نگاره محمد

پوستر ایرانی

نگاره محمد پیامبر اسلام که چهره نوجوانی با دهانی خندان و نیمه‌باز، عمامه‌ای بر سر و گل یاسمنی بر گوش است، به نام محمد، پوستری است که در ایران بارها چاپ می‌شود و در میان عموم منسوب به نوجوانی محمد پیامبر اسلام است. آیت الله خمینی نیز نسخه‌ای از این تصویر را سال‌ها بر دیوار اتاق خود نصب کرده بود و گفته می‌شود غزل «من به خال لبت ای دوست گرفتار شدم» را با الهام از این تصویر سروده‌است. علاوه بر این، یکی از سه سوالی که خمینی برای آزمایش افراد مدعی ارتباط با امام زمان می‌پرسید، درباره این تصویر بود. در میان عموم گفته می‌شود که این پوستر بر اساس نقاشی رسم شده توسط راهبی است که محمد را در نوجوانی در مسیر شام دیده‌است. اما تحقیقات جدید نشان می‌دهد این پوستر بر اساس یک عکس واقعی به نام «محمد» رسم شده‌است که بین سالهای ۱۹۰۴ و ۱۹۰۶ در تونس گرفته شده و در کارت پستالی با عنوان «محمد» منتشر شده‌است.

عکس رادولف لنرت

عکاسی به نام رادولف لنرت (Radolf Franz Lehnret (۱۸۷۸ – ۱۹۴۸)) اهل جمهوری چک که دانش آموخته موسسه هنرهای گرافیکی وین بود و به جنبش pictorialist (که عکاسی را به عنوان اثر هنری می­دانستند) گرایش داشت، این عکس را بین سالهای ۱۹۰۴ و ۱۹۰۶ در تونس گرفته‌است. او و Ernst Heinrich Landrock (۱۸۷۸ – ۱۹۶۶) ناشر آلمانی، شرکتی به نام L&L تشکیل داده و در این سالها به تونس رفته و مجموعه‌ای از عکس‌های تونس را تهیه کرده و در اوایل دهه بیست به صورت کارت پستال چاپ کردند. عکس مورد بحث نیز با نام «محمد» یکی از این کارت‌ها بود. این مجموعه عکس شامل مناظر طبیعی، بیابان، تپه‌های شن روان، بازارها و مناطق محلی، پسران و دختران نابالغ جوان بود که سنی بین کودکی و نوجوانی و چهره‌ای بین زن و مرد داشتند. عکس‌ها مطابق تصورات اروپاییان از شرق بود که تصوّری رازآلود و وسوسه‌انگیز از شرق داشتند. این عکسها که با نبوغ خاصی تهیه شده بودند به صورت چاپ نقره‌ای، گراورسازی شده و چهاررنگ چاپ شده‌است. بیشتر کارت پستال‌ها از سال ۱۹۲۰ در آلمان چاپ شده و در مصر پخش شده‌اند. عکس «محمد» در ژانویه سال ۱۹۱۴ در مقاله‌ای با نام «اینجا و آنجا در شمال آفریقا» در مجله نشنال جیاگرفیک چاپ شد و زیر عکس نوشته شده بود «عربی با یک گل». در دهه بیست، سربازان فرانسوی در شمال آفریقا کارت پستالهای تونسی L&L را بسیار دوست داشتند. در دهه‌های هشتاد و نود میلادی عکس این نوجوان در کتابهای زیادی چاپ شد، ولی اغلب با عنوانی غیر از «محمد».

تصویرهایی که در ایران چاپ می‌شود نیز بدون تردید همین عکس هستند اما نقاشان ایرانی دستکاری‌هایی در عکس انجام داده‌اند از جمله اینکه از فریبندگی چهره نوجوان چیزهایی نگه داشته شده‌است ولی از زیبایی جذاب آن کاسته شده‌است. شانه سمت چپ اندکی با پارچه پوشانده شده‌است و دهان و چشمها اندکی اصلاح شده‌است. به نظر می‌رسد هنرمندان ایرانی سعی کرده­‌اند از حالت جذاب عکس کم کنند و به آن زیبایی مقدسی ببخشند.