تویسرکان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو


تویسرکان
توسرکان
Mir Razi mausoleum Tuysercan Iran.jpg
کشور ایران
استانهمدان
شهرستانتویسرکان
سال شهرشدنسال۱۳۱۰شمسی
مردم
جمعیت۵۰٬۴۵۵ نفر[۱][یادداشت ۱]
جغرافیای طبیعی
مساحت۱۵۵۶کیلومتر مربع
ارتفاع۱۷۸۴متر از سطح آب های آزاد
اطلاعات شهری
شهرداراحسان پيري (سال ٩٨)
پیش‌شمارهٔ تلفن۰۸۱
شناسهٔ ملی خودرو ایران۲۸ د

تویسرکان یکی از شهرهای استان همدان در ایران است. این شهر مرکز شهرستان تویسرکان است و بر اساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن (۱۳۹۵)، جمعیت آن ۵۵٬۷۰۸ نفر است. تویسرکان در جنوب کوه الوند و شهر همدان واقع شده‌است. از شمال به شهرستان همدان و بهار، از شمال غرب به شهرستان اسدآباد، شرق به شهرستان ملایر، از جنوب به شهرستان نهاوند، و از غرب به شهرستان کنگاور در استان کرمانشاه محدود می‌شود. این شهر به خاطر تعدد و بزرگی درخت‌های گردویش بسیار معروف است. تویسرکان بعد از شهر همدان، ملایر و نهاوند چهارمین شهر بزرگ استان به حساب می‌آید. آب و هوای شهر معتدل کوهستانی است. تویسرکان بر روی ویرانه‌های شهر قدیمی رودلاور (رودآورد) که بر اثر حمله مغول و زلزلهٔ پس از ان ویران شده، ساخته شده‌است. در واقع رودلاور از سه قصبهٔ «توی»، «سرکان»، و «شکان» تشکیل شده بود، پس از ویرانی رودآورد، شکان نیز بر اثر زلزله از بین رفت، و تویسرکان فعلی از ادغام توی و سرکان، به وجود آمده‌است.

نام شهر

نام تویسرکان از دو بخش توی و سرکان تشکیل شده‌است. در برخی نواحی ایران محل‌هایی به نام توی هست، برای این‌که اشتباهی رخ ندهد در هر جا چنین محلی باشد به‌نام نزدیکترین محل به آن خوانده می‌شود؛ (مانند توی دروار در دامغان) که نزدیک به قریه دربار است و (توی کازرون) و این توی چون در یک فرسنگی سرکان است به تویسرکان مشهور است.[۲][۳] توی و سرکان در اصل نام دو قریه بوده‌اند. توی همان تویسرکان امروزی است و سرکان نام شهری در ۷ کیلومتری تویسرکان امروزی است.[۴] قریهٔ سومی نیز در گذشته وجود داشته‌است با نام شکان، که بر اثر زلزله از بین رفته‌است.

جغرافی‌دانان سده سوم و چهارم هجری غالباً تویسرکان را (توی رودلاور) و (توی همدان) نوشته‌اند و این توی احتمالاً با زبان قومی که پیش از مادها در این سرزمین می‌زیسته‌اند، مرتبط است.

در بسیاری از زبان‌های ایرانی کلمه «سر» به معنی بزرگ و مهتر است و «گان» در زبان پهلوی به معنی جا و مکان آبادانست و قبل از استیلاء اعراب نام بسیاری از شهرها و قصبات ایران به گان ختم می‌شد.

به این ترتیب سرکان ممکن است به معنای محلی باشد که بزرگان و خوانین در آن سکونت دارند و در واقع تویسرکان محل سکونت ییلاقی بزرگان شهر رودآور بوده‌است. سرکان شهر ییلاقی در فاصله هشت کیلومتری شمال غرب تویسرکان است؛ و تویسرکان شهری تاریخی و باستانی و مرکز شهرستان می‌باشد. همچنین حکیم خاقانی در کتاب تحفة العراقین گفته:

«زان است که مرز روذرآور؛ نعمت کده ایست شادی آور»

به هر روی، این شهر پس از حمله مغول و استیلای آنان بر این سرزمین از میان رفته و جای آن را «تویسرکان» با فاصله ای اندک از شهر قدیم گرفته‌است .(برگرفته از کتاب تاریخ مفصل همدان، ۱/۲۷۹)

تاریخچه شهرداری تویسرکان

با بررسی وشواهد و اسنادی که بدست آمده‌است می‌توان گفت یقیناً بلدیه تویسرکان حداقل پیش از سال ۱۳۱۰ هجری شمسی دارای سابقه تأسیس و خدمت به همشهریان بوده‌است که ابلاغیه شماره ۲۶۷۱ مورخ ۱۳۱۰/۴/۱ وزارت داخله (وزارت کشور) مبنی بر انتصاب مرحوم اسفندیارخان هرمزی به سمت نویسنده و محاسب بلدیه تویسرکان که معادل مسئول امور مالی فعلی است، معتبرترین سند موجود در این رابطه است.[۵]

بلدیه دیروز و شهرداری امروز تقریباً در مرکز شهر با ساختمانی دو طبقه در خیابان انقلاب واقع گردیده و در حال حاضر با درجه ۸ شهرداری‌ها و داشتن ۱۱۰ نفر پرسنل افتخار دارد با تمام تلاش و توان خود موجبات آسایش شهروندان گرامی و آبادانی و عمران هر چه بیشتر تویسرکان که به بهشت غرب ایران شهره گردیده فراهم نماید.[۵]

تاریخچه تأسیس شهرستان تویسرکان

تویسرکان در دوره قاجار از بخش‌های تابعه ولایت ثلاث در استان پنجم کشور به مرکزیت شهر ملایر کنونی بود که حدود این ولایت منطبق با منطقه جنوب کوهستان الوند در استان همدان کنونی می‌باشد و بر اساس قانون تقسیمات کشوری مصوب ۱۳۲۶ ه‍.ش در سال ۱۳۲۸ ه‍.ش این ولایت به سه شهرستان ملایر، شهرستان نهاوند و شهرستان تویسرکان تقسیم گردید.[۶]

ولایت ثلاث

ولایت ثلاث یکی از ولایت‌های ایران در بخشی از دوره قاجار بوده‌است. این ولایت در غرب ایران و جنوب استان همدان فعلی قرار داشته و شامل سه شهر ملایر، نهاوند و تویسرکان بود؛ که سه شهرستان ملایر، نهاوند و تویسرکان را شامل می‌شود. ولایت ثلاث بخشی از استان پنجم کشور بوده‌است.[۷] اصطلاح ولایت ثلاث در تقسیم‌بندی‌های کشوری دوره ناصرالدین‌شاه قاجار ایجاد شد و شامل دولت‌آباد (شهر ملایر)، نهاوند و تویسرکان می‌شد. ملایر شهری حاکم‌نشین بود و کلیه دفاتر دولتی و اداری در آنجا متمرکز بودند.[۷]

مردم‌شناسی

زبان مردم شهرستان تویسرکان در شهر تویسرکان فارسی و هم ریشه با گویش همدان است. زبان سایر بخش‌ها و روستاها زبان لری، لکی و بندرت ترکی است.[۴] اکثریت مردم این شهرستان ساکن روستاها و از قوم لر می‌باشند.[۸] جمعیت شهرستان تویسرکان و شهر تویسرکان از ابتدای انقلاب ۱۳۵۷ سیر نزولی داشته‌است به‌طوری‌که تعداد جمعیت آن از ۱۴۰ هزار نفر تا سال ۱۳۹۵ به ۱۰۱٬۶۶۶ هزار نفر کاهش داشته‌است.[۹] دانشنامه جهان اسلام گویش مردم شهرستان تویسرکان را لری معرفی می‌کند.[۱۰]

ترابری

فاصله تویسرکان تا تهران ۴۰۰ کیلومتر می‌باشد که از مسیر ملایر - شازند - اراک - قم عبور می‌کند. تونل الوند (راه شمال جنوب استان همدان) مسیری در دست مطالعه است که از جنوب همدان، دره مرادبیک به سرکان و از تویسرکان به نهاوند متصل می‌شود و مسیر همدان به نهاوند را چهل و پنج دقیقه کوتاه می‌کند.[۱۱]

مسافت تویسرکان با مراکز استان ها[۱۲]

شهر مقصد فاصله(KM) زمان تقریبی سفر
تهران ۳۹۲ ۴:۳۲ ساعت
مشهد ۱۲۴۵ ۱۳:۱۱ساعت
اصفهان ۴۳۶ ۵:۳۸ساعت
کرج ۴۰۹ ۴:۴۰ساعت
تبریز ۶۵۸ ۷:۴۰ساعت
کرمانشاه ۱۹۲ ۲:۲۷ساعت
قم ۲۹۳ ۳:۳۶ساعت
شیراز ۹۲۷ ۱۰:۴۵ساعت
اهواز ۵۵۲ ۶:۵۹ساعت
ارومیه ۵۸۵ ۸ساعت
ساری ۶۶۳ ۸:۵۰ ساعت
رشت ۴۵۹ ۶:۱۴ساعت
اراک ۱۵۹ ۲:۱۳ساعت
کرمان ۱۱۴۶ ۱۲:۳۵ساعت
اردبیل ۵۲۵ ۸:۱۱ساعت
گرگان ۷۷۹ ۹:۵۰ ساعت
همدان ۵۸ ۱:۲۲ ساعت
خرم‌آباد ۲۱۷ ۳:۰۷ ساعت
قزوین ۳۰۲ ۴ ساعت
زنجان ۳۷۱ ۴:۴۸ ساعت
یزد ۷۸۵ ۸:۴۲ساعت
زاهدان ۱۶۴۴ ۱۷:۴۹ ساعت
بندرعباس ۱۴۴۵ ۱۵:۳۰ ساعت
بوشهر ۹۹۷ ۱۲ ساعت
سمنان ۵۷۶ ۶:۳۰ساعت
بجنورد ۱۰۷۸ ۱۲:۳۰ ساعت
بیرجند ۱۳۰۴ ۱۴:۲۷ ساعت
سنندج ۲۳۶ ۳:۱۳ ساعت
ایلام ۳۱۶ ۴:۱۵ ساعت
شهرکرد ۴۱۶ ۵:۴۵ ساعت
یاسوج ۷۰۰ ۹:۲۵ ساعت

[۱۲]

محصولات کشاورزی

مغز گردو تازه تویسرکان
گردو تویسرکان

گردو، سماق، انواع آلو، توت، آلبالو، سیب، گلابی، زعفران، خیار، شوید، سیر و… از محصولات کشاورزی تویسرکان می‌باشد که در این میان جایگاه محصول گردو بسیار ویژه است و شهر تویسرکان را با گردوی این شهر میشناسند، دلیل این امر کیفیت بسیار بالای گردوی تویسرکان است که به دلیل چرب و کاغذی بودن محصول است .

صنعت

آلو بخارای پوست کنده خورشتی

تعداد کار خانه‌های تویسرکان فقط هفت واحد است. کارخانه سیم و کابل با ظرفیت ۲ هزار تن، شرکت فیلتر سرکان با ظرفیت ۳ میلیون عدد، شرکت فاران شیمی با تولید اسید سالیسلیک اسید در ظرفیت ۴۰۰ تن و محلول همودیالیز با ظرفیت یک میلیون گالن، شرکت سرکان شانه‌بل بهره‌برداری ۲۵ هزار و ۵۰۰ لیتر، شرکت حمیل با تولید روزانه ۱۰۰ تن و شرکت نادرلبن ۳۲ تن روزانه علاوه بر تأمین داخل شهرستان شهرهای کشور را نیز پوشش می‌دهد. شرکت صنایع غذایی هوبره دشت تویسرکان تولیدکننده میوه و سبزیجات خشک و سبزیجات منجمد می‌باشد.[۱۳]

شخصیت‌های معروف

حَبَقّوق (حیقوق)

آرامگاه حیقوق در تویسرکان

حیقوق هشتمین نبی از دوازده نبی صاحب کتاب بنی اسراییل در عهد عتیق، و معاصر با دانیال نبی است. وی حدود ۲۷۰۰ سال پیش می‌زیسته و نگهبان معبد بزرگ یهودیان در اورشلیم بوده‌است. حدود سال ۵۹۰ قبل از میلاد، بخت‌النصر، پادشاه کلده به اورشلیم حمله کرد و یهودیان زیادی را به قتل رساند و نزدیک به بیست هزار نفر از آنان را اسیر و به شهر بابل پایتخت کلده (که نزدیک بغداد فعلی قرار داشت) انتقال داد. حیقوق در بین این زندانیان بود و مدت طولانی در زندان به سر برد.

در سال ۵۴۸ قبل از میلاد کورش بزرگ پادشاه ایران به کلده حمله کرد و در جنگی طولانی لشکریان کلده را شکست داد، بابل را تصرف کرد و طی فرمانی دستور آزادی کلیه اسیران و زندانیان یهود را صادر نمود. پس از آزادی از بند اسارت بابلیان، حیقوق به ایران مهاجرت کرد و در شهر تویسرکان (رودآور) ساکن شد و در همین شهر درگذشت.

بادام سنگی تویسرکان

آرامگاه حیقوق در تویسرکان طی قرون متمادی چندین بار بازسازی شده‌است و آخرین بار توسط محمدعلی‌خان میرزایی (ملک جمشید) در سال ۱۳۴۰ هجری شمسی بازسازی شده‌است. این آرامگاه یکی از قدیمی‌ترین آثار تاریخی ایران محسوب می‌شود. هم‌اکنون آرامگاه زیارتگاه اهالی شهرستان تویسرکان و اقلیتهای دینی سایر شهرهای ایران می‌باشد.[۱۴][۱۵]

رضی‌الدین آرتیمانی

رضی‌الدین آرتیمانی شاعر معروف عصر صفوی است؛ که برای مدتی از میرزایان شاه عباس صفوی نیز بود و به همین دلیل او را «میر» یا «میرزا» رضی الدین می‌نامند.

وی در سال ۱۵۷۰ میلادی در شهرستان تویسرکان (روستای آرتیمان) به دنیا آمد. برای تحصیل به همدان و نزد میر مرشد بروجردی رفت؛ و پس از مدت اندکی به دربار شاه عباس راه یافت و از میرزایان شاه بود. او همچنین داماد خاندان صفوی بوده‌است.

رضاقلی‌خان هدایت در مورد میر رضی چنین نوشته‌است: سیدی است صاحب ذوق و حال عرفانی با افضال در معارف الاهیه مسلم آفاق و در مدارج حقانیه در عالم طاق.

ار میر رضی حدود ۱۲۰۰ بیت شعر (در قالب‌های گوناگون) بجای مانده‌است که ساقی نامه مشهورترین آن است؛ که با این بیت آغاز می‌شود:

الهی به مستان میخانه‌اتبه عقل آفرینان دیوانه‌ات

وی پس از مدتی به وطن خود بازگشت و نهایتاً در سال ۱۶۲۷ میلادی در تویسرکان چشم از جهان فروبست. مدفن این عارف بزرگ، در قسمت شمالی شهرستان تویسرکان، در حوالی میدان هلال احمر، و در محل خانقاهش واقع شده و دارای استراحتگاه نیز می‌باشد.

آثار:ساقی‌نامه | سوگندنامه | گوهر عشق | غزلیات | قصاید | رباعیات | ترجیع بند | مقطعات | مفردات

یدالله مایل تویسرکانی

یدالله مایل تویسرکانی روزنامه‌نگار، شاعر، متخلص به مایل متولد ۱۲۶۳ یا ۱۲۶۵ قمری در تویسرکان در استان همدان است. در زادگاهش و در همدان به تحصیل عقلی و نقلی پرداخت و از کشیشی فرانسوی زبان فرانسه را آموخت. زبان‌های عربی و روسی را نیز فراگرفت. در سال ۱۲۸۳ شمسی در تویسرکان مدرسه‌ای به سبک نوین دایر کرد اما عده‌ای از عوام به تحریک مرتجعین آن را تخریب کردند. در سال ۱۲۹۸ شمسی به تهران رفت و ضمن تدریس به همکاری با مطبوعات پرداخت. یک سال و نیم بعد به ریاست فرهنگ بابل منصوب شد. در ۱۳۰۲ شمسی سرپرستی مدارس ایرانی در قفقاز را عهده‌دار گردید. پس از سوء قصد به جان وی، مدارس قفقاز از سوی دولت ایران تعطیل شد و ناچار به تهران بازگشت. در سال ۱۳۰۶ به ریاست معارف مازندران منصوب شد و در سال ۱۳۱۴ با همین منصب به کرمان رفت. چند سالی نیز روزنامه شفق سرخ را اداره کرد. شعرش در قالب‌های سنتی است. حدود ۲۰۰۰۰ بیت شعر سروده‌است و چند اثر ترجمه نیز از او چاپ شده‌است. او در سال ۱۳۲۹ شمسی درگذشت.[۱۶]

گردشگری

صنایع دستی

فرش و قالی تویسرکان

در روستاهای تویسرکان به دلیل وجود زمستان‌های پر برف و دهات دور از دسترس و وجود پشم و پنبهٔ فراوان، از قدیم قالی بافی وجود داشته‌است. وجود فرش‌های بالنسبه مرغوب با نقوش و رنگ آمیزی‌های زیبا که متجاوز از ۱۰۰ سال عمر دارند نشان از فرش‌بافی مطلوب و با ارزشی، حداقل در برخی روستاها یا مناطقی که دارای خان و ارباب بوده‌اند، می‌دهد.

منبت کاری

تولید انواع صنایع دستی چوبی مانند: خراطی، ظریف کاری و منبت کاری از دیرباز در منطقه شهری تویسرکان رواج داشته و اخیراً شمار زیادی از اهالی روستاهای توابع شهرستان نیز به این صنعت روی آورده‌اند. این شهرستان با دارا بودن بیش از ۳۶۸۰ هکتار سطح زیرکشت درختان مثمر و بارده و ۷۱۰هکتار نهال گردو، بالاترین سطح زیرکشت در استان همدان و یکی از قطب‌های تولید گردو در کشور محسوب می‌شود، نقل و نبات، کلوچه، نان قندی، عسل، کشمش، برگه آلو و زردآلو و… نیز از دیگر سوغات شهرستان تویسرکان به‌شمار می‌رود و به تازگی منبت گلریز تویسرکان ثبت ملی شده است.

غذاهای تویسرکان

تویسرکان خاستگاه نقل و گردوی جهان است و از غذاهای محلی آن می‌توان به آش سماق، آش قوربا، آش بادمجان، آش ترخینه، آبگوشت یخنی و خورشت فسنجان اشاره کرد.

شامی با گردو تویسرکان

تقسیمات شهری

محله‌های شهر

  • محله‌های قدیمی تویسرکان

تویسرکان قدیم از شش محله اصلی تشکیل شده بود به نام‌های جولستان، صادقیه، پایین محله، زرهان، دستجرده، باغوار. سرابی که خود قریه ای در مدخل ورودی شهر و در امتداد دره بسیار زیبای گزندر بوده، هم‌اکنون یکی از محله‌های اصلی و مهم این شهر تاریخی به حساب می‌آید.

شهرک‌ها

شهرک‌ها چند دهه ای است که در شهرستان تویسرکان تشکیل و رونق گرفته‌اند

شهرک‌های تویسرکان

شهرک طالقانی_شهرک قائم_شهرک نیروی انتظامی_شهرک فرهنگیان_شهرک سپاه

محله جولستان

مسجدجولستان در محلهٔ جولستان شهر تویسرکان توسط فردی به نام حاج بیک محمد که جد خانواده‌های: صدیق، مقدم، گلمحمدی و نیکو است بنا نهاده شد. از حاج بیک محمد موقوفات متعددی از جمله مسجد، قنات، حمام و غسالخانه محله جولستان و یخچال پایین محله وپل رودخانه سرابی حد فاصل قلعه قاضی و شاهزید را می‌توان نام برد.[۲]

محله باغوار

محله باغوار یکی از محله‌های شهرستان تویسرکان است؛ که به دلیل وجود یک چنار چند هزار ساله در حیاط مسجد محله باغوار دارای شهرت جهانی است.

مراکز آموزش عالی

دانشکده فنی مهندسی

دانشکده فنی مهندسی

چندین سال می‌شود که دانشکده فنی مهندسی در شهر تویسرکان تأسیس شده‌است. دانشکده فنی و منابع طبیعی دانشگاه بوعلی سینا در سال ۱۳۸۹ با هدف تأمین نیروی انسانی متخصص و ماهر در رشته‌های گوناگون فنی و مهندسی به همت خیر محترم جناب آقای حاج ناصر بحری اصفهانی ساخته تأسیس شد و از آن زمان تاکنون، این دانشکده در چارچوب فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی به هدایت علمی دانشجویان پرداخته‌است. افزایش کمی و کیفی فعالیت‌های تحقیقاتی، آموزشی، خدماتی و ترویج در حوزه «دانش مهندسی» نیازمند سرمایه‌گذاری عقلایی، خلاقیت و به‌کارگیری روش‌های نوین است. هدف کلی تأسیس چنین دانشکده ای در شهرستان تویسرکان به عنوان دانشکده اقماری، تأمین نیروی انسانی در سطح کارشناسی، جهت پیشبرد فعالیت‌های برنامه‌ریزی، تولید، تبدیل، نگهداری و توزیع محصولات کشاورزی و مواد غذایی برای جمعیت روزافزون کشور بوده‌است.[۱۸]

دانشگاه پیام نور

دانشگاه پیام نور مرکز تویسرکان در بهمن ماه سال ۱۳۷۳ تأسیس وفعالیت علمی و آموزشی خود را آغاز نمود. این مرکز در حال حاضر با دارا بودن ۱۸ رشته تحصیلی و۲۱ رشته گرایش نقش عمده ای در تأمین و تربیت نیروهای انسانی متخصص و مورد نیاز کشور و استان را ایفا می‌نماید.[۱۹]

دانشگاه آزاد

واحد تویسرکان در خردادماه ۱۳۶۶ دریک ساختمان استیجاری مربوط به اداره آموزش و پرورش تأسیس و آغاز بکارنمود. بنای جدید دانشگاه در سال ۱۳۷۱ درجوارآرامگاه حضرت حیقوق نبی (ع) احداث و پس از تکمیل به فعالیت خود ادامه داد. کسب مقام برتر در کشور توسط صندوق رفاه در سال ۸۸ و ۸۶ و همچنین احراز مقام هفتم در سال ۸۷ و مقام دوم در سال ۸۹ در سطح کشور توسط امور مالی و در سال‌های ۸۸ و۸۹ در سطح منطقه بخشی از مقام‌هایی است که واحد تویسرکان در چند سال اخیر کسب نموده‌است.[۲۰]

یادداشت‌ها

  1. آمار بر اساس سرشماری ۱۳۹۵ است و بر همین اساس، جمعیت شهر تویسرکان ۵۰٬۴۵۵ تن و استان همدان ۱٬۷۳۸٬۲۳۴ تن بوده‌است.

منابع

  1. نتایج سرشماری سال ۱۳۹۵ بایگانی‌شده در ۲۱ سپتامبر ۲۰۱۹ توسط Wayback Machine وبگاه مرکز آمار ایران
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ http://www.ettelaat.com/etiran/?p=11573
  3. «تویسرکان کجاست؟». خبرگزاری باشگاه خبرنگاران. دریافت‌شده در ۲۰۱۷-۰۸-۰۹.
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ محمد مروار. «تویسرکان». دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ «شهرداری تویسرکان».
  6. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۷ ژانویه ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۱۰ ژوئیه ۲۰۱۴.
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ چگینی، محمد. «مسئله انتخابات دوره چهارم مجلس شورای ملی در ولایت ثلاث. ج. ۱، ش. ۲، بهار ۱۳۹۰». نشریه اسناد بهارستان. دریافت‌شده در ۱۷ نوامبر ۲۰۱۴.
  8. «جمعیت و قومیتها». پورتال استانداری همدان. دریافت‌شده در ۲۵ ژانویهٔ ۲۰۱۶.
  9. «لزوم خروج تویسرکان از بن‌بست جغرافیایی». خبرگزاری فارس. ۱۵ مهر ۱۳۹۰. دریافت‌شده در ۱۵ دسامبر ۲۰۱۴.
  10. «تویسرکان». صدا و سیمای همدان. دریافت‌شده در ۲۰۱۷-۰۸-۰۹.
  11. http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=13900717000475
  12. ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ «جامعترین سایت نقشه و مسیریابی». www.behrah.com. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۳-۱۰.
  13. http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=13901127000184
  14. انجمن کلیمیان تهران
  15. گنجور- ساقی نامه نوشته رضی الدین آرتیمانی
  16. شریفی، محمد. محمدرضا جعفری. فرهنگ ادبیات فارسی. تهران: فرهنگ نشر نو و انتشارات معین، ۱۳۸۷. شابک ۸–۴۱–۷۴۴۳–۹۶۴–۹۷۸.
  17. «مکان‌های گردشگری شهرستان تویسرکان». پارامتر |پیوند= ناموجود یا خالی (کمک)
  18. «تاریخچه - دانشکده فنی و منابع طبیعی تویسرکان». tuyserkan.basu.ac.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰ ژوئن ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۳-۱۰.
  19. «تاریخچه دانشگاه». tys.hp.pnu.ac.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۳-۱۰.
  20. «دانشگاه آزاد اسلامی واحد تویسرکان - معرفی دانشگاه». www.tuyiau.ac.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۳-۱۰.