ریوند (کوه)

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو

مختصات: ۳۶°۳۳′شمالی ۵۸°۱۸′شرقی / ۳۶٫۵۵°شمالی ۵۸٫۳۰°شرقی / 36.55; 58.30

کوه رِیْوَند
نامکوه رِیْوَند
کشور ایران
استانخراسان رضوی
شهرستاننیشابور
اطلاعات اثر
نام‌های دیگرپشته گشتاسبان
نام‌های قدیمیکوه رَئِوَنْت
دیرینگیتاریخ باستان

رِیوَنْد (به اوستایی: رَئِوَنْت) به معنای «دارندهٔ جلال و شکوه و فروغ»[۱]؛ نامِ قدیم کوهستان بینالود در جبههٔ شمالی نیشابور[۲] یا شاخه‌ای از متفرعات آن[۳][۴]؛ کهن‌ترین متنی که از این کوه نام برد، دفترِ یشت‌های کتاب «اوستا» ست و در بخش «زامیادیشت»، از این کوه به نام «رئونت» و در «بندهش» به نام «ریوند» یاد شده‌است.[۵] رشته‌کوه بینالود به طول ۱۲۵ کیلومتر، با جهت شمال غربی به جنوب شرقی، در حوزه شمالی دشت نیشابور قرار گرفته و حائل طبیعی بین شهرستان‌های نیشابور و مشهد است.[۶] جای‌هایی همچون آتشکده آذر برزین‌مهر، دریاچه ریوند و دریاچه سوور که در نسک‌های کیش مزدیسنا از آنها یاد شده؛ در بررسی‌ها و گزارش‌هایی که توسط ایران‌شناسان فراهم گردیده، در این کوهستان و متفرعات آن، جانمایی گردیده‌اند.

در اوستا[ویرایش]

اوستا کهن‌ترین نوشتار ایرانیان و کتاب کیش زرتشت است.[۷] نام کوه ریوند، در بند ششم «زامیادیشت» از دفتر «یشت‌ها» ی اوستا) در میان کوه‌هایی که پس از کوه هرئیتی (یا البرز) از زمین برخاستند -و پروردگار، آنان را بهره پیشوایان و رزمیان و برزیگران نمود- آمده‌است. بر اساس گفتار متن پهلوی «بندهش»؛ در بالای ریوند، آذر برزین‌مهر قرار دارد.[۸] همچنین نام کوه ریوند، در بند نهم (روز نهم= آذر روزِ) دو «سیروزه» کوچک و بزرگ، و در بند ششم «آتش بهرام نیایش» از «پنج نیایش» دفتر «خرده‌اوستا» (یکی از بخش‌های اوستا) آمده و از آن در کنار چند آذر و ایزد دیگر یاد شده و بر آنان، ستایش و نیایش و خوشنودی و آفرین خوانده‌است: «ای آذر اهوره‌مزدا! کوه ریوند مزداآفریده، فرّکیانی مزداآفریده، آذر اهوره‌مزدا، ای آذر اَشَوَن ارتشتاران! ای ایزد نریوسنگ، آذر نافه شهریاری! شما را ستایش و نیایش و خشنودی و آفرین».[۹][۱۰] گمانی نیست که یادکرد نام ریوند در نیایش‌ها و دعاهای «خرده‌اوستا»، به این خاطر است که آتشکده آذر برزین‌مهر در آنجا بوده.[۱۱]

در متون پهلوی[ویرایش]

ریوند خراسان[ویرایش]

در «بندهش»، از متون پهلوی کیش زرتشت؛ همچون اوستا نام ریوند در میان کوه‌هایی آمده‌است که در آغاز آفرینش، از البرز فراز رُستند. بنا بر گفته بندهش، تعداد این کوه‌ها ۲۲۴۴ بوده‌است.[۱۲]؛ بندهشُ این کوه‌ها را با عبارت «کوه‌های نیکوفره ناگذرا»، توصیف نموده. بندهش، جای‌گاه کوه ریوند را در خراسان نشان می‌دهد و درباره‌اش چنین می‌گوید: او را ریوندی این است که «رایومند» (شکوهنده) است. در دنباله، سخن از کوهی بنام «زیبد» به میان می‌آید که در نه فرسنگی غرب کوه ریوند (یا «پشته گشتاسبان») قرار دارد.[۱۳]

خانه برزین‌مهر[ویرایش]

«آذر برزین‌مهر» یکی از سه آتشکده بزرگ ایران پیش از اسلام[۱۴] و از آنِ تولیدکنندگان کشاورز بوده‌است.[۱۵] متن پهلوی «گزیده‌های زادسپرم»، جایگاه آذر برزین‌مهر را بر «گریوه (=کوهِ) ریوند» نشان می‌دهد[۱۶] و «بندهش» تصریح می‌نماید: ریوند، خانه آذر بُرزین‌مهر است.[۱۷]

پشته گشتاسبان[ویرایش]

برپایه متون پهلوی، در ماجرای گرویدن گشتاسب به دین زرتشت است که سرگذشت بُرزین‌مهر با کوه ریوند، پیوند می‌یابد. چنین که: این آذر، از آغاز آفرینش تا پیش از این رویداد، در جهان می‌وزید و جهان را پاسبانی می‌کرد تا اینکه زرتشت پیامبر، برای دعوت گشتاسب به دین، چیزها و نشانه‌های زیادی را آشکارگی نمود و یکی از آنها بُرزین‌مهر بود. سرانجام؛ گشتاسب، دین پذیرفته و این آتش را بر کوه ریوند، به دادگاه (آتشکده) نشانید (=قرار داد)؛ از این روی، این کوه را «پشته گشتاسبان» می‌نامند.[۱۲][۱۷]

دریاچه ریوند[ویرایش]

در متون پهلوی از کوهی به نام «سِپَندیار» یا «سپندیاد»، در کنار و مُشرِف بر دریاچه‌ای به نام «ریوند» سخن رفته‌است؛[۱۸][۱۹]پورداود و اوشیدری، جای سپندیاد را در محیط ریوند دانسته[۲۰][۲۱] و بهزادی، آن را از متفرعات و شاخه‌های کوه ریوند برشمرده است.[۲۲]

همسایگی سوور[ویرایش]

«سوور»، بر پایه متون اساطیری پهلوی و کیش مزدیسنا؛ نام یکی از چند دریاچه‌ای است که پس از حمله اهریمن به آب و دفاع آب، پدیدار گشت.[۲۳] چنان‌که در «گزیده‌های زادسپرم» آمده: آذر برزین‌مهر در نزدیکی این دریاچه، قرار دارد.[۲۴] «بندهش»، آگاهی دیگری دربارهٔ این دریاچه به دست داده و جای آن را در ابرشهربوم (نیشابور) بر سر کوه توس (بینالود) نشان می‌دهد.[۲۵][۲۶] و چنان‌که در متون دینی زرتشتی آمده: آذر برزین‌مهر بر کوه ریوند قرار دارد.[۸][۱۲][۲۷]

جغرافیای ریوندکوه[ویرایش]

آگاهی‌های موجود در متون پهلوی کیش زرتشت از جمله: «بندهش» و «گزیده‌های زادسپرم»، جای کوه ریوند را در حدود و نزدیکی نیشابور (ابرشهر پیشین) نشان می‌دهد[۲۸][۲۹] و همچنین نوشتارها، پژوهش‌ها و گزارش‌های ایران‌شناسان، پژوهشگران تاریخ، کیش زرتشت و زبان‌های باستانی ایران؛ بر این مهم، تصریح می‌نماید. در جدول زیر، به عنوان نمونه؛ نام شماری از دانشمندان و پژوهشگران (به همراه منبع دسترسی به دیدگاه‌های آنان) آمده‌است:

ضبط کوه ریوند در جغرافیای نیشابور در نوشتار دانشمندان و پژوهشگران
نام پژوهشگر منبع
اوشیدری، جهانگیر دانشنامه مزدیسنا[۳۰]
بحرانیان، حمیده واژه‌نامه اعلام جغرافیایی باستانی[۳۱]
برونر، سی (C. Brunner) دانشنامه ایرانیکا[۳۲]
بهار، مهرداد بندهش[۳۳]
بهزادی، رقیه بندهش هندی[۳۴]
بویس، مری (Mary Boyce) زردشتیان[۳۵]
پورداود، ابراهیم یسنا؛ بخشی از کتاب اوستا[۳۶]
تفضلی، احمد دانشنامه ایران[۳۷]
دوستخواه، جلیل اوستا؛ کهن‌ترین سرودها و متنهای ایرانیان[۳۸]
جنیدی، فریدون پایتخت‌های ایران[۳۹]
چوکسی، جمشید (Jamsheed K. Choksy) دایرةالمعارف دین[۴۰]
راشد محصل، محمدتقی گزیده‌های زادسپرم[۴۱]
رجبی، پرویز آذر و آذرگان[۴۲]
شهزادی، رستم واژه‌نامه پازند[۴۳]
فره‌وشی، بهرام فرهنگ زبان پهلوی[۴۴]
قلی‌زاده، خسرو فرهنگ اساطیر ایرانی بر پایه متون پهلوی[۴۵]
لانگلوا، و (Charles-Victor Langlois) ایران در زمان ساسانیان[۴۶]
هوفمان، جی (G.Hffmann) ایران در زمان ساسانیان[۴۶]

چنان‌که در منابع گوناگون تصریح شده: آذر برزین‌مهر، بر کوه ریوند در نزدیک و در جبهه شمالی یا شمال غربی نیشابور قرار داشته‌است.[۳۲][۴۰][۴۳][۴۵][۴۷][۴۸][۴۹] «بینالود»، نام معاصر کوهستانی است گسترده در جبهه شمالی دشت نیشابور؛[۵۰] این کوهستان بلندبالا و ستبرپیکر، دارای روند شمال غربی- جنوب شرقی می‌باشد، بلندترین قله‌های خراسان در آن قرار گرفته‌اند و به «بام خراسان» مشهور است.[۵۱] از این روی، کوهستان بینالود را همان کوه شکوهنده که در «اوستا» به نام «رئونت»؛ و در «بندهش»، به نام «ریوند» از آن یاد شده، می‌دانند.[۳۲][۵۰][۵۲] اما برخی ایرانشناسان، به طور خاص؛ رشته‌ای از ارتفاعات بینالود را که روستای برزنون (بورزنی) و معدن فیروزه در آنجا قرار دارد را ریوندکوه دانسته و محل آذربرزین‌مهر معرفی کرده‌اند.[۵۳] و ایران‌شناسانی همچون هوتوم-شیندلر، مارکوارت نیز جایگاه آذربرزین‌مهر در روستای ریوند نیشابور و بر فراز تپه‌ای به همین نام (=ریوند) دانسته‌اند.[۵۴] نوشته‌های جغرافی‌نویسان قدیم دربارهٔ قریه ریوند (بر پایه شواهد متون تاریخی: واقع در جبهه شمال غربی نیشابور؛ در ابتدای مسیر جاده نیشابور به اسفراین)، معدن فیروزه در منطقه ریوند نیشابور، از قرائن تاریخی این دیدگاه می‌باشند.[۵۵][۵۶]

پانوشت‌ها[ویرایش]

  1. اوستا؛ کهن‌ترین سرودها و متنهای ایرانی، گزارش و پژوهش جلیل دوستخواه، ۲، تهران: مروارید، ۱۳۷۵، ص. ص۹۹۰
  2. دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظمی موسوی بجنوردی، ۱۳، تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۳، ص. ص۴۶۰–۴۶۱
  3. دانشنامه ایران، ترجمهٔ زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۸۴، ص. ج۲، ص۵۹؛ ج۱۳، ص۴۶۰–۴۶۱
  4. پایتخت‌های ایران، ترجمهٔ به کوشش محمدیوسف کیانی، تهران: سازمان میراث فرهنگی و گردشگری کشور، ۱۳۷۴، ص. ص۳۲۸–۳۲۹
  5. ادائرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظمی موسوی بجنوردی، ۱۳، تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۳، ص. ص۴۶۰–۴۶۱
  6. عباس جعفری (۱۳۷۹گیتاشناسی ایران (کوه‌ها و کوهنامه ایران)، تهران: مؤسسه کارتوگرافی و جغرافیایی گیتاشناسی، ص. ص۱۲۶
  7. اوستا، کهن‌ترین سرودها و متنهای ایرانیان، ج۱، ترجمهٔ گزارش و پژوهش جلیل دوستخواه، تهران: مروارید، ۱۳۷۵، ص. ص سه
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ یشت‌ها، ۲، ترجمهٔ تفسیر و تألیف ابراهیم پورداود، تهران: اساطیر، ١٣٧٧، ص. ص۳۳۰
  9. اوستا؛ کهن‌ترین سرودها و متنهای ایرانی، گزارش و پژوهش جلیل دوستخواه، ۲، تهران: مروارید، ۱۳۷۵، ص. ص۶۰۶
  10. خرده‌اوستا؛ بخشی از کتاب اوستا، ترجمهٔ تفسیر و تألیف ابراهیم پورداود، تهران: اساطیر، ۱۳۸۶، ص. ص۱۳۱-۱۳۲، ۱۹۲، ۱۹۹
  11. یشت‌ها، ۲، ترجمهٔ تفسیر و تألیف ابراهیم پورداود، تهران: اساطیر، ۱۳۷۷، ص. ص۳۳۱
  12. ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ ۱۲٫۲ خسرو قلی‌زاده (۱۳۹۲فرهنگ اساطیر ایرانی؛ بر پایه متون پهلوی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه، ص. ص۲۳۱
  13. فرنبغ دادگی (۱۳۹۰بندهش، ترجمهٔ گزارنده مهرداد بهار، تهران: توس، ص. ص۷۱–۷۳
  14. مری بویس (١٣٨٩زردشتیان، باورها و آداب دینی آن‌ها، ترجمهٔ ترجمه عسکر بهرامی، تهران: ققنوس، ص. ص۱۱۷
  15. خسرو قلی‌زاده (۱۳۹۲فرهنگ اساطیر ایرانی؛ بر پایه متون پهلوی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه، ص. ص۳۹
  16. گزیده‌های زادسپرم، ترجمهٔ محمدتقی راشد محصل، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۶، ص. ص۱۷
  17. ۱۷٫۰ ۱۷٫۱ فرنبغ دادگی (۱۳۹۰بندهش، ترجمهٔ گزارنده مهرداد بهار، تهران: توس، ص. ص۷۱
  18. بندهش هندی؛ متنی به زبان پارسی میانه، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۸، ص. ص۸۸
  19. فرنبغ دادگی (۱۳۹۰بندهش، ترجمهٔ گزارنده مهرداد بهار، تهران: توس، ص. ص۷۲
  20. یشت‌ها، ترجمهٔ تفسیر و تألیف ابراهیم پورداود، تهران: اساطیر، ۱۳۷۷، ص. ج۲، ص۳۲۹
  21. جهانگیر اوشیدری (۱۳۸۶دانشنامه مزدیسنا: واژه‌نامه توضیحی آیین زرتشت، تهران: نشر مرکز، ص. ص۳۱۸
  22. بندهش هندی؛ متنی به زبان پارسی میانه، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۸، ص. ص۲۳۶
  23. خسرو قلی‌زاده (۱۳۹۲فرهنگ اساطیر ایرانی؛ بر پایه متون پهلوی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه، ص. ص۲۸۰
  24. گزیده‌های زادسپرم، ترجمهٔ محمدتقی راشد محصل، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۶، ص. ص۱۱
  25. فرنبغ دادگی (١٣٩٠بندهش، ترجمهٔ گزارنده مهرداد بهار، تهران: توس، ص. ص۷۷
  26. بندهش هندی، ترجمهٔ تصحیح و ترجمه رقیه بهزادی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ١٣٨٨، ص. ص۱۰۵، ۲۲۹
  27. رستم شهزادی (۱۳۸۶واژه‌نامه پازند، تهران: موسسه فرهنگی-انتشاراتی فروهر، ص. ص۸
  28. گزیده‌های زادسپرم، ترجمهٔ محمدتقی راشد محصل، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۶، ص. ص۱۱، ۸۸
  29. فرنبغ دادگی (١٣٩٠بندهش، ترجمهٔ گزارنده مهرداد بهار، تهران: توس، ص. ص۷۲، ۷۵، ۱۷۲
  30. جهانگیر اوشیدری (۱۳۸۶دانشنامه مزدیسنا؛ واژه‌نامه توضیحی آیین زرتشت، تهران: نشر مرکز، ص. ۲۹۹
  31. حمیده بحرانیان (۱۳۸۸واژه‌نامه اعلام جغرافیایی باستانی، تهران: شرکت تعاونی کارآفرینان فرهنگ و هنر، ص. ۱۰۰
  32. ۳۲٫۰ ۳۲٫۱ ۳۲٫۲ کلیفورد ادموند باسورث (17 سپتامبر 2010). "نیشابور؛ جغرافیای تاریخی و تاریخ تا آغاز قرن بیستم". دانشنامه ایرانیکا. Retrieved ١٣٩٥/٠٩/٢٥. Check date values in: |تاریخ بازدید= (help)
  33. فرنبغ دادگی (١٣٩٠بندهش، ترجمهٔ گزارنده مهرداد بهار، تهران: توس، ص. ص۱۷۲
  34. بندهش هندی، ترجمهٔ تصحیح و ترجمه رقیه بهزادی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ١٣٨٨، ص. ص۲۴۰
  35. مری بویس (١٣٨٩زردشتیان؛ باورها و آداب دینی آن‌ها، ترجمهٔ ترجمه عسکر بهرامی، تهران: ققنوس، ص. ص۱۱۷
  36. یسنا؛ بخشی از کتاب اوستا، ترجمهٔ تفسیر و تألیف ابراهیم پورداود، تهران: اساطیر، ١٣٨٧، ص. ج۲، ص۱۸۰
  37. دانشنامه ایران، ترجمهٔ زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ١٣٨٤، ص. ج۱، ص۵۵۰
  38. اوستا، کهن‌ترین سرودها و متنهای ایرانیان، ترجمهٔ گزارش و پژوهش جلیل دوستخواه، تهران: مروارید، ١٣٧٥، ص. ج۲، ص۹۴۴
  39. پایتخت‌های ایران، ترجمهٔ به کوشش محمدیوسف کیانی، تهران: سازمان میراث فرهنگی و گردشگری کشور، ١٣٧٤، ص. ص۳۳۰
  40. ۴۰٫۰ ۴۰٫۱ لیندسی جونز (٢٠٠٥مدایرةالمعارف دین، ۱، تامسون‌گِیل، ص. ص۵۶۹ تاریخ وارد شده در |سال= را بررسی کنید (کمک)
  41. گزیده‌های زادسپرم، ترجمهٔ ترجمه محمدتقی راشد محصل، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ١٣٦٦، ص. ص۸۸
  42. پرویز رجبی (آذر ١٣٦٠)، «آذر و آذرگان»، ماهنامه چیستا (شماره۴)، ص. ص۴۵۳
  43. ۴۳٫۰ ۴۳٫۱ رستم شهزادی (١٣٨٦واژه‌نامه پازند، تهران: موسسه فرهنگی-انتشاراتی فروهر، ص. ص۸
  44. بهرام فره‌وشی (١٣٩٠فرهنگ زبان پهلوی، تهران: دانشگاه تهران، ص. ۶۸
  45. ۴۵٫۰ ۴۵٫۱ خسرو قلی‌زاده (١٣٩٢فرهنگ اساطیر ایرانی برپایه متون پهلوی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه، ص. ص۳۹
  46. ۴۶٫۰ ۴۶٫۱ آرتور کریستنسن (١٣٩٣ایران در زمان ساسانیان، ترجمهٔ ترجمه رشید یاسمی، تهران: صدای معاصر، ص. ص۱۲۱
  47. جهانگیر اوشیدری (١٣٨٦دانشنامه مزدیسنا؛ واژه‌نامه توضیحی آیین زرتشت، تهران: نشر مرکز، ص. ۲۹۹
  48. دانشنامه ایران، ترجمهٔ زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ١٣٨٦، ص. ج۲، ص۵۸
  49. حمیده بحرانیان (١٣٨٨واژه‌نامه اعلام جغرافیایی باستانی، تهران: شرکت تعاونی کارآفرینان فرهنگ و هنر، ص. ۱۰۰
  50. ۵۰٫۰ ۵۰٫۱ دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ترجمهٔ زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ١٣٨٣، ص. ج۱۳، ص۴۶۰-۴۶۱
  51. محمدجعفر زمردیان (پاییز ۱۳۹۱)، «تجزیه و تحلیل مورفوژنز و تفاوت‌های کمی و کیفی مخروط افکنه‌های رشته‌کوه بینالود با رویکرد هیدرو مورفوتکتونیکی»، پژوهش‌های ژئومورفولوژی کمی (۲)، ص. ۵۷
  52. علی‌اشرف صادقی (پاییز و زمستان ۱۳۸۲)، «محل آذر برزین مهر»، نامه باستان (سال سوم، شماره دوم)، ص. ۷
  53. پایتخت‌های ایران، ترجمهٔ به کوشش محمدیوسف کیانی، تهران: سازمان میراث فرهنگی و گردشگری کشور، ١٣٧٤، ص. ص۳۲۸-۳۲۹
  54. دانشنامه ایران، ترجمهٔ زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ١٣٨٤، ص. ج۲، ص۵۹
  55. شمس‌الدین ابی عبدالله محمد مقدسی (١٩٠٦ماحسن‌التقاسیم فی معرفةالاقالیم، بیروت: دارصادر، ص. ص۳۵۲، ۳۲۶ تاریخ وارد شده در |سال= را بررسی کنید (کمک)
  56. ابی‌القاسم ابن حوقل النصیبی (١٣١٧قصورةالارض، بیروت: دارصادر، ص. ص۴۲۷-۴۲۸، ۴۳۳ تاریخ وارد شده در |سال= را بررسی کنید (کمک)

جستارهای وابسته[ویرایش]

فهرست منابع[ویرایش]

  • «آذر و آذرگان»، پرویز رجبی، ماهنامه چیستا، آذر ۱۳۶۰، شماره ۴، ص۴۴۷–۴۷۲.
  • «احسن‌التقاسیم فی معرفةالاقالیم»، تألیف شمس‌الدین ابی عبدالله محمد مقدسی بیروت: دارصادر، ۱۹۰۶م.
  • «اوستا؛ کهن‌ترین سرودها و متنهای ایرانی»، گزارش و پژوهش جلیل دوستخواه، تهران: مروارید، ۱۳۷۵.
  • «ایران در زمان ساسانیان»، تألیف آرتورکریستنسن، ترجمه رشید یاسمی، تهران: صدای معاصر، ۱۳۹۳.
  • «بُندهش»، فرنبغ دادگی، گزارنده مهرداد بهار، تهران: توس، ۱۳۹۰.
  • «بُندهش هندی»، تصحیح و ترجمه رقیه بهزادی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۸.
  • «پایتخت‌های ایران»، به کوشش محمدیوسف کیانی، تهران: سازمان میراث فرهنگی و گردشگری کشور، ۱۳۷۴.
  • «تجزیه و تحلیل مورفوژنز و تفاوت‌های کمی و کیفی مخروط‌افکنه‌های رشته‌کوه بینالود با رویکرد هیدرومورفوتکتونیکی»، محمدجعفر زمردیان، ریحانه برومند، فصلنامه پژوهش‌های ژئومورفولوژی کمی، پاییز ۱۳۹۱، شماره۲، ص۵۳–۷۲.
  • «دانشنامه ایران»، تهران: مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۸۴.
  • «دانشنامه مزدیسنا؛ واژه‌نامه توضیحی آیین زرتشت»، جهانگیر اوشیدری، تهران: نشر مرکز، ۱۳۸۶.
  • «دائرةالمعارف بزرگ اسلامی»، زیر نظر کاظمی موسوی بجنوردی، تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۸۳.
  • «دائرةالمعارف دین»، سرویراستاری لیندسی جونز، انتشارات تامسون‌گِیل، ۲۰۰۵م.
  • «خرده‌اوستا؛ بخشی از کتاب اوستا»، تفسیر و تألیف ابراهیم پورداود، تهران: اساطیر، ۱۳۸۶.
  • «صورةالارض»، تألیف ابی‌القاسم ابن حوقل النصیبی، بیروت: دارصادر، ۱۳۱۷ق.
  • «گزیده‌های زادسپرم»، ترجمه راشد محصّل، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۶.
  • «گیتاشناسی ایران (کوه‌ها و کوهنامه ایران)»، عباس جعفری، تهران: مؤسسه کارتوگرافی و جغرافیایی گیتاشناسی، ۱۳۷۹.
  • «فرهنگ اساطیر ایرانی؛ بر پایه متون پهلوی»، خسرو قلی‌زاده، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه، ۱۳۹۲.
  • «فرهنگ زبان پهلوی»، تألیف بهرام فره‌وشی، تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۹۰.
  • «محل آذر برزین مهر»، علی‌اشرف صادقی، نامه باستان، سال سوم، شماره دوم، پاییز و زمستان ۱۳۸۲، ص۵–۱۷.
  • «واژه‌نامه اعلام جغرافیایی باستانی»، حمیده بحرانیان، تهران: شرکت تعاونی کارآفرینان فرهنگ و هنر، ۱۳۸۸.
  • «نیشابور؛ جغرافیای تاریخی و تاریخ تا آغاز قرن بیستم»، کلیفورد ادموند باسورث، دانشنامه ایرانیکا، انتشار: ۱۷ سپتامبر ۲۰۱۰، مشاهده: ۱۳۹۵/۰۹/۲۵.
  • «واژه‌نامه پازند»، رستم شهزادی، تهران: مؤسسه فرهنگی-انتشاراتی فرَوَهَر، ۱۳۸۶.
  • «یشت‌ها»، تفسیر و تألیف ابراهیم پورداود، تهران: اساطیر، ۱۳۷۷.

پیوند به بیرون[ویرایش]