ریوند (کوه)

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

مختصات: ۳۶°۳۳′شمالی ۵۸°۱۸′شرقی / ۳۶.۵۵°شمالی ۵۸.۳۰°شرقی / 36.55; 58.30

کوه رِیْوَند
نام کوه رِیْوَند
کشور  ایران
استان خراسان رضوی
شهرستان نیشابور
اطلاعات اثر
نام‌های دیگر پشته گشتاسبان
نام‌های قدیمی کوه رَئِوَنْت
دیرینگی تاریخ باستان

رِیوَنْد (به اوستایی: رَئِوَنْت) به معنای «دارندهٔ جلال و شکوه و فروغ»[۱]؛ نامِ قدیم کوهستان بینالود در جبههٔ شمالی نیشابور[۲] یا شاخه‌ای از متفرعات آن[۳][۴]؛ کهن‌ترین متنی که از این کوه نام برد، دفترِ یشت‌های کتاب «اوستا» ست و در بخش «زامیادیشت»، از این کوه به نام «رئونت» و در «بندهش» به نام «ریوند» یاد شده‌است.[۵] رشته‌کوه بینالود به طول ۱۲۵ کیلومتر، با جهت شمال غربی به جنوب شرقی، در حوزه شمالی دشت نیشابور قرار گرفته و حائل طبیعی بین شهرستان‌های نیشابور و مشهد است.[۶] جای‌هایی همچون آتشکده آذر برزین‌مهر، دریاچه ریوند و دریاچه سوور که در نسک‌های کیش مزدیسنا از آنها یاد شده؛ در بررسی‌ها و گزارش‌هایی که توسط ایران‌شناسان فراهم گردیده، در این کوهستان و متفرعات آن، جانمایی گردیده‌اند.

در اوستا[ویرایش]

اوستا کهن‌ترین نوشتار ایرانیان و کتاب کیش زرتشت است.[۷] نام کوه ریوند، در بند ششم «زامیادیشت» از دفتر «یشت‌ها» ی اوستا) در میان کوه‌هایی که پس از کوه هرئیتی (یا البرز) از زمین برخاستند -و پروردگار، آنان را بهره پیشوایان و رزمیان و برزیگران نمود- آمده‌است. بر اساس گفتار متن پهلوی «بندهش»؛ در بالای ریوند، آذر برزین‌مهر قرار دارد.[۸] همچنین نام کوه ریوند، در بند نهم (روز نهم= آذر روزِ) دو «سیروزه» کوچک و بزرگ، و در بند ششم «آتش بهرام نیایش» از «پنج نیایش» دفتر «خرده‌اوستا» (یکی از بخش‌های اوستا) آمده و از آن در کنار چند آذر و ایزد دیگر یاد شده و بر آنان، ستایش و نیایش و خوشنودی و آفرین خوانده‌است: «ای آذر اهوره‌مزدا! کوه ریوند مزداآفریده، فرّکیانی مزداآفریده، آذر اهوره‌مزدا، ای آذر اَشَوَن ارتشتاران! ای ایزد نریوسنگ، آذر نافه شهریاری! شما را ستایش و نیایش و خشنودی و آفرین».[۹][۱۰] گمانی نیست که یادکرد نام ریوند در نیایش‌ها و دعاهای «خرده‌اوستا»، به این خاطر است که آتشکده آذر برزین‌مهر در آنجا بوده.[۱۱]

در متون پهلوی[ویرایش]

ریوند خراسان[ویرایش]

در «بندهش»، از متون پهلوی کیش زرتشت؛ همچون اوستا نام ریوند در میان کوه‌هایی آمده‌است که در آغاز آفرینش، از البرز فراز رُستند. بنا بر گفته بندهش، تعداد این کوه‌ها ۲۲۴۴ بوده‌است.[۱۲]؛ بندهشُ این کوه‌ها را با عبارت «کوه‌های نیکوفره ناگذرا»، توصیف نموده. بندهش، جای‌گاه کوه ریوند را در خراسان نشان می‌دهد و درباره‌اش چنین می‌گوید: او را ریوندی این است که «رایومند» (شکوهنده) است. در دنباله، سخن از کوهی بنام «گنابد» به میان می‌آید که در نه فرسنگی غرب کوه ریوند (یا «پشته گشتاسبان») قرار دارد.[۱۳]

خانه برزین‌مهر[ویرایش]

«آذر برزین‌مهر» یکی از سه آتشکده بزرگ ایران پیش از اسلام[۱۴] و از آنِ تولیدکنندگان کشاورز بوده‌است.[۱۵] متن پهلوی «گزیده‌های زادسپرم»، جایگاه آذر برزین‌مهر را بر «گریوه (=کوهِ) ریوند» نشان می‌دهد[۱۶] و «بندهش» تصریح می‌نماید: ریوند، خانه آذر بُرزین‌مهر است.[۱۷]

پشته گشتاسبان[ویرایش]

برپایه متون پهلوی، در ماجرای گرویدن گشتاسب به دین زرتشت است که سرگذشت بُرزین‌مهر با کوه ریوند، پیوند می‌یابد. چنین که: این آذر، از آغاز آفرینش تا پیش از این رویداد، در جهان می‌وزید و جهان را پاسبانی می‌کرد تا اینکه زرتشت پیامبر، برای دعوت گشتاسب به دین، چیزها و نشانه‌های زیادی را آشکارگی نمود و یکی از آنها بُرزین‌مهر بود. سرانجام؛ گشتاسب، دین پذیرفته و این آتش را بر کوه ریوند، به دادگاه (آتشکده) نشانید (=قرار داد)؛ از این روی، این کوه را «پشته گشتاسبان» می‌نامند.[۱۲][۱۷]

دریاچه ریوند[ویرایش]

در متون پهلوی از کوهی به نام «سِپَندیار» یا «سپندیاد»، در کنار و مُشرِف بر دریاچه‌ای به نام «ریوند» سخن رفته‌است؛[۱۸][۱۹]پورداود و اوشیدری، جای سپندیاد را در محیط ریوند دانسته[۲۰][۲۱] و بهزادی، آن را از متفرعات و شاخه‌های کوه ریوند برشمرده است.[۲۲]

همسایگی سوور[ویرایش]

«سوور»، بر پایه متون اساطیری پهلوی و کیش مزدیسنا؛ نام یکی از چند دریاچه‌ای است که پس از حمله اهریمن به آب و دفاع آب، پدیدار گشت.[۲۳] چنان‌که در «گزیده‌های زادسپرم» آمده: آذر برزین‌مهر در نزدیکی این دریاچه، قرار دارد.[۲۴] «بندهش»، آگاهی دیگری دربارهٔ این دریاچه به دست داده و جای آن را در ابرشهربوم (نیشابور) بر سر کوه توس (بینالود) نشان می‌دهد.[۲۵][۲۶] و چنان‌که در متون دینی زرتشتی آمده: آذر برزین‌مهر بر کوه ریوند قرار دارد.[۸][۱۲][۲۷]

جغرافیای ریوندکوه[ویرایش]

آگاهی‌های موجود در متون پهلوی کیش زرتشت از جمله: «بندهش» و «گزیده‌های زادسپرم»، جای کوه ریوند را در حدود و نزدیکی نیشابور (ابرشهر پیشین) نشان می‌دهد[۲۸][۲۹] و همچنین نوشتارها، پژوهش‌ها و گزارش‌های ایران‌شناسان، پژوهشگران تاریخ، کیش زرتشت و زبان‌های باستانی ایران؛ بر این مهم، تصریح می‌نماید. در جدول زیر، به عنوان نمونه؛ نام شماری از دانشمندان و پژوهشگران (به همراه منبع دسترسی به دیدگاه‌های آنان) آمده‌است:

ضبط کوه ریوند در جغرافیای نیشابور در نوشتار دانشمندان و پژوهشگران
نام پژوهشگر منبع
اوشیدری، جهانگیر دانشنامه مزدیسنا[۳۰]
بحرانیان، حمیده واژه‌نامه اعلام جغرافیایی باستانی[۳۱]
برونر، سی (C. Brunner) دانشنامه ایرانیکا[۳۲]
بهار، مهرداد بندهش[۳۳]
بهزادی، رقیه بندهش هندی[۳۴]
بویس، مری (Mary Boyce) زردشتیان[۳۵]
پورداود، ابراهیم یسنا؛ بخشی از کتاب اوستا[۳۶]
تفضلی، احمد دانشنامه ایران[۳۷]
دوستخواه، جلیل اوستا؛ کهن‌ترین سرودها و متنهای ایرانیان[۳۸]
جنیدی، فریدون پایتخت‌های ایران[۳۹]
چوکسی، جمشید (Jamsheed K. Choksy) دایرةالمعارف دین[۴۰]
راشد محصل، محمدتقی گزیده‌های زادسپرم[۴۱]
رجبی، پرویز آذر و آذرگان[۴۲]
شهزادی، رستم واژه‌نامه پازند[۴۳]
فره‌وشی، بهرام فرهنگ زبان پهلوی[۴۴]
قلی‌زاده، خسرو فرهنگ اساطیر ایرانی بر پایه متون پهلوی[۴۵]
لانگلوا، و (Charles-Victor Langlois) ایران در زمان ساسانیان[۴۶]
هوفمان، جی (G.Hffmann) ایران در زمان ساسانیان[۴۶]

چنان‌که در منابع گوناگون تصریح شده: آذر برزین‌مهر، بر کوه ریوند در نزدیک و در جبهه شمالی یا شمال غربی نیشابور قرار داشته‌است.[۳۲][۴۰][۴۳][۴۵][۴۷][۴۸][۴۹] «بینالود»، نام معاصر کوهستانی است گسترده در جبهه شمالی دشت نیشابور؛[۵۰] این کوهستان بلندبالا و ستبرپیکر، دارای روند شمال غربی- جنوب شرقی می‌باشد، بلندترین قله‌های خراسان در آن قرار گرفته‌اند و به «بام خراسان» مشهور است.[۵۱] از این روی، کوهستان بینالود را همان کوه شکوهنده که در «اوستا» به نام «رئونت»؛ و در «بندهش»، به نام «ریوند» از آن یاد شده، می‌دانند.[۳۲][۵۰][۵۲] اما برخی ایرانشناسان، به طور خاص؛ رشته‌ای از ارتفاعات بینالود را که روستای برزنون (بورزنی) و معدن فیروزه در آنجا قرار دارد را ریوندکوه دانسته و محل آذربرزین‌مهر معرفی کرده‌اند.[۵۳] و ایران‌شناسانی همچون هوتوم-شیندلر، مارکوارت نیز جایگاه آذربرزین‌مهر در روستای ریوند نیشابور و بر فراز تپه‌ای به همین نام (=ریوند) دانسته‌اند.[۵۴] نوشته‌های جغرافی‌نویسان قدیم دربارهٔ قریه ریوند (بر پایه شواهد متون تاریخی: واقع در جبهه شمال غربی نیشابور؛ در ابتدای مسیر جاده نیشابور به اسفراین)، معدن فیروزه در منطقه ریوند نیشابور، از قرائن تاریخی این دیدگاه می‌باشند.[۵۵][۵۶]

پانوشت‌ها[ویرایش]

  1. اوستا؛ کهن‌ترین سرودها و متنهای ایرانی، گزارش و پژوهش جلیل دوستخواه. ج. ۲. تهران: مروارید، ۱۳۷۵. ص۹۹۰. 
  2. دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظمی موسوی بجنوردی. ج. ۱۳. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۳. ص۴۶۰–۴۶۱. 
  3. دانشنامه ایران. ترجمهٔ زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۸۴. ج٢، ص۵۹؛ ج۱۳، ص۴۶۰–۴۶۱. 
  4. پایتخت‌های ایران. ترجمهٔ به کوشش محمدیوسف کیانی. تهران: سازمان میراث فرهنگی و گردشگری کشور، ۱۳۷۴. ص۳۲۸–۳۲۹. 
  5. ادائرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظمی موسوی بجنوردی. ج. ۱۳. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۳. ص۴۶۰–۴۶۱. 
  6. عباس جعفری. گیتاشناسی ایران (کوه‌ها و کوهنامه ایران). تهران: مؤسسه کارتوگرافی و جغرافیایی گیتاشناسی، ۱۳۷۹. ص۱۲۶. 
  7. اوستا، کهن‌ترین سرودها و متنهای ایرانیان. ج. ج۱. ترجمهٔ گزارش و پژوهش جلیل دوستخواه. تهران: مروارید، ۱۳۷۵. ص سه. 
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ یشت‌ها. ج. ۲. ترجمهٔ تفسیر و تألیف ابراهیم پورداود. تهران: اساطیر، ١٣٧٧. ص٣٣٠. 
  9. اوستا؛ کهن‌ترین سرودها و متنهای ایرانی، گزارش و پژوهش جلیل دوستخواه. ج. ۲. تهران: مروارید، ۱۳۷۵. ص۶۰۶. 
  10. خرده‌اوستا؛ بخشی از کتاب اوستا. ترجمهٔ تفسیر و تألیف ابراهیم پورداود. تهران: اساطیر، ۱۳۸۶. ص١٣١-١٣٢، ١٩٢، ١٩٩. 
  11. یشت‌ها. ج. ۲. ترجمهٔ تفسیر و تألیف ابراهیم پورداود. تهران: اساطیر، ۱۳۷۷. ص٣٣١. 
  12. ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ ۱۲٫۲ خسرو قلی‌زاده. فرهنگ اساطیر ایرانی؛ بر پایه متون پهلوی. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه، ۱۳۹۲. ص۲۳۱. 
  13. فرنبغ دادگی. بندهش. ترجمهٔ گزارنده مهرداد بهار. تهران: توس، ۱۳۹۰. ص۷۱–۷۳. 
  14. مری بویس. زردشتیان، باورها و آداب دینی آن‌ها. ترجمهٔ ترجمه عسکر بهرامی. تهران: ققنوس، ١٣٨٩. ص١١٧. 
  15. خسرو قلی‌زاده. فرهنگ اساطیر ایرانی؛ بر پایه متون پهلوی. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه، ۱۳۹۲. ص۳۹. 
  16. گزیده‌های زادسپرم. ترجمهٔ محمدتقی راشد محصل. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۶. ص۱۷. 
  17. ۱۷٫۰ ۱۷٫۱ فرنبغ دادگی. بندهش. ترجمهٔ گزارنده مهرداد بهار. تهران: توس، ۱۳۹۰. ص۷۱. 
  18. بندهش هندی؛ متنی به زبان پارسی میانه. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۸. ص۸۸. 
  19. فرنبغ دادگی. بندهش. ترجمهٔ گزارنده مهرداد بهار. تهران: توس، ۱۳۹۰. ص۷۲. 
  20. یشت‌ها. ترجمهٔ تفسیر و تألیف ابراهیم پورداود. تهران: اساطیر، ۱۳۷۷. ج۲، ص۳۲۹. 
  21. جهانگیر اوشیدری. دانشنامه مزدیسنا: واژه‌نامه توضیحی آیین زرتشت. تهران: نشر مرکز، ۱۳۸۶. ص۳۱۸. 
  22. بندهش هندی؛ متنی به زبان پارسی میانه. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۸. ص۲۳۶. 
  23. خسرو قلی‌زاده. فرهنگ اساطیر ایرانی؛ بر پایه متون پهلوی. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه، ۱۳۹۲. ص۲۸۰. 
  24. گزیده‌های زادسپرم. ترجمهٔ محمدتقی راشد محصل. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۶. ص۱۱. 
  25. فرنبغ دادگی. بندهش. ترجمهٔ گزارنده مهرداد بهار. تهران: توس، ١٣٩٠. ص۷۷. 
  26. بندهش هندی. ترجمهٔ تصحیح و ترجمه رقیه بهزادی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ١٣٨٨. ص۱۰۵، ۲۲۹. 
  27. رستم شهزادی. واژه‌نامه پازند. تهران: موسسه فرهنگی-انتشاراتی فروهر، ۱۳۸۶. ص٨. 
  28. گزیده‌های زادسپرم. ترجمهٔ محمدتقی راشد محصل. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۶. ص۱۱، ۸۸. 
  29. فرنبغ دادگی. بندهش. ترجمهٔ گزارنده مهرداد بهار. تهران: توس، ١٣٩٠. ص۷۲، ۷۵، ۱۷۲. 
  30. جهانگیر اوشیدری. دانشنامه مزدیسنا؛ واژه‌نامه توضیحی آیین زرتشت. تهران: نشر مرکز، ۱۳۸۶. ۲۹۹. 
  31. حمیده بحرانیان. واژه‌نامه اعلام جغرافیایی باستانی. تهران: شرکت تعاونی کارآفرینان فرهنگ و هنر، ۱۳۸۸. ١٠٠. 
  32. ۳۲٫۰ ۳۲٫۱ ۳۲٫۲ کلیفورد ادموند باسورث. «نیشابور؛ جغرافیای تاریخی و تاریخ تا آغاز قرن بیستم»(انگلیسی)‎. دانشنامه ایرانیکا، ١٧ سپتامبر ٢٠١٠. بازبینی‌شده در ١٣٩٥/٠٩/٢٥. 
  33. فرنبغ دادگی. بندهش. ترجمهٔ گزارنده مهرداد بهار. تهران: توس، ١٣٩٠. ص١٧٢. 
  34. بندهش هندی. ترجمهٔ تصحیح و ترجمه رقیه بهزادی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ١٣٨٨. ص٢٤٠. 
  35. مری بویس. زردشتیان؛ باورها و آداب دینی آن‌ها. ترجمهٔ ترجمه عسکر بهرامی. تهران: ققنوس، ١٣٨٩. ص١١٧. 
  36. یسنا؛ بخشی از کتاب اوستا. ترجمهٔ تفسیر و تألیف ابراهیم پورداود. تهران: اساطیر، ١٣٨٧. ج٢، ص١٨٠. 
  37. دانشنامه ایران. ترجمهٔ زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ١٣٨٤. ج١، ص٥٥٠. 
  38. اوستا، کهن‌ترین سرودها و متنهای ایرانیان. ترجمهٔ گزارش و پژوهش جلیل دوستخواه. تهران: مروارید، ١٣٧٥. ج٢، ص٩٤٤. 
  39. پایتخت‌های ایران. ترجمهٔ به کوشش محمدیوسف کیانی. تهران: سازمان میراث فرهنگی و گردشگری کشور، ١٣٧٤. ص٣٣٠. 
  40. ۴۰٫۰ ۴۰٫۱ لیندسی جونز. دایرةالمعارف دین. ج. ١. تامسون‌گِیل، ٢٠٠٥م. ص٥٦٩. 
  41. گزیده‌های زادسپرم. ترجمهٔ ترجمه محمدتقی راشد محصل. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ١٣٦٦. ص٨٨. 
  42. پرویز رجبی. آذر و آذرگان. . ماهنامه چیستا, ش. شماره4 (آذر 1360): ص453. 
  43. ۴۳٫۰ ۴۳٫۱ رستم شهزادی. واژه‌نامه پازند. تهران: موسسه فرهنگی-انتشاراتی فروهر، ١٣٨٦. ص٨. 
  44. بهرام فره‌وشی. فرهنگ زبان پهلوی. تهران: دانشگاه تهران، ١٣٩٠. ٦٨. 
  45. ۴۵٫۰ ۴۵٫۱ خسرو قلی‌زاده. فرهنگ اساطیر ایرانی برپایه متون پهلوی. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه، ١٣٩٢. ص٣٩. 
  46. ۴۶٫۰ ۴۶٫۱ آرتور کریستنسن. ایران در زمان ساسانیان. ترجمهٔ ترجمه رشید یاسمی. تهران: صدای معاصر، ١٣٩٣. ص١٢١. 
  47. جهانگیر اوشیدری. دانشنامه مزدیسنا؛ واژه‌نامه توضیحی آیین زرتشت. تهران: نشر مرکز، ١٣٨٦. ٢٩٩. 
  48. دانشنامه ایران. ترجمهٔ زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ١٣٨٦. ج٢، ص٥٨. 
  49. حمیده بحرانیان. واژه‌نامه اعلام جغرافیایی باستانی. تهران: شرکت تعاونی کارآفرینان فرهنگ و هنر، ١٣٨٨. ١٠٠. 
  50. ۵۰٫۰ ۵۰٫۱ دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. ترجمهٔ زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ١٣٨٣. ج١٣، ص٤٦٠-٤٦١. 
  51. محمدجعفر زمردیان. تجزیه و تحلیل مورفوژنز و تفاوت‌های کمی و کیفی مخروط افکنه‌های رشته‌کوه بینالود با رویکرد هیدرو مورفوتکتونیکی. . پژوهش‌های ژئومورفولوژی کمی, ش. 2 (پاییز 1391): 57. 
  52. علی‌اشرف صادقی. محل آذر برزین مهر. . نامه باستان, ش. سال سوم، شماره دوم (پاییز و زمستان 1382): 7. 
  53. پایتخت‌های ایران. ترجمهٔ به کوشش محمدیوسف کیانی. تهران: سازمان میراث فرهنگی و گردشگری کشور، ١٣٧٤. ص٣٢٨-٣٢٩. 
  54. دانشنامه ایران. ترجمهٔ زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ١٣٨٤. ج٢، ص٥٩. 
  55. شمس‌الدین ابی عبدالله محمد مقدسی. احسن‌التقاسیم فی معرفةالاقالیم. بیروت: دارصادر، ١٩٠٦م. ص٣٥٢، ٣٢٦. 
  56. ابی‌القاسم ابن حوقل النصیبی. صورةالارض. بیروت: دارصادر، ١٣١٧ق. ص٤٢٧-٤٢٨، ٤٣٣. 

جستارهای وابسته[ویرایش]

فهرست منابع[ویرایش]

  • «آذر و آذرگان»، پرویز رجبی، ماهنامه چیستا، آذر ۱۳۶۰، شماره ۴، ص۴۴۷–۴۷۲.
  • «احسن‌التقاسیم فی معرفةالاقالیم»، تألیف شمس‌الدین ابی عبدالله محمد مقدسی بیروت: دارصادر، ۱۹۰۶م.
  • «اوستا؛ کهن‌ترین سرودها و متنهای ایرانی»، گزارش و پژوهش جلیل دوستخواه، تهران: مروارید، ۱۳۷۵.
  • «ایران در زمان ساسانیان»، تألیف آرتورکریستنسن، ترجمه رشید یاسمی، تهران: صدای معاصر، ۱۳۹۳.
  • «بُندهش»، فرنبغ دادگی، گزارنده مهرداد بهار، تهران: توس، ۱۳۹۰.
  • «بُندهش هندی»، تصحیح و ترجمه رقیه بهزادی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۸.
  • «پایتخت‌های ایران»، به کوشش محمدیوسف کیانی، تهران: سازمان میراث فرهنگی و گردشگری کشور، ۱۳۷۴.
  • «تجزیه و تحلیل مورفوژنز و تفاوت‌های کمی و کیفی مخروط‌افکنه‌های رشته‌کوه بینالود با رویکرد هیدرومورفوتکتونیکی»، محمدجعفر زمردیان، ریحانه برومند، فصلنامه پژوهش‌های ژئومورفولوژی کمی، پاییز ۱۳۹۱، شماره۲، ص۵۳–۷۲.
  • «دانشنامه ایران»، تهران: مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۸۴.
  • «دانشنامه مزدیسنا؛ واژه‌نامه توضیحی آیین زرتشت»، جهانگیر اوشیدری، تهران: نشر مرکز، ۱۳۸۶.
  • «دائرةالمعارف بزرگ اسلامی»، زیر نظر کاظمی موسوی بجنوردی، تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۸۳.
  • «دائرةالمعارف دین»، سرویراستاری لیندسی جونز، انتشارات تامسون‌گِیل، ۲۰۰۵م.
  • «خرده‌اوستا؛ بخشی از کتاب اوستا»، تفسیر و تألیف ابراهیم پورداود، تهران: اساطیر، ۱۳۸۶.
  • «صورةالارض»، تألیف ابی‌القاسم ابن حوقل النصیبی، بیروت: دارصادر، ۱۳۱۷ق.
  • «گزیده‌های زادسپرم»، ترجمه راشد محصّل، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۶.
  • «گیتاشناسی ایران (کوه‌ها و کوهنامه ایران)»، عباس جعفری، تهران: مؤسسه کارتوگرافی و جغرافیایی گیتاشناسی، ۱۳۷۹.
  • «فرهنگ اساطیر ایرانی؛ بر پایه متون پهلوی»، خسرو قلی‌زاده، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه، ۱۳۹۲.
  • «فرهنگ زبان پهلوی»، تألیف بهرام فره‌وشی، تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۹۰.
  • «محل آذر برزین مهر»، علی‌اشرف صادقی، نامه باستان، سال سوم، شماره دوم، پاییز و زمستان ۱۳۸۲، ص۵–۱۷.
  • «واژه‌نامه اعلام جغرافیایی باستانی»، حمیده بحرانیان، تهران: شرکت تعاونی کارآفرینان فرهنگ و هنر، ۱۳۸۸.
  • «نیشابور؛ جغرافیای تاریخی و تاریخ تا آغاز قرن بیستم»، کلیفورد ادموند باسورث، دانشنامه ایرانیکا، انتشار: ۱۷ سپتامبر ۲۰۱۰، مشاهده: ۱۳۹۵/۰۹/۲۵.
  • «واژه‌نامه پازند»، رستم شهزادی، تهران: مؤسسه فرهنگی-انتشاراتی فرَوَهَر، ۱۳۸۶.
  • «یشت‌ها»، تفسیر و تألیف ابراهیم پورداود، تهران: اساطیر، ۱۳۷۷.

پیوند به بیرون[ویرایش]