ریوند (کوه)
کوه رِیْوَند | |
---|---|
نام | کوه رِیْوَند |
کشور | ایران |
استان | خراسان رضوی |
شهرستان | نیشابور |
اطلاعات اثر | |
نامهای دیگر | پشته گشتاسبان |
نامهای قدیمی | کوه رَئِوَنْت |
دیرینگی | تاریخ باستان |
روی نقشه ایران
۳۶°۳۳′شمالی ۵۸°۱۸′شرقی / ۳۶٫۵۵°شمالی ۵۸٫۳۰°شرقی |
رِیوَنْد (به اوستایی: رَئِوَنْت) به معنای «دارندهٔ جلال و شکوه و فروغ»[۱]؛ نامِ قدیم کوهستان بینالود در جبههٔ شمالی نیشابور[۲] یا شاخهای از متفرعات آن[۳][۴]؛ کهنترین متنی که از این کوه نام برد، دفترِ یشتهای کتاب «اوستا» ست و در بخش «زامیادیشت»، از این کوه به نام «رئونت» و در «بندهش» به نام «ریوند» یاد شدهاست.[۵] رشتهکوه بینالود به طول ۱۲۵ کیلومتر، با جهت شمال غربی به جنوب شرقی، در حوزه شمالی دشت نیشابور قرار گرفته و حائل طبیعی بین شهرستانهای نیشابور و مشهد است.[۶] جایهایی همچون آتشکده آذر برزینمهر، دریاچه ریوند و دریاچه سوور که در نسکهای کیش مزدیسنا از آنها یاد شده؛ در بررسیها و گزارشهایی که توسط ایرانشناسان فراهم گردیده، در این کوهستان و متفرعات آن، جانمایی گردیدهاند.
در اوستا
[ویرایش]اوستا کهنترین نوشتار ایرانیان و کتاب کیش زرتشت است.[۷] نام کوه ریوند، در بند ششم «زامیادیشت» از دفتر «یشتها» ی اوستا) در میان کوههایی که پس از کوه هرئیتی (یا البرز) از زمین برخاستند -و پروردگار، آنان را بهره پیشوایان و رزمیان و برزیگران نمود- آمدهاست. بر اساس گفتار متن پهلوی «بندهش»؛ در بالای ریوند، آذر برزینمهر قرار دارد.[۸] همچنین نام کوه ریوند، در بند نهم (روز نهم= آذر روزِ) دو «سیروزه» کوچک و بزرگ، و در بند ششم «آتش بهرام نیایش» از «پنج نیایش» دفتر «خردهاوستا» (یکی از بخشهای اوستا) آمده و از آن در کنار چند آذر و ایزد دیگر یاد شده و بر آنان، ستایش و نیایش و خوشنودی و آفرین خواندهاست: «ای آذر اهورهمزدا! کوه ریوند مزداآفریده، فرّکیانی مزداآفریده، آذر اهورهمزدا، ای آذر اَشَوَن ارتشتاران! ای ایزد نریوسنگ، آذر نافه شهریاری! شما را ستایش و نیایش و خشنودی و آفرین».[۹][۱۰] گمانی نیست که یادکرد نام ریوند در نیایشها و دعاهای «خردهاوستا»، به این خاطر است که آتشکده آذر برزینمهر در آنجا بوده.[۱۱]
در متون پهلوی
[ویرایش]ریوند خراسان
[ویرایش]در «بندهش»، از متون پهلوی کیش زرتشت؛ همچون اوستا نام ریوند در میان کوههایی آمدهاست که در آغاز آفرینش، از البرز فراز رُستند. بنا بر گفته بندهش، تعداد این کوهها ۲۲۴۴ بودهاست.[۱۲]؛ بندهشُ این کوهها را با عبارت «کوههای نیکوفره ناگذرا»، توصیف نموده. بندهش، جایگاه کوه ریوند را در خراسان نشان میدهد و دربارهاش چنین میگوید: او را ریوندی این است که «رایومند» (شکوهنده) است. در دنباله، سخن از کوهی بنام «زیبد» به میان میآید که در نه فرسنگی غرب کوه ریوند (یا «پشته گشتاسبان») قرار دارد.[۱۳]
خانه برزینمهر
[ویرایش]«آذر برزینمهر» یکی از سه آتشکده بزرگ ایران پیش از اسلام[۱۴] و از آنِ تولیدکنندگان کشاورز بودهاست.[۱۵] متن پهلوی «گزیدههای زادسپرم»، جایگاه آذر برزینمهر را بر «گریوه (=کوهِ) ریوند» نشان میدهد[۱۶] و «بندهش» تصریح مینماید: ریوند، خانه آذر بُرزینمهر است.[۱۷]
پشته گشتاسبان
[ویرایش]برپایه متون پهلوی، در ماجرای گرویدن گشتاسب به دین زرتشت است که سرگذشت بُرزینمهر با کوه ریوند، پیوند مییابد. چنین که: این آذر، از آغاز آفرینش تا پیش از این رویداد، در جهان میوزید و جهان را پاسبانی میکرد تا اینکه زرتشت پیامبر، برای دعوت گشتاسب به دین، چیزها و نشانههای زیادی را آشکارگی نمود و یکی از آنها بُرزینمهر بود. سرانجام؛ گشتاسب، دین پذیرفته و این آتش را بر کوه ریوند، به دادگاه (آتشکده) نشانید (=قرار داد)؛ از این روی، این کوه را «پشته گشتاسبان» مینامند.[۱۲][۱۷]
دریاچه ریوند
[ویرایش]در متون پهلوی از کوهی به نام «سِپَندیار» یا «سپندیاد»، در کنار و مُشرِف بر دریاچهای به نام «ریوند» سخن رفتهاست؛[۱۸][۱۹]پورداود و اوشیدری، جای سپندیاد را در محیط ریوند دانسته[۲۰][۲۱] و بهزادی، آن را از متفرعات و شاخههای کوه ریوند برشمرده است.[۲۲]
همسایگی سوور
[ویرایش]«سوور»، بر پایه متون اساطیری پهلوی و کیش مزدیسنا؛ نام یکی از چند دریاچهای است که پس از حمله اهریمن به آب و دفاع آب، پدیدار گشت.[۲۳] چنانکه در «گزیدههای زادسپرم» آمده: آذر برزینمهر در نزدیکی این دریاچه، قرار دارد.[۲۴] «بندهش»، آگاهی دیگری دربارهٔ این دریاچه به دست داده و جای آن را در ابرشهربوم (نیشابور) بر سر کوه توس (بینالود) نشان میدهد.[۲۵][۲۶] و چنانکه در متون دینی زرتشتی آمده: آذر برزینمهر بر کوه ریوند قرار دارد.[۸][۱۲][۲۷]
جغرافیای ریوندکوه
[ویرایش]آگاهیهای موجود در متون پهلوی کیش زرتشت از جمله: «بندهش» و «گزیدههای زادسپرم»، جای کوه ریوند را در حدود و نزدیکی نیشابور (ابرشهر پیشین) نشان میدهد[۲۸][۲۹] و همچنین نوشتارها، پژوهشها و گزارشهای ایرانشناسان، پژوهشگران تاریخ، کیش زرتشت و زبانهای باستانی ایران؛ بر این مهم، تصریح مینماید. در جدول زیر، به عنوان نمونه؛ نام شماری از دانشمندان و پژوهشگران (به همراه منبع دسترسی به دیدگاههای آنان) آمدهاست:
ضبط کوه ریوند در جغرافیای نیشابور در نوشتار دانشمندان و پژوهشگران نام پژوهشگر منبع اوشیدری، جهانگیر دانشنامه مزدیسنا[۳۰] بحرانیان، حمیده واژهنامه اعلام جغرافیایی باستانی[۳۱] برونر، سی (C. Brunner) دانشنامه ایرانیکا[۳۲] بهار، مهرداد بندهش[۳۳] بهزادی، رقیه بندهش هندی[۳۴] بویس، مری (Mary Boyce) زردشتیان[۳۵] پورداود، ابراهیم یسنا؛ بخشی از کتاب اوستا[۳۶] تفضلی، احمد دانشنامه ایران[۳۷] دوستخواه، جلیل اوستا؛ کهنترین سرودها و متنهای ایرانیان[۳۸] جنیدی، فریدون پایتختهای ایران[۳۹] چوکسی، جمشید (Jamsheed K. Choksy) دایرةالمعارف دین[۴۰] راشد محصل، محمدتقی گزیدههای زادسپرم[۴۱] رجبی، پرویز آذر و آذرگان[۴۲] شهزادی، رستم واژهنامه پازند[۴۳] فرهوشی، بهرام فرهنگ زبان پهلوی[۴۴] قلیزاده، خسرو فرهنگ اساطیر ایرانی بر پایه متون پهلوی[۴۵] لانگلوا، و (Charles-Victor Langlois) ایران در زمان ساسانیان[۴۶] هوفمان، جی (G.Hffmann) ایران در زمان ساسانیان[۴۶]
چنانکه در منابع گوناگون تصریح شده: آذر برزینمهر، بر کوه ریوند در نزدیک و در جبهه شمالی یا شمال غربی نیشابور قرار داشتهاست.[۳۲][۴۰][۴۳][۴۵][۴۷][۴۸][۴۹] «بینالود»، نام معاصر کوهستانی است گسترده در جبهه شمالی دشت نیشابور؛[۵۰] این کوهستان بلندبالا و ستبرپیکر، دارای روند شمال غربی- جنوب شرقی میباشد، بلندترین قلههای خراسان در آن قرار گرفتهاند و به «بام خراسان» مشهور است.[۵۱] از این روی، کوهستان بینالود را همان کوه شکوهنده که در «اوستا» به نام «رئونت»؛ و در «بندهش»، به نام «ریوند» از آن یاد شده، میدانند.[۳۲][۵۰][۵۲] اما برخی ایرانشناسان، بهطور خاص؛ رشتهای از ارتفاعات بینالود را که روستای برزنون (بورزنی) و معدن فیروزه در آنجا قرار دارد را ریوندکوه دانسته و محل آذربرزینمهر معرفی کردهاند.[۵۳] و ایرانشناسانی همچون هوتوم-شیندلر، مارکوارت نیز جایگاه آذربرزینمهر در روستای ریوند نیشابور و بر فراز تپهای به همین نام (=ریوند) دانستهاند.[۵۴] نوشتههای جغرافینویسان قدیم دربارهٔ قریه ریوند (بر پایه شواهد متون تاریخی: واقع در جبهه شمال غربی نیشابور؛ در ابتدای مسیر جاده نیشابور به اسفراین)، معدن فیروزه در منطقه ریوند نیشابور، از قرائن تاریخی این دیدگاه میباشند.[۵۵][۵۶]
جستارهای وابسته
[ویرایش]پانویس
[ویرایش]- ↑ اوستا؛ کهنترین سرودها و متنهای ایرانی، گزارش و پژوهش جلیل دوستخواه، ج. ۲، تهران: مروارید، ۱۳۷۵، ص. ص۹۹۰
- ↑ دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظمی موسوی بجنوردی، ج. ۱۳، تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۳، ص. ص۴۶۰–۴۶۱
- ↑ دانشنامه ایران، ترجمهٔ زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۸۴، ص. ج۲، ص۵۹؛ ج۱۳، ص۴۶۰–۴۶۱
- ↑ پایتختهای ایران، ترجمهٔ به کوشش محمدیوسف کیانی، تهران: سازمان میراث فرهنگی و گردشگری کشور، ۱۳۷۴، ص. ص۳۲۸–۳۲۹
- ↑ ادائرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظمی موسوی بجنوردی، ج. ۱۳، تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۳، ص. ص۴۶۰–۴۶۱
- ↑ عباس جعفری (۱۳۷۹)، گیتاشناسی ایران (کوهها و کوهنامه ایران)، تهران: مؤسسه کارتوگرافی و جغرافیایی گیتاشناسی، ص. ص۱۲۶
- ↑ اوستا، کهنترین سرودها و متنهای ایرانیان، ج. ج۱، ترجمهٔ گزارش و پژوهش جلیل دوستخواه، تهران: مروارید، ۱۳۷۵، ص. ص سه
- ↑ ۸٫۰ ۸٫۱ یشتها، ج. ۲، ترجمهٔ تفسیر و تألیف ابراهیم پورداود، تهران: اساطیر، ١٣٧٧، ص. ص۳۳۰
- ↑ اوستا؛ کهنترین سرودها و متنهای ایرانی، گزارش و پژوهش جلیل دوستخواه، ج. ۲، تهران: مروارید، ۱۳۷۵، ص. ص۶۰۶
- ↑ خردهاوستا؛ بخشی از کتاب اوستا، ترجمهٔ تفسیر و تألیف ابراهیم پورداود، تهران: اساطیر، ۱۳۸۶، ص. ص۱۳۱-۱۳۲، ۱۹۲، ۱۹۹
- ↑ یشتها، ج. ۲، ترجمهٔ تفسیر و تألیف ابراهیم پورداود، تهران: اساطیر، ۱۳۷۷، ص. ص۳۳۱
- ↑ ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ ۱۲٫۲ خسرو قلیزاده (۱۳۹۲)، فرهنگ اساطیر ایرانی؛ بر پایه متون پهلوی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه، ص. ص۲۳۱
- ↑ فرنبغ دادگی (۱۳۹۰)، بندهش، ترجمهٔ گزارنده مهرداد بهار، تهران: توس، ص. ص۷۱–۷۳
- ↑ مری بویس (١٣٨٩)، زردشتیان، باورها و آداب دینی آنها، ترجمهٔ ترجمه عسکر بهرامی، تهران: ققنوس، ص. ص۱۱۷
- ↑ خسرو قلیزاده (۱۳۹۲)، فرهنگ اساطیر ایرانی؛ بر پایه متون پهلوی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه، ص. ص۳۹
- ↑ گزیدههای زادسپرم، ترجمهٔ محمدتقی راشد محصل، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۶، ص. ص۱۷
- ↑ ۱۷٫۰ ۱۷٫۱ فرنبغ دادگی (۱۳۹۰)، بندهش، ترجمهٔ گزارنده مهرداد بهار، تهران: توس، ص. ص۷۱
- ↑ بندهش هندی؛ متنی به زبان پارسی میانه، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۸، ص. ص۸۸
- ↑ فرنبغ دادگی (۱۳۹۰)، بندهش، ترجمهٔ گزارنده مهرداد بهار، تهران: توس، ص. ص۷۲
- ↑ یشتها، ترجمهٔ تفسیر و تألیف ابراهیم پورداود، تهران: اساطیر، ۱۳۷۷، ص. ج۲، ص۳۲۹
- ↑ جهانگیر اوشیدری (۱۳۸۶)، دانشنامه مزدیسنا: واژهنامه توضیحی آیین زرتشت، تهران: نشر مرکز، ص. ص۳۱۸
- ↑ بندهش هندی؛ متنی به زبان پارسی میانه، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۸، ص. ص۲۳۶
- ↑ خسرو قلیزاده (۱۳۹۲)، فرهنگ اساطیر ایرانی؛ بر پایه متون پهلوی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه، ص. ص۲۸۰
- ↑ گزیدههای زادسپرم، ترجمهٔ محمدتقی راشد محصل، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۶، ص. ص۱۱
- ↑ فرنبغ دادگی (١٣٩٠)، بندهش، ترجمهٔ گزارنده مهرداد بهار، تهران: توس، ص. ص۷۷
- ↑ بندهش هندی، ترجمهٔ تصحیح و ترجمه رقیه بهزادی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ١٣٨٨، ص. ص۱۰۵، ۲۲۹
- ↑ رستم شهزادی (۱۳۸۶)، واژهنامه پازند، تهران: موسسه فرهنگی-انتشاراتی فروهر، ص. ص۸
- ↑ گزیدههای زادسپرم، ترجمهٔ محمدتقی راشد محصل، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۶، ص. ص۱۱، ۸۸
- ↑ فرنبغ دادگی (١٣٩٠)، بندهش، ترجمهٔ گزارنده مهرداد بهار، تهران: توس، ص. ص۷۲، ۷۵، ۱۷۲
- ↑ جهانگیر اوشیدری (۱۳۸۶)، دانشنامه مزدیسنا؛ واژهنامه توضیحی آیین زرتشت، تهران: نشر مرکز، ص. ۲۹۹
- ↑ حمیده بحرانیان (۱۳۸۸)، واژهنامه اعلام جغرافیایی باستانی، تهران: شرکت تعاونی کارآفرینان فرهنگ و هنر، ص. ۱۰۰
- ↑ ۳۲٫۰ ۳۲٫۱ ۳۲٫۲ کلیفورد ادموند باسورث (١٧ سپتامبر ٢٠١٠). "نیشابور؛ جغرافیای تاریخی و تاریخ تا آغاز قرن بیستم" (به انگلیسی). دانشنامه ایرانیکا. Retrieved 1395/09/25.
{{cite web}}
: Check date values in:|تاریخ بازدید=
(help) - ↑ فرنبغ دادگی (١٣٩٠)، بندهش، ترجمهٔ گزارنده مهرداد بهار، تهران: توس، ص. ص۱۷۲
- ↑ بندهش هندی، ترجمهٔ تصحیح و ترجمه رقیه بهزادی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ١٣٨٨، ص. ص۲۴۰
- ↑ مری بویس (١٣٨٩)، زردشتیان؛ باورها و آداب دینی آنها، ترجمهٔ ترجمه عسکر بهرامی، تهران: ققنوس، ص. ص۱۱۷
- ↑ یسنا؛ بخشی از کتاب اوستا، ترجمهٔ تفسیر و تألیف ابراهیم پورداود، تهران: اساطیر، ١٣٨٧، ص. ج۲، ص۱۸۰
- ↑ دانشنامه ایران، ترجمهٔ زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ١٣٨٤، ص. ج۱، ص۵۵۰
- ↑ اوستا، کهنترین سرودها و متنهای ایرانیان، ترجمهٔ گزارش و پژوهش جلیل دوستخواه، تهران: مروارید، ١٣٧٥، ص. ج۲، ص۹۴۴
- ↑ پایتختهای ایران، ترجمهٔ به کوشش محمدیوسف کیانی، تهران: سازمان میراث فرهنگی و گردشگری کشور، ١٣٧٤، ص. ص۳۳۰
- ↑ ۴۰٫۰ ۴۰٫۱ لیندسی جونز (٢٠٠٥م)، دایرةالمعارف دین، ج. ۱، تامسونگِیل، ص. ص۵۶۹ تاریخ وارد شده در
|سال=
را بررسی کنید (کمک) - ↑ گزیدههای زادسپرم، ترجمهٔ ترجمه محمدتقی راشد محصل، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ١٣٦٦، ص. ص۸۸
- ↑ پرویز رجبی (آذر ١٣٦٠)، «آذر و آذرگان»، ماهنامه چیستا، ش. شماره۴، ص. ص۴۵۳
- ↑ ۴۳٫۰ ۴۳٫۱ رستم شهزادی (١٣٨٦)، واژهنامه پازند، تهران: موسسه فرهنگی-انتشاراتی فروهر، ص. ص۸
- ↑ بهرام فرهوشی (١٣٩٠)، فرهنگ زبان پهلوی، تهران: دانشگاه تهران، ص. ۶۸
- ↑ ۴۵٫۰ ۴۵٫۱ خسرو قلیزاده (١٣٩٢)، فرهنگ اساطیر ایرانی برپایه متون پهلوی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه، ص. ص۳۹
- ↑ ۴۶٫۰ ۴۶٫۱ آرتور کریستنسن (١٣٩٣)، ایران در زمان ساسانیان، ترجمهٔ ترجمه رشید یاسمی، تهران: صدای معاصر، ص. ص۱۲۱
- ↑ جهانگیر اوشیدری (١٣٨٦)، دانشنامه مزدیسنا؛ واژهنامه توضیحی آیین زرتشت، تهران: نشر مرکز، ص. ۲۹۹
- ↑ دانشنامه ایران، ترجمهٔ زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ١٣٨٦، ص. ج۲، ص۵۸
- ↑ حمیده بحرانیان (١٣٨٨)، واژهنامه اعلام جغرافیایی باستانی، تهران: شرکت تعاونی کارآفرینان فرهنگ و هنر، ص. ۱۰۰
- ↑ ۵۰٫۰ ۵۰٫۱ دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ترجمهٔ زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ١٣٨٣، ص. ج۱۳، ص۴۶۰-۴۶۱
- ↑ محمدجعفر زمردیان (پاییز ۱۳۹۱)، «تجزیه و تحلیل مورفوژنز و تفاوتهای کمی و کیفی مخروط افکنههای رشتهکوه بینالود با رویکرد هیدرو مورفوتکتونیکی»، پژوهشهای ژئومورفولوژی کمی، ش. ۲، ص. ۵۷
- ↑ علیاشرف صادقی (پاییز و زمستان ۱۳۸۲)، «محل آذر برزین مهر»، نامه باستان، ش. سال سوم، شماره دوم، ص. ۷
- ↑ پایتختهای ایران، ترجمهٔ به کوشش محمدیوسف کیانی، تهران: سازمان میراث فرهنگی و گردشگری کشور، ١٣٧٤، ص. ص۳۲۸-۳۲۹
- ↑ دانشنامه ایران، ترجمهٔ زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ١٣٨٤، ص. ج۲، ص۵۹
- ↑ شمسالدین ابی عبدالله محمد مقدسی (١٩٠٦م)، احسنالتقاسیم فی معرفةالاقالیم، بیروت: دارصادر، ص. ص۳۵۲، ۳۲۶ تاریخ وارد شده در
|سال=
را بررسی کنید (کمک) - ↑ ابیالقاسم ابن حوقل النصیبی (١٣١٧ق)، صورةالارض، بیروت: دارصادر، ص. ص۴۲۷-۴۲۸، ۴۳۳ تاریخ وارد شده در
|سال=
را بررسی کنید (کمک)
منابع
[ویرایش]- «آذر و آذرگان»، پرویز رجبی، ماهنامه چیستا، آذر ۱۳۶۰، شماره ۴، ص۴۴۷–۴۷۲.
- «احسنالتقاسیم فی معرفةالاقالیم»، تألیف شمسالدین ابی عبدالله محمد مقدسی بیروت: دارصادر، ۱۹۰۶م.
- «اوستا؛ کهنترین سرودها و متنهای ایرانی»، گزارش و پژوهش جلیل دوستخواه، تهران: مروارید، ۱۳۷۵.
- «ایران در زمان ساسانیان»، تألیف آرتورکریستنسن، ترجمه رشید یاسمی، تهران: صدای معاصر، ۱۳۹۳.
- «بُندهش»، فرنبغ دادگی، گزارنده مهرداد بهار، تهران: توس، ۱۳۹۰.
- «بُندهش هندی»، تصحیح و ترجمه رقیه بهزادی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۸.
- «پایتختهای ایران»، به کوشش محمدیوسف کیانی، تهران: سازمان میراث فرهنگی و گردشگری کشور، ۱۳۷۴.
- «تجزیه و تحلیل مورفوژنز و تفاوتهای کمی و کیفی مخروطافکنههای رشتهکوه بینالود با رویکرد هیدرومورفوتکتونیکی»، محمدجعفر زمردیان، ریحانه برومند، فصلنامه پژوهشهای ژئومورفولوژی کمی، پاییز ۱۳۹۱، شماره۲، ص۵۳–۷۲.
- «دانشنامه ایران»، تهران: مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۸۴.
- «دانشنامه مزدیسنا؛ واژهنامه توضیحی آیین زرتشت»، جهانگیر اوشیدری، تهران: نشر مرکز، ۱۳۸۶.
- «دائرةالمعارف بزرگ اسلامی»، زیر نظر کاظمی موسوی بجنوردی، تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۸۳.
- «دائرةالمعارف دین»، سرویراستاری لیندسی جونز، انتشارات تامسونگِیل، ۲۰۰۵م.
- «خردهاوستا؛ بخشی از کتاب اوستا»، تفسیر و تألیف ابراهیم پورداود، تهران: اساطیر، ۱۳۸۶.
- «صورةالارض»، تألیف ابیالقاسم ابن حوقل النصیبی، بیروت: دارصادر، ۱۳۱۷ق.
- «گزیدههای زادسپرم»، ترجمه راشد محصّل، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۶.
- «گیتاشناسی ایران (کوهها و کوهنامه ایران)»، عباس جعفری، تهران: مؤسسه کارتوگرافی و جغرافیایی گیتاشناسی، ۱۳۷۹.
- «فرهنگ اساطیر ایرانی؛ بر پایه متون پهلوی»، خسرو قلیزاده، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه، ۱۳۹۲.
- «فرهنگ زبان پهلوی»، تألیف بهرام فرهوشی، تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۹۰.
- «محل آذر برزین مهر»، علیاشرف صادقی، نامه باستان، سال سوم، شماره دوم، پاییز و زمستان ۱۳۸۲، ص۵–۱۷.
- «واژهنامه اعلام جغرافیایی باستانی»، حمیده بحرانیان، تهران: شرکت تعاونی کارآفرینان فرهنگ و هنر، ۱۳۸۸.
- «نیشابور؛ جغرافیای تاریخی و تاریخ تا آغاز قرن بیستم»، کلیفورد ادموند باسورث، دانشنامه ایرانیکا، انتشار: ۱۷ سپتامبر ۲۰۱۰، مشاهده: ۱۳۹۵/۰۹/۲۵.
- «واژهنامه پازند»، رستم شهزادی، تهران: مؤسسه فرهنگی-انتشاراتی فرَوَهَر، ۱۳۸۶.
- «یشتها»، تفسیر و تألیف ابراهیم پورداود، تهران: اساطیر، ۱۳۷۷.