ید

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
تلوریمیدگزنون
Br

I

At
ظاهر
Lustrous metallic gray, violet as a gas
ویژگی‌های کلی
نام، نماد، عدد ید، I، 53
تلفظ به انگلیسی ‎/ˈ.dn/‎ EYE-o-dyne,
‎/ˈ.dn/‎ EYE-o-dən,
or ‎/ˈ.dn/‎ EYE-o-deen
نام گروهی برای عناصر مشابه halogen
گروه، دوره، بلوک ۱۷۵, p
جرم اتمی استاندارد 126.90447 g·mol−۱
آرایش الکترونی [Kr] 4d10 5s2 5p5
الکترون به لایه 2, 8, 18, 18, 7
ویژگی‌های فیزیکی
حالت جامد
چگالی (نزدیک به دمای اتاق) 4.933 g·cm−۳
نقطه ذوب 386.85 K, 113.7 °C, 236.66 °F
نقطه جوش 457.4 K, 184.3 °C, 363.7 °F
نقطه سه‌گانه 386.65 K (113°C), 12.1 kPa
نقطه بحرانی 819 K, 11.7 MPa
گرمای هم‌جوشی (I2) 15.52 kJ·mol−1
گرمای تبخیر (I2) 41.57 kJ·mol−1
ظرفیت گرمایی (I2) 54.44 J·mol−۱·K−۱
فشار بخار (rhombic)
فشار (پاسکال) ۱ ۱۰ ۱۰۰ ۱k ۱۰k ۱۰۰k
دما (کلوین) 260 282 309 342 381 457
ویژگی‌های اتمی
وضعیت اکسید شدن 7, 5, 3, 1, -1
(strongly اسیدic oxide)
الکترونگاتیوی 2.66 (مقیاس پاولینگ)
انرژی‌های یونش نخستین: 1008.4 kJ·mol−1
دومین: 1845.9 kJ·mol−1
سومین: 3180 kJ·mol−1
شعاع اتمی 140 pm
شعاع کووالانسی 139±3 pm
شعاع واندروالانسی 198 pm
متفرقه
ساختار کریستالی orthorhombic
مغناطیس دیامغناطیس[۱]
مقاومت ویژه الکتریکی (0 °C) 1.3×107Ω·m
رسانایی گرمایی (300 K) 0.449 W·m−1·K−1
مدول حجمی 7.7 GPa
عدد کاس 7553-56-2
پایدارترین ایزوتوپ‌ها
مقاله اصلی ایزوتوپ‌های ید
ایزوتوپ NA نیم‌عمر DM DE (MeV) DP
123I syn 13 h ε, γ 0.16 123Te
127I 100% 127I ایزوتوپ پایدار است که 74 نوترون دارد
129I ایزوتوپ پرتوزای ناچیز 15.7×106 y β 0.194 129Xe
131I syn 8.02070 d β, γ 0.971 131Xe

ید (انگلیسی: Iodine) از عنصرهای شیمیایی جدول تناوبی است. نشانه کوتاه آن I و عدد اتمی آن ۵۳ است.

خواص فیزیکی عنصر ید[ویرایش]

  • عدد اتمی: ۵۳
  • جرم اتمی: ۱۲۶٫۹۰۴۴۷
  • نقطه ذوب : C° ۱۱۳٫۵
  • نقطه جوش : C° ۱۸۵٫۴
  • شعاع اتمی : Å ۱٫۳۲
  • ظرفیت: ۱٬۵٬۷
  • رنگ: بنفش-خاکستری تیره شفاف
  • حالت استاندارد: جامد
  • نام گروه: ۱۷

ویژگی‌های شیمیایی[ویرایش]

واکنش‌پذیری ید از دیگر هالوژن‌ها کمتر و الکترون‌دهنده‌ترین هالوژن شبه فلز است.

ید عنصر جامد درخشانی به رنگ آبی مایل به سیاه است که در دمای استاندارد به بخاری بنفش رنگ و بد بو تبدیل می‌شود. ید به راحتی در کلروفرم، کربن تتراکلرید یا کربن دی‌سولفید حل شده و محلول‌های ارغوانی رنگی بوجود می‌آورد. ید به مقدار کمی در آب قابل حل است. ید آزاد در ترکیب با محلول نشاسته به رنگ آبی سیر در می‌آید.

Iodine-sample.jpg

ید علاقه زیادی به ایجاد زنجیرهایی با خود دارد و از این خاصیت در ترکیبات آلی که حاوی ید هستند به عنوان کاتالیزور استفاده می‌شود. [نیازمند منبع]

کشف[ویرایش]

ید (بر گرفته از واژه یونانی iodes به معنی بنفش) در سال ۱۸۱۱ توسط Barnard Courtois کشف شد.

جداسازی[ویرایش]

ید بسیار خالص را می‌توان از واکنش پتاسیم یدید با مس(II) سولفات تهیه کرد. البته روش‌های دیگری نیز برای جداسازی این عنصر وجود دارند.

ایزوتوپ‌ها[ویرایش]

برای ید ۳۰ ایزوتوپ وجود دارد که تنها یکی از آن‌ها ید-۱۳۷ پایدار است. با این همه ایزوتوپهای رادیواکتیو ید کاربردهای وسیعی دارند. ایزوتوپ پرتوزای دست‌ساز ید-۱۳۱ (ساطع‌کننده پرتوی بتا) که دارای نیمه‌عمر ۸ روز است برای درمان سرطان و دیگر بیماری‌های غده تیروئید استفاده می‌شود.

ید-۱۲۹ با نیمه عمر ۱۷ میلیون سال محصولی از پراش زنون-۱۲۹ در جو زمین یا واپاشی اورانیم-۲۳۸ است. چون اورانیم-۲۳۸ در هنگام فعالیت‌های مربوط به انرژی هسته‌ای تولید می‌شود، وجود آن (به نسبت ید-۱۲۹) می‌تواند فعالیت‌های در حال انجام در هر مکان را مشخص کند. به همین علت از ید-۱۲۹ در مطالعات آب باران بعد از فاجعه چرنوبیل استفاده شد. همچنین به عنوان ردیاب آب‌های زیرزمینی و نشان‌دهنده پراکندگی فضولات در محیط زیست استفاده می‌شود. سایر کاربردها ممکن است بوسیله تولید ید-۱۲۹ در پوسته زمین ازطریق تعدادی مکانیسم فروپاشی مختل شود.

ید-۱۲۹ از جهات زیادی شبیه کلرین-۳۶ است. کلرین-۳۶ هالوژنی قابل حل و نسبتا واکنش‌ناپذیر است که بیشتر بصورت آنیون non-sorbing یافت شده و بوسیله واکنش‌های کیهان‌زاد، حرارت اتمی و ثابت تولید می‌شود. درمطالعات آب‌شناسی، چگاله‌های ید-۱۲۹ معمولاً به صورت نسبت ید-۱۲۹ به مقدار کلی ید گزارش می‌شود (که عملا ید-۱۲۷ است). چون نسبت‌های کلرین-۳۶ به کلرین، ید-۱۲۹ به ید در طبیعت تقریباً کم (۱۴-۱۰ تا ۱۰-۱۰) است اوج حرارت اتمی ید-۱۲۹ به ید در طول دهه ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ تقریباً به ۷-۱۰ رسید. تفاوت ید-۱۲۹ با کلرین-۳۶ در نیمه‌عمر طولانی‌تر و به شدت زیست‌گرا (Biophilic) بودن آن است.

معمول‌ترین ترکیبات ید یدیدهای سدیم و پتاسیم (KI) و یدیت‌ها (KIO3) هستند.

کاربردها[ویرایش]

از ید عمدتا در پزشکی، عکاسی (یدید پتاسیم) و رنگ استفاده می‌شود.

مواد منفجره[ویرایش]

نیتروژن تری‌یدید بسیار ناپایدار و در ساخت مواد انفجاری کاربرد دارد. اما جزء شوخی‌های معمول دانشگاهی به حساب می‌آید.

خوراکی[ویرایش]

از دید خوراکی، مقدار بسیار کم ید برای موجودات زنده لازم است. زیرا هورمون‌های تیروئید (تیروکسین و تری‌یدوتیرونین) حاوی اتم‌های ید است که مسئول متابولیسم بدن هستند. همچنین ید مهم‌ترین عنصر برای رشد مغز انسان است.[۲]

منابع[ویرایش]

بهترین منابع غذایی برای دریافت ید، ماهی سفید و سپس تخم‌مرغ و پس از آن شیر و فراورده لبنی هستند. گیاه‌خواران و بخصوص گیاهخواران مطلق (وگان‌ها) که از خوردن مواد غذایی حیوانی خودداری می‌کنند یکی از بالاترین احتمالات ابتلا به بیماری‌های کمبود ید را دارند. زندگی در مناطق در معرض سیل نیز مناسب نیست. زیرا سیل ید موجود در خاک را با خود می‌برد.[۲]

بیماری کرتینیسم[ویرایش]

کمبود ید باعث آسیب‌های مغزی به خصوص در جنین زنان باردار می‌شود. اگر زنان در دوران بارداری به حد کافی ید دریافت نکنند بچه‌های آن‌ها با اختلال یادگیری یا تیروئید مادرزادی به دنیا می‌آیند. این اختلال به کرتینیسم شناخته می‌شود. کمبود ید یکی از اصلی‌ترین عوامل موثر بر ضریب هوشی کودکان و ناتوانی‌های یادگیری و خواندن در جهان است.[۲]

بیماری گواتر[ویرایش]

در مناطقی که غذای مردم دارای مقدار کمی ید باشد (مناطق دور از دریا که هیچگونه غذای دریایی مصرف نمی‌شود) کمبود ید ابتلا به بیماری گواتر اصطلاحا گواتر محلی را افزایش می‌دهد. در بیشتر (نه تمامی) این مناطق با افزودن مقدار کم سدیم یدید به نمک خوراکی از ابتلا به این بیماری جلوگیری می‌کند. این محصول به نمک یددار نیز شناخته می‌شود.[۲]

پزشکی[ویرایش]

ترکیبات ید در شیمی آلی مهم و در پزشکی بسیار سودمند است. از یدیدها و تیروکسین که حاوی ید هستند در پزشکی داخلی و در ترکیب با الکل (بعنوان تنتورید) برای ضدعفونی نمودن زخم‌های بیرونی استفاده می‌شود.

تنتورید (٪۳ ید عنصری در پایه آب/اتانول) از اجزاء مهم تمامی وسایل کمک‌های اولیه است که هم برای ضد عفونی کردن زخم‌ها و هم برای پاک‌سازی آب‌های آشامیدنی سطحی استفاده می‌شود (۳ قطره در هر لیتر، پس از ۳۰ دقیقه تأثیر می‌کند).

الکترونیک[ویرایش]

تنگستن یدید برای افزایش روشنایی لامپ استفاده می‌شود.

خطر[ویرایش]

تماس مستقیم ید با پوست می‌تواند آسیب‌هایی را به همراه داشته باشد. هنگام کار با ید باید بسیار احتیاط کرد. بخار ید باعث دردناک شدن چشم و غشاء مخاطی می‌شود. بیشترین مقدار مجاز ید در هوا نباید از ۱ میلی‌گرم در هر مترمکعب (PPB ۱) فراتر رود.

پانویس[ویرایش]

  1. Magnetic susceptibility of the elements and inorganic compounds, in Handbook of Chemistry and Physics 81st edition, CRC press.
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ «چرا کمبود ید می‌تواند آسیب جدی به بدن بزند؟». بی‌بی‌سی فارسی. ۲۴ بهمن ۱۳۹۶. 

منابع[ویرایش]