کردی کرمانشاهی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
کردی کرمانشاهی

کوردی کرماشانی 

تلفظ: Kirmaşanî
گویشگاه‌ها: Flag of Iran.svg ایران
شمار گویشوران: ۸۰۰٬۰۰۰
خانواده: هندواروپایی
هندوایرانی
ایرانی
   ایرانی غربی
    شمال غربی
     زبان کردی
      کردی جنوبی
       کردی کرمانشاهی
کد زبان
ISO 639-1: هیچ
ISO 639-2:
ISO 639-3: sdh

کردی کرمانشاهی، نام گویشی از کردی جنوبی است[۱] که در شهر کرمانشاه در باختر ایران رواج دارد. البته این لهجه با توجه به خصوصیات مشترکی که با لهجهٔ قصری دارد در کل به عنوان لهجهٔ قصری - کرماشانی شناخته می‌شود.[۲][۳][۴][۵][۶][۷][۸]

زبان کردی، یکی از زبان‌های غربی ایران است که به سه شاخهٔ اصلی شمالی، مرکزی و جنوبی تقسیم می‌شود. شاخهٔ شمالی، کرمانجی و شاخهٔ مرکزی، سورانی نامیده می‌شود. کردی جنوبی که از زیرمجموعه‌های مهم این زبان است، خود به گویش‌هایی مانند کرمانشاهی، کلهری و لکی تکلم می‌شود.[۹][۱۰][۱۱][۱۲][۱۳][۱۴][۱۵] کردی کرماشانی در شهر کرماشان تکلم می‌شود. بسیاری کردی کرمانشاهی را با کردی کلهری یکی می‌دانند، به هر روی لهجهٔ کردی کرمانشاهی هر چند دچار برخی تغییرات و دستکاری‌ها شده و هنوز اصالت کردی خود را حفظ کرده است. لهجهٔ کرمانشاهی با تغییراتی که در طول تاریخ متحمل شده‌است باز هم دارای اصول گوناگون و معنای صحیح، زیبا و پرمعنی می‌باشد.

تبارشناسی زبانی[ویرایش]

نمونه یک متن ادبی[ویرایش]

ئەو چێشتەگ چۊ زانست له دیرووک توومار کریاێه ڕا و ئەنیشەێ ڕچەشکنەیل فەڵسەفه له سەدان ساڵ وەرجه زاین بۊیه. فەڵسەفه وەرجه سۆقرات، چاودێر زانستەیل سرووشتی بۊیه و کارێگەو کردار، باوەڕ، دین و ئاین خەڵک نێاشتێیه. وه سەر ئێ بێ باێەخی‌یەوه له سەرەتاێ دامەزریان کوومەڵگایل شاری و ژیار بەشەری زۊنه، تەنانەت وەرجه وه دی هاتن دینەیل گەورا، بەشەر پەێ وه قۊلی و گرانی خێ (ئەخڵاق) و فەرهەنگ و ئەدەبیات واوەسە و پەێوەندارێ بردۊد و ئاگا بۊ له ڕەوڵ گران ئێ فاکتۆرە له ژیان خوەێ. وەێ جووره تۊەنیم بۊشیم، پەند پێشەنان وەرجە دەسەبەنی ئەڕا زانستەیل و تەنانەت بۊن فیلسووفەیل، بۊە و ژیاێە. بەشەر خاوەن ژیار تۊەنسێیه خاس و گەن له یەکەو بکەێد و له رۊ ئەزموون و خاوەنداری له ئۆستووره و مەتەڵەیل زۊنه، واتە و دەستەواژەێ ئەخڵاقی بسازێد. وە پاێەێ پەخشانەیل دیرووکی ئەڕا یەکم جار ئەرەستوو دەس کردە کوو کردن واتەێ پێشەنان، گ هۊچ لاپەڕەێگ لە لێ وە دەس کەس نەڕەسیە. ئوو هەرسەێ فرە له فیلسووفەیل و هەڵبەستوانەیل ئەو سەردەمە چۊ: ئەفڵاتۊن، ئاپۆلۆنیووس، ئۆرپیدس و... له ناو کارهیلێان چۊ بەشێگ لە ئەدەبیات، لەێ واتەیلە بردیانە کار، هۊچکامێان کارێگ تایبەت لەسەر ئێ گەپە نەکردن.[۱۶]

یک نمونه شعر از شاعر معروف کرمانشاه، شامی کرماشانی[ویرایش]

وڵم کە

شەرەف کوشیا و وژدان جوانەمەرگ بی وە بێ وژدانی ھەێرانم وڵم که
وە ئەرواێ شەرەف سەوگەند، دائم مەلوول مەرگ وژدانم وڵم که
نەکرد کەس دەئوەتم، خوەم بیمه مێمان وە کار خوەم پەشێمانم وڵم کە
وڵم کە تا نەوەێ کەس پەێ وە دەردم دۆ سێ رووژێ ک مێمانم وڵم کە
وڵم کەی، یا نیەکەی رەھمی وە حاڵم تەنم کردیدە زندانم وڵم کە

نمونه یک شعر به کردی کرمانشاهی[ویرایش]

بێستۊن[ویرایش]

ئەر هەێ بێستۊن سەر بەرز بێ باک قامەت کەشیدە تا ئەوج ئەفڵاک
ئەڕاخەمینی؟ پەێ کی خەمباری؟ داخ کام ئەزیز له سینە داری؟
تْ مەھرەم راز کام دەردەداری؟ له هجران کی وەێ تەور خەمباری؟
راز کام ئاشق‌ ها سینەێ پاکد؟ ئاود چۊ زەم‌زەم، کیمیاس خاکد
سینەد جاێ تیشەێ کام دڵنەوازە؟ له جاێ هەر تێشەش یەێ دنیا رازە؟
وە زاەر بێ خەم وە دڵ ناڵانێ فەرسوودە وە زام ئقدەێ ساڵانێ
نیشانەێ دیرین تاریخ مادی رازدار ئەشق شیرین فەرهادی
ئەو د ناکامە لە لاێ ت مردن راز ئەشقبازی وە ت سپڕدن
شاهد رەنجەیل فەرهاد پاکی وه زەرب تێشه، سینە سەد چاکی
لەوھ ئفتخار گەنجینەێ رازی ئستوار قامەت سینه فەرازی
قەرارگاێ شیرین شەودێز سواری ماواێ ئاشقان دڵ بێ‌قەراری
جاێ سەێر و شکار نوو نەهاڵانێ بەهەیشت بەرین کوردە ماڵانێ
سینه خراشیاێ تیشەێ فەرهادێ سرووشت ئەنەخورد ختەێ ئابادێ
ئەێ قولـلەێ سەربەرز ئەڕام ئەزیزی جاێ دەسەڵات خەسرو پەرویزی
سەراود ئەسرین گریانە چەود وه لای گاماسیاو چۊ بەیدەو خەود
هێمان تووز خەم ها بان شاند هەور دڵتەنگی وارێد لە باند
توای تا وە کێ خەمین بنیشێ پەێ مرگ فەرهاد هەر ئاخ بکیشێ
سەربەرز خەمین خوەم شەریکدم هاوراز شەوەیل دڵ خەریکدم
هەم تْ خەمینی هەم مْ خەمبارم تْ زەخمی تیشه مْ زەخمێ یارم

[۱۷]

تفاوت لهجهٔ کردی کرمانشاهی با لهجهٔ اردلانی (سنندجی)[ویرایش]

در اینجا سعی شده به برخی تغییرات بوجود آمده و تفاوت‌های لهجهٔ کردی کرمانشاهی در مقابل لهجهٔ کردی اردلانی (سنندجی) اشاره شود که در جدول زیر با چند نمونه از آنها آشنا می‌شویم.

کرمانشاهی سنندجی فارسی
هلوو هەشتاڵوو هُلو
بچیم بچین برویم
خوەێشگ خوەیشک خواهر
ئیوه ئێوه شما
تێوڵ ته‌وێڵ پیشانی
بچوو بچۆ برو
مناڵ مناڵ بچه
خەرووش که‌ورێشک خرگوش
ڕوویی ڕێوی روباه
چه ئۊشێد چه ئه‌یژێت چه می‌گوید

البته بسیاری اوقات کرمانشاهی‌ها تمایل به استفاده از واژه‌های اصیل‌تر دارند.

تفاوت مردمی[ویرایش]

تفاوتهای بسیاری در کردهای کرمانشاهی با استفاده از منابع بیشتر و بهتر، دسترسی بیشتر به روش‌های کسب درآمد، داشتن موقعیت اجتماعی و همچنین میزان امکانات قابل توجه برای رشد و قرار گرفتن در بین کلانشهرهای ایران بعنوان عامل یک برنامه برای رشد و شکوفایی کلانشهر کرمانشاه و زبان کردی کرمانشاهی ایجاد شده‌است که می‌توان بازتاب آن را در فرهنگ کرمانشاهی دید.[۱۸][۱۹]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. I. Kamandar Fattah, Les Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectologique. Louvain, Peeters, 2000, p. 55-62
  2. فرهنگ کردی کرمانشاهی، علی اشرف درویشیان، (کردی به فارسی)، نشر سهند، تهران، ۱۳۷۵
  3. دستور زبان کردی کرمانشاهی، وحید رنجبر، انتشارات طاق بستان، ۱۳۸۸
  4. دایره المعارف بزرگ اسلامی، جلد دهم، تهران ۱۳۸۰، س. ۵۴۸-۵۴۹
  5. Rüdiger Schmitt: Die iranischen Sprachen in Gegenwart und Geschichte. Wiesbaden (Reichert) ۲۰۰۰,.
  6. Rüdiger Schmitt (Hg.): Compendium Linguarum Iranicarum. Wiesbaden (Reichert) ۱۹۸۹,
  7. Kurdish language
  8. Kurdish language - Britannica Online Encyclopedia
  9.  بلو، ژویس (1387الف). «کردی». ویراستار رودریگر اشمیت. راهنمای زبان‌های ایرانی. سرپرست مترجمان حسن رضایی باغ‌بیدی. تهران: ققنوس. جلد دوم صفحات 541-554
  10.  بلو، ژویس؛ باراک، ویسی (1387ب). دستور زبان کردی کرمانجی. ترجمهٔ علی بلخکانلو. تهران: ناشر مترجم
  11.  رضایی باغ‌بیدی، حسن (1388). تاریخ زبان‌های ایرانی. تهران: مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی
  12.  ویندفور، گرنوت ل.؛ آربور، ان (1387). «ایرانی نوی غربی». ویراستار رودریگر اشمیت. راهنمای زبان‌های ایرانی. سرپرست مترجمان حسن رضایی باغ‌بیدی. تهران: ققنوس. جلد دوم صفحات 417-433
  13.  Asatrian, Garnik (2009). Prolegomena to the Study of the Kurds. Yerevan: Yerevan State University,BRILL
  14.  Haig, Geoffrey & Matras, Yaron (2002). Kurdish Linguistics: a brief overview. Berlin: Sprachtypol. Uni. Forsch. (STUF)
  15.  رنجبر، وحید (1388). دستور زبان کردی کرمانشاهی. کرمانشاه: طاق‌بستان
  16. بخشی از مقدمه کتاب «واتەێ پێشەنان» نوشته "اکبر رضایی" نویسنده کرمانشاهی
  17. شعر "بیستون" از مجموعه شعر «هەسارەگەێ خێاڵ» سرودهٔ کرمرضا فتاحیان شاعر کرمانشاهی
  18. دستور زبان کردی کرمانشاهی، وحید رنجبر، انتشارات تاق بستان، چاپ ۱۳۸۸، مقدمه کتاب
  19. آهنگرنژاد، جلیل. گلستان شعر و ادب کردی جنوبی

پیوند به بیرون[ویرایش]