کردی کرمانشاهی

کردی کرمانشاهی، نام لهجه‌ای از گویش کلهری است که در شهر کرمانشاه در باختر ایران رواج دارد. البته این لهجه با توجه به خصوصیات مشترکی که با لهجهٔ قصری دارد در کل به عنوان لهجهٔ (قصری - کرماشانی) شناخته می‌شود.

زبان کردی، یکی از زبان‌های غربی ایران است که به سه شاخهٔ اصلی شمالی، مرکزی و جنوبی تقسیم می‌شود. شاخهٔ شمالی، کرمانجی و شاخهٔ مرکزی، سورانی نامیده می‌شود. گویش‌های جنوبی کردی که از زیرمجموعه‌های مهم این زبان است خود به گویش‌های کلهری و لکی تکلم می‌شود. کردی کرماشانی (کرمانشاهی) زیر شاخهٔ کردی کلهری است. کردی کرماشانی در شهر کرماشان تکلم می‌شود. بسیاری کردی کرمانشاهی را با کردی کلهری یکی می‌دانند، به هر روی لهجهٔ کردی کرمانشاهی هر چند دچار برخی تغییرات و دستکاری‌ها شده و هنوز اصالت کردی خود را حفظ کرده. لهجهٔ کرمانشاهی با تغییراتی که در طول تاریخ متحمل شده‌است باز هم دارای اصول گوناگون و معنای صحیح، زیبا و پرمعنی می‌باشد.

تبارشناسی زبانی

• زبان‌های هندواروپایی
  • زبان‌های هندوایرانی
    • زبان‌های ایرانی
      • زبان‌های ایرانی غربی
        • زبان‌های ایرانی شمال غربی
          • زبان کردی
            • گویش کلهری
              • لهجهٔ کرمانشاهی

نمونه یک متن ادبی

ئەو چێشتەگ چۊ زانست لە دیرووک توومار کریاێە ڕا و ئەنیشەێ ڕچەشکنەیل فەڵسەفە لە سەدان ساڵ وەرجە زاین بۊیە. فەڵسەفە وەرجە سۆقرات، چاودێر زانستەیل سرووشتی بۊیە و کارێگەو کردار، باوەڕ، دین و ئاین خەڵک نێاشتێیە. وە سەر ئێ بێ باێەخی‌یەوە لە سەرەتاێ دامەزریان کوومەڵگایل شاری و ژیار بەشەری زۊنە، تەنانەت وەرجە وە دی ھاتن دینەیل گەورا، بەشەر پەێ وە قۊلی و گرانی خێ (ئەخڵاق) و فەرھەنگ و ئەدەبیات واوەسە و پەێوەندارێ بردۊد و ئاگا بۊ لە ڕەوڵ گران ئێ فاکتۆرە لە ژیان خوەێ. وەێ جوورە تۊیەنیم بۊشیم، پەند پێشەنان وەرجە دەسەبەنی ئەڕا زانستەیل و تەنانە‌ت بۊین فیلسووفەیل، بۊیە و ژیاێە. بەشەر خاون ژیار تۊیەنسێیە خاس و گەن لە یەکەو بکەێد و لە رۊ ئەزموون و خاونداری لە ئۆستوورە و مەتەڵەیل زۊنە، واتە و دەستەواژەێ ئەخڵاقی بسازێد. وە پاێەێ پەخشانەیل دیرووکی ئەڕا یەکم جار ئەرەستوو دەس کردە کوو کردن واتەێ پێشەنان، گ ھۊچ لاپەڕەێگ لە لێ وە دەس کەس نەڕەسیە. ئوو ھەرسەێ فرە لە فیلسووفەیل و ھەڵبەستوانەیل ئەو سەردەمە چۊ: ئە‌فڵاتۊن، ئاپۆلۆنیووس، ئۆرپیدس و... لە ناو کارەیلێان چۊ بەشێگ لە ئەدەبیات، لەێ واتەیلە بردیانە کار، ھۊچکامێان کارێگ تایبەت لەسەر ئێ گەپە نەکردن.

یک نمونه شعر از شاعر معروف کرمانشاه شامی کرماشانی

وڵم کە

شەرەف کوشیا و وژدان جوانەمەرگ بی

وە بێ وژدانی حەێرانم وڵم کە

وە ئەرواێ شەرەف سەوگەند، دائم

مەلوول مەرگ وژدانم وڵم کە

نەکرد کەس دەعوەتم، خوەم بیمە مێمان

وە کار خوەم پەشێمانم وڵم کە

وڵم کە تا نەوەێ کەس پەێ وە دەردم

دۆ سێ رووژێ ک مێمانم وڵم کە

وڵم کەی، یا نیەکەی رەحمی وە حاڵم

تەنم کردیدە زندانم وڵم کە

نمونه یک شعر به کردی کلهری یا کرمانشاھی

بێستۊن

ئەر ھەێ بێستۊن سەر بەرز بێ باک -- قامەت کەشیدە تا ئەوج ئەفڵاک

ئەڕاخەمینی؟ پەێ کی خەمباری؟ -- داخ کام ئەزیز لە سینە داری؟

تْ مەحرەم راز کام دەردە داری؟ -- لە ھجران کی وەێ تەور خەمباری؟

راز کام ئاشق ھا سینەێ پاکد؟ -- ئاود چۊ زەم‌زەم، کیمیاس خاکد

سینەد جاێ تیشەێ کام دڵنەوازە؟ -- لە جاێ ھەر تێشەش یەێ دنیا رازە؟

وە زاھر بێ خەم وە دڵ ناڵانێ -- فەرسوودە وە زام ئقدەێ ساڵانێ

نیشانەێ دیرین تاریخ مادی -- راز دار ئەشق شیرین فەرھادی

ئەو د ناکامە لە لاێ ت مردن -- راز ئەشقبازی وە ت سپڕدن

شاھد رەنجەیل فەرھاد پاکی -- وە زەرب تێشە، سینە سەد چاکی

لەوح ئفتخار گەنجینەێ رازی -- ئستوار قامەت سینە فەرازی

قەرارگاێ شیرین شەودێز سواری -- ماواێ ئاشقان دڵ بێ‌قەراری

جاێ سەێر و شکار نوو نەھاڵانێ -- بەھەیشت بەرین کوردە ماڵانێ

سینە خراشیاێ تیشەێ فەرھادێ -- سرووشت ئەنەخورد ختەێ ئابادێ

ئەێ قوولـلەێ سەر بەرز ئەڕام عەزیزی -- جاێ دەسەڵات خەسرو پەرویزی

سەراود ئەسرین گریانە چەود -- وە لای گاماسیاو چۊ بەیدەو خەود

ھیمان تووز خەم ھابان شاند-- ھەور دڵ تەنگی وارێد لە باند

توای تا وە کێ خەمین بنیشێ -- پەێ مرگ فەرھاد ھەر ئاخ بکیشێ

سەر بەرز خەمین خوەم شەریکدم -- ھاو راز شەویل دڵ خەریکدم

ھەم تْ خەمینی ھەم مْ خەمبارم -- تْ زەخمی تیشە مْ زەخمێ یارم

تفاوت لهجهٔ کردی کرمانشاهی با لهجهٔ اردلانی (سنندجی)

در اینجا سعی شده به برخی تغییرات بوجود آمده و تفاوت‌های لهجهٔ کردی کرمانشاهی در مقابل لهجهٔ کردی اردلانی (سنندجی) اشاره شود که در جدول زیر با چند نمونه از آنها آشنا می‌شویم.

کرمانشاهی	سنندجی	فارسی
ھلوو	ھەشتاڵوو	هُلو
بچیم	بچین	برویم
خوه‌یشک	خوەیشک	خواهر
ئۊیه	ئێوە	شما
تێوڵ	ته‌وێڵ	پیشانی
بچوو	بچۆ	برو
مناڵ	مناڵ	بچه
که‌رۊیه	که‌ورێشک	خرگوش
ڕووی	ڕێوی	روباه
چه ئۊشێد	چه ئه‌یژێت	چه می‌گوید

البته بسیاری اوقات کرمانشاهی‌ها تمایل به استفاده از واژه‌های اصیل‌تر دارند.

تفاوت مردمی

تفاوتهای بسیاری در کردهای کرمانشاهی با استفاده از منابع بیشتر و بهتر، دسترسی بیشتر به روش‌های کسب درآمد، داشتن موقعیت اجتماعی و همچنین میزان امکانات قابل توجه برای رشد و قرار گرفتن در بین کلانشهرهای ایران بعنوان عامل یک برنامه برای رشد و شکوفایی کلانشهر کرمانشاه و زبان کردی کرمانشاهی ایجاد شده‌است که می‌توان بازتاب آن را در فرهنگ کرمانشاهی دید.

جستارهای وابسته

• کلهری
• زبان کردی
• کلهرستان

پیوند به بیرون

• فرهنگستان زبان کردی
• واج‌شناسی کردی جنوبی