گویش بختیاری

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
گویش بختیاری

لوری بختیاری

گویشگاه‌ها:  Iran
زاگرس مرکزی و جنوبی
شمار گویشوران: ۱ میلیون[۱]
خانواده: هندواروپایی
هندوایرانی
ایرانی
   غربی
    جنوب غربی
     لری
      لری جنوبی[۲]
       گویش بختیاری
کد زبان
ISO 639-1: هیچ
ISO 639-2:
ISO 639-3: bqi

این مقاله در باره گویش لری بختیاری است. برای دیگر کاربردهای واژه «بختیاری» به بختیاری (ابهام‌زدایی) بروید.

گویش بختیاری یا لری بختیاری گویش مردم بختیاری است. بختیاری‌ها جزئی از مردم لر به شمار می‌آیند که به آنها لُر بزرگ می‌گویند و در جنوب غربی ایران ساکن هستند.[۳] گویش بختیاری از جمله گویش‌های جنوب غربی ایران و یکی از گویش‌های زبان لری به شمار می‌رود.[۴][۵][۳] این گویش تفاوت‌های اندکی با سایر گویش‌های زبان لری از جمله لری خرم‌آبادی و لری بویراحمدی دارد.

گویش‌های لُری بختیاری[ویرایش]

گستردگی مناطق لُرنشین خاورمیانه

گویش بختیاری مانند دیگر گویش‌های ایرانی جنوب غربی لهجه‌های متعددی دارد که به طور کلی از نظر جغرافیایی می‌توان آن را به چهار نوع گویش تقسیم نمود:

اول

منطقهٔ شرقی که قسمتی از دنبالهٔ رودخانهٔ کارون، شهرهای شمالی و شمال شرقی خوزستان را شامل می‌شود و همسایهٔ کهگیلویه و بویراحمد نیز است. برای مثال تمام بختیاری‌ها به «شما» می‌گویند «ایسا» (isa) اما در این منطقه «ایشا» (ishA) می‌گویند.

دوم

منطقهٔ جنوبی که از میداوود و رود زرد تا رامهرمز و هفتکل است.

سوم

منطقه چهار لنگ که از فریدن و فریدونشهر تا دورود را شامل می‌شود. اگرچه در این منطقه تأثیر پذیری صورت نگرفته‌است، اما در بعضی واژه‌ها از دیرباز این تفاوت وجود داشته‌است. مثلاً به عمو می‌گویند تتا در حالی که در مناطق دیگر به عمو می‌گویند تاته. همچنین در گویش اصلی بختیاری ضمایر ملکی متصل به کلمه سوم شخص مفرد به جای "ش"، "س" تلفظ می‌شود ولی در طوایف چهارلنگ از "ش" استفاده می‌شود.

چهارم

بختیاری میانی که شامل کلیهٔ طوایف هفت لنگ می‌شود. این محدوده از الیگودرز شروع و تا مناطق جنوبی ادامه دارد و قسمتی هم از چهار لنگ کیان ارثی را دربر می‌گیرد. می‌توان گفت این گویش اصلی ترین گویش بختیاری است.

حروف ویژه در گویش لری بختیاری[ویرایش]

در لری بختیاری حروفی وجود دارد که در فارسی رایج تلفظ نمی‌شوند. بیشتر آن‌ها بازماندگان زبان پهلوی می‌باشند.

ذال معجم: حرف «د» وقتی که پس از a،A،o،i،e،y بیاید به گونه‌ای دیگر تلفظ می‌شود («A» را «آ» فرض کنید و «a» را «فتحه») تلفظ به این صورت است که قسمت زیرینِ نوکِ زبان با دندانهای پیش فکِ زیرین مماس شده اما با دندانهای پیش فک بالا تماس بسیار نامحسوس است. اما «د» پس از صامت‌ها به همان صورت معمول تلفظ می‌شود.

هاء میان تهی: گونه‌ای «هـ» است که با تلفظی نرمتر از «هـ» تلفظ می‌شود. مانند پهل (pohl) به معنی پُل

واو غنه: کلمهٔ «نو» در فارسی رایج تقریباً با واو غنه تلفظ می‌شود. در گویش لری بختیاری برخی کلمات با این واو تلفظ می‌شوند. مانندِ nّon (یعنی نان)

درباره گویش بختیاری[ویرایش]

راولینسون در سفرنامه خود می‌نویسد:

تاکنون این گویشهای رایج در منطقه زاگرس را بازمانده زبان پارسی میانه می‌دانستند ولی به نظر می‌رسد زبان لری از پارسی باستان مشتق شده‌است[۶] که همزمان با زبان پهلوی به صورت جداگانه با آن تکلم می‌شده است

محسن فارسانی در مقدمه دیوان ملا زلفعلی بختیاری این گویش ظریف را از مشتقات نزدیک زبان پهلوی می‌داند و در این خصوص می‌نویسد:

خاک این منطقه به لحاظ کوهستانی بودن از هجوم اقوام بیگانه مصون مانده و گویش آنان کمتر با زبان ترکی و عربی مخلوط شده‌است.

برخی واژه‌ها در گویش لری بختیاری[ویرایش]

در این جدول، A صدای آ، ou صدای او و ee صدای ایی می‌دهد.

بختیاری تلفظ فارسی
باوا BAvA پدر بزرگ
دده Dadeh خواهر
دا DA مادر
دالو DAlou مادربزرگ / پیرزن
بوه/بَو Baveh/Ba-ou پدر
گه گه/گِئو Gaga/Gaou برادر
کُر Kor پسر
دُر / دُحدَر Dor/Doh-dar دختر
بُتی Boti-Bote خاله
کیچی Keechee عمه
تاته زا Taate-zA عموزاده
خورزا Khor-zA خواهرزاده
هُمریش Hom-reesh باجناغ
جُوه Joweh پیراهن، جامه
شُولار Show-LAr شلوار، تنبان
چُغا Cho-ghA تپه
نِفت Neft/Noft دماغ
به در Be-dar بیرون
حَوش Hawsh حیاط
بَرد Bard سنگ
کِتو سگ
گُلو گربه
هَرس اشک
تیگ Teeg پیشونی
چَکهَ/کَچه Kacheh چانه
بَق Bagh قورباغه
گادین GA-deen عقرب
گَرگِراک Gar-gerAk مارمولک بزرگ
حالو/حُلو HAlou دایی
سوز Sowz سبز
کَلوون قهوه‌ای
کِئو / بِنُوش Be-nowsh بنفش
سُهر Sohr سرخ، قرمز
اِسپید Espeed/Esped سفید
شَه سیاه

البته گفتنی است که گویش بختیاری چندین لهجه دارد؛ و در بعضی موارد فتحه و کسره آنها با هم مختلف است (در لغات بالا)

ضمایر[ویرایش]

ضمایر شخصی منفصل

مو (mo)... من

تو (to)... تو

هو (Ho)... او/آن

ایما (imA)... ما

ایسا (isA)... شما

هونو/اونو (ono/hono)... آنها


ضمایر جمع


برای جمع در بختیاری از (ل) یا (یل) استفاده می‌شود.

  • توجه: در باره جمع بستن کلمه‌ها گویش و زبان بختیاری به دو بخش تقسیم می‌گردد یکی بختیاری‌های غربی (ساکن الیگودرز و دورود تا نزدیکی‌های لالی و سردشت و دزفول) برای جمع بستن بیشتر از «ان» که به صورت شکسته «ون» یا «وُ» گفته می‌شود استفاده می‌کنند. اما سایر بختیاری‌ها از «یل» برای نام‌های نر (مذکر) مانند کُریل، و از «گل» برای نام‌های مادینه (مونث) مانند دُرگل و زِنگل استفاده می‌کنندو گاهی نیز برای برخی از کلمات از همان «ان» به شکل شکسته استفاده می‌نمایند. مانند گامیشو یا گامیشون، قاطرو یا قاطرون، بُزون. نکته مهم دیگر اینکه گاهی نیز از همان «ان» با حذف «ن» برای جمع بستن استفاده می‌کنند. مانند مدادا، قاطراو غیره... :
ایرانیل... ایرانیها
مدادل... مدادها


ضمایر ملکی متصل


اُم (om-) تَوَرُم (tavarom) تبرم (تبر من)

اِت (et-) تَوَر ِت (tavaret) تبرت

اِس (es-) تَوَر ِس (tavares) تبرش

اِمون (emun-) تَوَر ِمون (tavaremun) تبرمان

اِتون (etun-) تَوَر ِتون (tavaretun) تبرتان

اِسون (esun-) تَوَر ِ سون (tavaresun) تبرشان


اسامی مختوم به مصوت هنگام گرفتن ضمیر ملکی متصل تنها m یا t یا s یا mun یا tun و یا sun می‌گیرد.

مثل:

دام (dAm) مادرم
داسون (dasun) مادرشان


ضمایر اشاره


یو (yo)هه (he) این

هو (ho) آن

یونو (yono) اینها

هه نو (heno) اینها

هونو (hono) آنها

زمان افعال[ویرایش]

مضارع اخباری


شناسه + بن مضارع + -e

مثلاً خَردَن (xardan) به معنی خوردن بن مضارعش «خور» (xor) است:

می‌خورم: اِخورُم (exorom)

می‌خوری: اِخوری (exori)

می‌خورد: اِخوره (exore)

می‌خوریم: اِخوریم (exorim)

می‌خورید: اِخورین (exorin)

می‌خورند: اِخور ِن (exoren)

مضارع التزامی


دستور ساختش مثل فارسی است

ماضی مطلق


دستور ساختش مثل فارسی است (شناسه + بن ماضی)

ماضی استمراری


شناسه + بن ماضی + -e مثل: اِخَردُم (exardom) می‌خوردم


ماضی نقلی


e- + ماضی مطلق

خورده‌ام: خَردُمِه (xardome)

خورده‌ای: خَردیه (xardiye)

خورده‌است: خَردِه (xarde)

خورده‌ایم: خَردیمِه (xardime)

خورده‌اید: خَردینِه (xardine)

خورده‌اند: خَردِنِه (xardene)


ماضی بعید


مثل فارسی است فقط به جای «بود» از «بید» استفاده می‌شود. مثلاً: خورده بودند = خَردِه بیدِن (xarde biden)


آینده


برای بیان زمان آینده معمولاً همان مضارع اخباری به کار می‌رود


نفی مضارع اخباری


نمی‌خورم: نیخورُم (nixorom)

نمی‌گویم: نیگُم (nigom)

شباهت‌های گویش بختیاری[ویرایش]

سیوندی زبان مردم سیوند ۷۵ کیلومتری شمال شیراز از نظر صرف و نحو و واژگان بسیار به بختیاری شبیه‌است.

بختیاری فارسی
bard سنگ
bengesht گنجشک
dade/dadoo خواهر
di دود
khar/har خر
kor پسر
mayas مگس
bagh غورباقه
koloft چاق
hime هیزم
ghala کلاغ
ovei آمد
sohr سرخ
low لب
astare ستاره
ima ما
wano\oono آنها
pia مرد

پانویس[ویرایش]

Wikimedia Incubator
پروژه
گویش بختیاری test مربوط به ویکی‌پدیا در بنیاد ویکی‌مدیا موجود است .
  1. «Bakhtiâri#A language of Iran». اتنولوگ، ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۱۰ سپتامبر ۲۰۱۳. 
  2. «Bakhtiari». MultiTree:A Digital Library of Language Relationships. بازبینی‌شده در ۴ آوریل ۲۰۱۳. 
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ «بختیاری». دانشنامه جهان اسلام. بازبینی‌شده در ۲۹ دی ۱۳۹۰. 
  4. «LORI DIALECTS». Iranica. بازبینی‌شده در ۲ فوریه ۲۰۱۳. 
  5. «LORI LANGUAGE ii. Sociolinguistic Status of Lori». Iranica. بازبینی‌شده در ۲ فوریه ۲۰۱۳. 
  6. http://anonby.balafon.net/wp-content/uploads/2007/06/jra-172-171-197.pdf

منابع[ویرایش]

  • محسن فارسانی، دیوان ملا زلفعلی بختیاری، انتشارات مشعل، ۱۳۷۵.

پیوند به بیرون[ویرایش]