صفحه نیمه‌حفاظت‌شده

مختار ثقفی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو

مختار ثقفی
نام بومیمختار بن ابوعبید ثقفی
زاده۶۲۲ میلادی، ۱ هجری
طائف، حجاز
درگذشت۳ آوریل ۶۸۷
کوفه، عراق
مدفنمسجد کوفه
دورانخلافت راشدین
خلافت اموی
فتنه دوم
شناخته‌شده برایرهبر شورشیان ضد بنی‌امیه در کوفه
مخالف(ها)عبیدالله بن زیاد
عبدالله بن زبیر
همسر(ها)عمره بنت نعمان بن بشیر انصاری
ناریه بنت ثمره بن جندب
والدین
خویشاوندانعبدالله بن عمر (شوهر خواهر)
عمر بن سعد (شوهر خواهر)
مشاغل نظامی
وفادار به/عضوِعلویان
آل زبیر (۶۸۱-۶۸۴)
نبردها/جنگ‌هافتنه دوم
شیعه
Hadith Ali.svg
درگاه تشیع
عقاید
فروعنماز • روزه • خمس • زکات • حج • جهاد • امر به معروف و نهی از منکر • تولی • تبری
عقاید برجستهمهدویت: غیبت (غیبت صغرا، غیبت کبراانتظار، ظهور و رجعت • بدا • شفاعت و توسل • تقیه • عصمت • مرجعیت، حوزه علمیه و تقلید • ولایت فقیه • متعه • شهادت ثالثه • جانشینی محمد • نظام حقوقی
شخصیت‌ها
چهارده معصوممحمد • علی • فاطمه • حسن • حسین • سجاد • باقر • صادق • کاظم • رضا • جواد (تقی) • هادی (نقی) • حسن (عسکری) • مهدی
صحابهسلمان فارسی • مقداد بن اسود • میثم تمار • ابوذر غفاری • عمار یاسر • بلال حبشی • جعفر بن ابی‌طالب • مالک اشتر • محمد بن ابوبکر • عقیل • عثمان بن حنیف • کمیل بن زیاد • اویس قرنی • ابوایوب انصاری • جابر بن عبدالله انصاری • ابن‌عباس • ابن مسعود • ابوطالب • حمزه • یاسر • عثمان بن مظعون • عبدالله بن جعفر • خباب بن ارت • اسامة بن زید • خزیمة بن ثابت • مصعب بن عمیر • مالک بن نویره • زید بن حارثه
زنان: فاطمه بنت اسد • حلیمه • زینب • ام کلثوم بنت علی • اسماء بنت عمیس • ام ایمن • صفیه بنت عبدالمطلب • سمیه
رجال و علماکشته‌شدگان کربلا • فهرست رجال حدیث شیعه • اصحاب اجماع • روحانیان شیعه • عالمان شیعه • مراجع تقلید
مکان‌های متبرک
مکه و مسجدالحرام • مدینه، مسجد النبی و بقیع • بیت‌المقدس و مسجدالاقصی • نجف، حرم علی بن ابی‌طالب و مسجد کوفه • کربلا و حرم حسین بن علی • کاظمین و حرم کاظمین • سامرا و حرم عسکریین • مشهد و حرم علی بن موسی الرضا
دمشق و زینبیه • قم و حرم فاطمه معصومه • شیراز و شاه‌چراغ • کاشمر و حمزه بن حمزه بن موسی بن جعفر امامزاده سید مرتضی و آرامگاه سید حسن مدرس • آستانه اشرفیه و سید جلال‌الدین اشرف • ری و حرم شاه عبدالعظیم
مسجد • امامزاده • حسینیه
روزهای مقدس
عید فطر • عید قربان (عید اضحی) • عید غدیر خم • محرّم (سوگواری محرمتاسوعا، عاشورا و اربعین) • عید مبعث • میلاد پیامبر • تولد ائمه • ایام فاطمیه
رویدادها
رویداد مباهله • رویداد غدیر خم • سقیفه بنی‌ساعده • فدک • رویداد خانه فاطمه زهرا • قتل عثمان • جنگ جمل • نبرد صفین • نبرد نهروان • واقعه کربلا • مؤتمر علماء بغداد • حدیث ثقلین • اصحاب کسا • آیه تطهیر • شیعه‌کُشی
کتاب‌ها
قرآن • نهج‌البلاغه • صحیفه سجادیه
کتب اربعه: الاستبصار • اصول کافی • تهذیب الاحکام • من لایحضره الفقیه
مصحف فاطمه • مصحف علی • اسرار آل محمد
وسائل‌الشیعه • بحارالانوار • الغدیر • مفاتیح‌الجنان
تفسیر مجمع‌البیان • تفسیر المیزان • کتب شیعه
شاخه‌ها
دوازده‌امامی (اثنی‌عشری) • اسماعیلیه • زیدیه • غلاه • واقفیه
منابع اجتهاد
کتاب (قرآن) • سنت (روایات پیامبر و ائمه) • عقل • اجماع

مختار بن ابوعبید ثقفی (عربی: المختار بن أبي عبيد الثقفي‎ از ۶۲۲ تا ۳ آوریل ۶۸۷ میلادی) قیام کننده‌‌ای طرفدار علویان بود که مقر اصلی‌اش در کوفه قرار داشت. او در طی فتنه‌ دوم و در سال ۶۸۵ م شورشی را علیه خلافت اموی آغاز نمود و بر بیشتر نواحی عراق چیره گشت و توانست به مدت هجده ماه بر آن فرمانروایی کند.

او در طائف متولد شد و در سنین کودکی به کوفه برده‌شد و در آنجا رشد نمود. در سال ۶۸۰ و درپی کشته شدن حسین بن علی، نوه‌ی محمد پیامبر اسلام در نبرد کربلا بوسیله‌ی سپاه اموی، او با خلیفه خودخوانده، عبدالله بن زبیر در مکه اتحادی برقرار نمود که این اتحاد مدت زمان زیادی به درازا نکشید. پس از بازگشت مختار به کوفه، او محمد بن حنفیه پسر علی خلیفه چهارم و برادر حسین را به عنوان مهدی و همچنین امام اعلام نمود و فراخوانی را برای برپایی یک خلافت علوی و نیز قصاص خون قاتلان حسین اعلان نمود. در اکتبر ۶۸۵ و پس از اخراج حاکم زبیری کوفه، کنترل شهر را بدست گرفت و سپس دستور اعدام اشخاصی که در قتل حسین شرکت داشتند را صادر کرد. در نهایت روابط خصمانه مختار با ابن زبیر باعث کشته شدن او بدست نیروهای حاکم زبیری بصره، یعنی مصعب بن زبیر پس از چهار ماه محاصره گردید.

اگرچه مختار شکست خورد اما جنبشی که او بنیان نهاد عواقب بسیاری به دنبال داشت. پس از مرگ او، پیروانش یک فرقهٔ تندروی شیعی را به وجود آوردند که بعدها به نام کیسانیه معروف گردید و آموزه‌های جدیدی را گسترش دادند که بعدها بر ایدئولوژی شیعه نیز تاثیر گذاشت. مختار جایگاه اجتماعی موالی (مردم محلی مسلمان شده) را بهبود بخشید و آنان توانستند وزن سیاسی خود را افزایش دهند. پس از گذشت ۶۰ سال، کیسانی‌ها و موالی توانستند نقشی مهم و پررنگ را در انقلاب عباسیان ایفا نمایند. نقش و جایگاه مختار در میان مسلمانان بحث برانگیز است. بسیاری او را به عنوان پیامبری دروغین محکوم نموده‌اند اما از سوی شیعه بخاطر حمایتش از علویان تکریم شده‌است. دیدگاه تاریخ‌نگاران امروزی در مورد او از قیام‌کننده‌ای که در دعوتش صادق بود تا فردی جاه‌طلب و فرصت‌طلب، متغیر است.


سال‌های نخست زندگی

مختار با نام کامل مختار ابوعبید مسعود ثقفی از قبیلهٔ هوازن[۱] در شهر طائف و در سال ۶۲۲ میلادی برابر با[۲] سال یکم هجری و همان سال هجرت محمد، پیامبر اسلام به مدینه متولد شد. مختار فرزند ابوعبید ثقفی بود که در نبرد پل در نوامبر ۶۳۴ میلادی برابر با سال ۱۳ هجری کشته شد.[۳] نام مادر او دومه بنت وهب بود، او دارای دو خواهر بود:[۱]

  1. صفیه همسر عبدالله بن عمر
  2. و دیگر خواهرش جاریه همسر عمر بن سعد

مختار پس از مرگ پدرش بوسیلهٔ مادر و عمویش سعید بن مسعود ثقفی، فرماندار مدائن در زمان عمر بن خطاب، بزرگ شد. در زمان معاویه، و در هنگام صلح حسن بن علی و معاویه، عموی مختار از مدائن به فرمانداری موصل اعزام شد.[۱]

پیش از حادثهٔ عاشورا

مختار در زمان معاویه در کوفه بود. در زمان حکومت یزید و قیام حسین بن علی، او از کسانی بود که حامی آمدن حسین بن علی به کوفه بودند اما در زمره نامه‌نگاران به او نبود. مختار قبل از حادثه عاشورا، بدست عبیدالله بن زیاد، در کوفه زندانی شد.[۴]

در طی قیام عبدالله بن زبیر و توابین

پس از خروج توابین از شهر، قاتلان حسین بن علی که اموی بودند و از ناحیه مختار هراس زیادی داشتند، حاکم زبیری کوفه، عبدالله بن یزید را وادار کردند تا مختار را زندانی کند. مختار دوباره زندانی شد.[۵]

دوران قیام و زمامداری

وی با شعار توابین؛ «یا لثارات الحسین» (به فارسی: به خونخواهی حسین) و شعار «یا منصورُ اَمِت؛ ای پیروز، بمیران» که پس از پیروزی در جنگ بدر رایج شده بود، در چهارشنبه ۱۶ ربیع‌الثانی ۶۶ (قمری)[۶] در کوفه به پاخاست.

در سال ۶۶ هجری قمری (۶۸۶ میلادی) کردهای منطقهٔ حلوان (سرپل ذهاب کنونی) شورش کردند. مختار برای سرکوب آنان حاکمی به حلوان فرستاد که شورش کردهای را سرکوب کرد.[۷]

مختار ابتدا لشکری را با فرماندهی بن شمیط راهی جنگ حرورا کرد[۸]

در نبرد خازر سپاه مختار با سرداری ابراهیم اشتر (پسر مالک اشتر) لشکر امویان شام به فرماندهی عبیدالله بن زیاد را در موصل شکست داد که عبیدالله نیز در این نبرد بدست ابراهیم اشتر کشته شد. سرش را بریدند و به نزد علی بن حسین سجاد در مدینه فرستاد. ابراهیم اشتر نیز طبق توافقش با مختار، حکومت موصل را به دست گرفت.[۹]

فرزندان مختار

در منابع روایی و رجالی شیعه نیز از فرزندان مختار سخن به میان آمده‌است. از این‌رو می‌توان گفت؛ اندک اطلاعات در خصوص فرزندان مختار بیشتر با تکیه بر تراجم، انساب و منابع رجالی و روایی شیعه می‌باشد.


  1. الحکم یا ابو محمد الحکم بن المختار
  2. ابراهیم بن المختار بن ابی عبیده
  3. ابو امیة بن المختار بن ابی عبیده
  4. جبر بن المختار
  5. أمّ سلمة بنت المختار بن أبی عبید بن مسعود الثّقفی‏

نوه‌های مختار

  1. محمد بن ابی الحکم بن المختار
  2. المختار بن هلال بن المختار

نظرها دربارهٔ مختار

مورخین، اعم از شیعه و سنی در مورد شخصیت مختار اختلاف نظر دارند برخی او را مستحق لعن و نفرین می‌دانند و گروهی او را بسیار مدح و ستایش می‌کنند.[۱۰]

جعفر شهیدی و امینی از علمای شیعه، این اتهامات را ساختهٔ دشمنان مختار از زبیریان و امویان که از او ضربه خوردند دانسته‌اند، که پس از مرگش به وی نسبت داده‌اند.[۱۱][۱۲][۱۳]

رفتار مختار با مخالفان

در کتاب مناقب آمده‌است که مختار قاتلان حسین را «مثله» می‌کرد.[۱۴]

مجموعه تلویزیونی مختارنامه

مختارنامه، نام یک مجموعه تلویزیونی پیرامون زندگی و قیام مختار ابوعبید ثقفی (با بازیگری فریبرز عرب نیا) به کارگردانی داود میرباقری است. این سریال به داستان مختار ثقفی معروف به ابواسحاق، که پس از حادثه عاشورا به خونخواهی برمی‌خیزد، می‌پردازد. این سریال در ۴۰ قسمت ۶۰ دقیقه‌ای از صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران در سال ۱۳۸۹–۱۳۹۰ پخش گردید.[۱۵][۱۶][۱۷][۱۸]

جستارهای وابسته

پانویس

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ Dr Mahmood Husein Datoo. "Chapter 1 - Who was Mukhtar?". Mukhtar: How He Avenged The Kerbala Perpetrators. Archived from the original on 29 April 2013. Retrieved 23 November 2013.
  2. "al-Mukhtār ibn Abū ʿUbayd al-Thaqafi". Encyclopædia Britannica, Inc. 2013. Retrieved 22 November 2013.
  3. al-Syyed, Kamal. "Mukhtar al-Thaqafy". Mukhtar al-Thaqafi. Qum, Iran: Ansariyan Foundation. p. 3. Retrieved 22 November 2013.
  4. دو قرن سکوت. عبدالحسین زرین کوب
  5. «مختار بن ابی عبید ثقفی». دانشنامه رشد.
  6. «چه کسانی به دست «مختار» کشته شدند؟».
  7. اطلس فرهنگی ایران: پیشینۀ تاریخی استان کرمانشاه؛ بازدید در ۱۲ نوامبر ۲۰۱۴.
  8. «قیام مختار». کتاب‌همشهری - میرشکاک.
  9. تاریخ اسلام، علی‌اکبر فیاض، چاپ سال ۱۳۷۴، دانشگاه تهران، ص ۱۸۴.
  10. معجم رجال الحدیث، ج۱۹، ص ۱۰۲
  11. سیدابوالقاسم خوئی، معجم رجال الحدیث، ج ۱۹، ص ۱۰۵ ۱۱۰
  12. علامه امینی، الغدیر، ج ۲، ص ۳۴۳
  13. سید جعفر شهیدی، تاریخ تحلیلی اسلام، ص ۹۳ ۹۵
  14. مناقب، ج ۴، ص ۱۳۳.
  15. http://www.simafilmnews.ir/content/view/420/96/%7Cمختارنامه
  16. http://www.irinn.ir/Default.aspx?TabId=15&nid=۱۱۱۹۳۵
  17. http://alef.ir/1388/content/view/92480/
  18. http://www.tehrooz.com/1389/7/10/TehranEmrooz/386/Page/12/

منابع

  • طبری، محمد بن جریر (۱۳۷۵)، تاریخ الرسل و الملوک، ترجمه ابوالقاسم پاینده، انتشارات اساطیر

پیوند به بیرون