دربند (روسیه)

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
دربند (روسیه)

Дербент
ناحیه فدرالی قفقاز شمالی
مساحت ۷۰ کیلومتر مربع
جمعیت ۱۱۹۲۰۰ نفر (سال: ۲۰۱۰)
تراکم جمعیت ۱٬۷۰۳ نفر در کیلومتر مربع
منطقه زمانی یوتی‌سی(تابستان: یوتی‌سی+۵)
کد تلفن ‎(+۷)۸۷۲۷۱
کد پستی ۳۶۸۶۰x
کد پلاک وسایل نقلیه ۰۵
موقعیت جغرافیایی
مختصات: ۴۲°۰۴′۰۰″ شمالی ۴۸°۱۷′۰۰″ شرقی / ۴۲.۰۶۶۷° شمالی ۴۸.۲۸۳۳° شرقی / 42.0667; 48.2833مختصات: ۴۲°۰۴′۰۰″ شمالی ۴۸°۱۷′۰۰″ شرقی / ۴۲.۰۶۶۷° شمالی ۴۸.۲۸۳۳° شرقی / 42.0667; 48.2833
دربند (روسیه) در روسیه واقع شده‌است
دربند (روسیه)

دَربَند (روسی: Дербе́нт; ترکی آذربایجانی: Dərbənd; لزگی: Кьвевар) مرکز شهرستان دربند شهری بندری در حاشیه دریای خزر؛ که در جنوبی‌ترین قسمت فدراسیون روسیه واقع شده است. این شهر به لحاظ اهمیت دومین شهر جمهوری داغستان با جمعیتی بالغ بر ۱۱۹۲۰۰ نفر (آمار سال ۲۰۱۰) می‌باشد. آذربایجانی‌ها، لزگی‌ها و تبرسری‌ها بیشترین ساکنان این شهر را تشکیل می‌دهند. دربند مرکز فرهنگی داغستان است و بر دشت ساحلی باریکی میان کوه‌های بزرگتر قفقاز و دریای خزر، به فاصلهٔ ۲۲۵ک یلومتری شمال غربی باکو واقعست و با راه آهن و جاده به باکو مرتبط می‌باشد. دارای باغستان‌ها، صنعت ماهی‌گیری و کارخانه‌های تهیهٔ مواد غذایی و نساجی است. ناحیهٔ دربند دارای منابع نفت و گاز طبیعی است.

شهر دربند به دست قباد یکم ساسانی تجدید بنا شد و انوشیروان آن را مستحکم گردانید و در ۲۲ق. به دست عربان گشوده شد روزگاری در دست شروان‌شاهان بود، یکبار شاه عباس صفوی و بار دیگر نادرشاه آن را از ترکان پس گرفتند و در ۱۷۹۶م به دست روس‌ها افتاد و پیمان ترکمانچای آن را از ایران جدا ساخت.[۱]

تاریخچه[ویرایش]

دربند قدیمی‌ترین شهر فدراسیون روسیه است و به عنوان دروازه قفقاز از قرنها قبل به عنوان یک منطقه راهبردی ارزش بسیاری داشته‌است.

این شهر تا سده ۴ میلادی بخشی از آلبانیای قفقاز بوده. نام فارسی دربند از اواخر سده پنجم میلادی بر شهر نهاده شد یعنی از زمان قباد یکم ساسانی. خسرو یکم پسر قباد یکم دستور ساخت دژ دربند را داد تا مرزهای شمالی ایران را از حملات اقوام مهاجم مصون دارد.

شهر دربند در پیرامون دژ ساسانی دربند ساخته شده‌است. این دژ طی ۱۵۰۰ سال بطور پیوسته مورد استفاده بوده‌است.

در لغتنامه دهخدا در مورد دربند آمده است که شهری است مشهور بر لب دریا از بناهای انوشیروان شاه ایران که چون در آن بندند مغول و تاتار را راه به آذربایگان و ایران نبود، اکنون به باب الابواب مشهور است و در قدیم آنرا ایران‌دژ می‌نامیده‌اند، یعنی دروازهٔ ایران که چون آنرا می‌بسته‌اند راه آمد و شد با ایران از خارج بسته می‌شد، و بعضی گفته‌اند ایران گریز، یعنی دروازهٔ آهنی.

ناحیهٔ اطراف دربند در ایام باستانی آلبانیا نام داشت و گردنهٔ باریک بین دریا و کوه‌های قفقاز در محل دربند در ایام باستانی، تنگهٔ خزر یا دروازهٔ خزر یا دروازهٔ آلبانیا نام داشت. گردنهٔ دربند از ایام باستانی و هم در دورهٔ اسلامی برای دفاع از حملات مهاجمین شمالی اهمیت بسیار داشت. تاریخ تأسیس دربند و مستحکم کردن گردنهٔ دربند بدرستی معلوم نیست. شهر دربندرا معمولاً با شهر باستانی آلبانا پایتخت آلبانیا یکی می‌شمرند و گویند نام فارسی دربند پس از تجدید بنای شهر بدست قباد اول ساسانی رایج شد. خسرو انوشیروان (قرن ششم میلادی) دربند را مستحکم کرد و گویند دیواری بطول هفت فرسنگ از کوه بدریا ساخت و بقایای این دیوار (دیوار قفقاز) که بعضی آنرا همان سد سکندر شمرده‌اند، هنوز باقی است.[۲]

در سال ۲۲ هَ. ق؛ که مسلمانان برای نخستین بار به دربند رسیدند، دربند در تصرف پادگانی ایرانی بود. با وجود تهاجمات اعراب در سده نخست هجری بدین حدود و منازعاتی که با اعراب داشتند ظاهراً این ناحیه اول بار بوسیلهٔ مسلم تحت استیلای اعراب و مسلمین درآمد، و گویند وی دربند را از نو ساخت (۱۱۵ هَ. ق). در کتب جغرافیایی مسلمانان، احوال استحکامات و دروازه‌های دربند یا بنام عربی آن باب الابواب یا باب و الابواب بتفصیل و با لحنی تا حدی مبالغه‌آمیز بیان شده است.

اعراب مسلمان برای محافظت از خلافت عربی در مقابل حملات خزرها، در دربند استحکاماتی بنا کردند. عناوین تعدادی از مناطق مسکونی که تاکنون نیز باقی مانده است گواه نقاط دفاعی در دربند است. در اینجا می‌توان از محمدیه، اغلبی و دیگر عناوین نام برد. علاوه بر آن اعراب، مهاجران شرق مسلمان را در تمام منطقه ساکن کردند. به نوشته تاریخ‌نگاران در دوران مختلف در دربند و داغستان جنوبی، ده‌ها هزار خانواده از عراق و شام و دیگر نواحی جهان عرب در آنجا ساکن شده بودند. در خود دربند ۲۴ هزار جنگجوی عرب با خانواده‌هایشان ساکن شده بودند که به بخش‌های مجزا تقسیم شده بودند - محله فلسطینی‌ها، دمشقی‌ها، خمسی‌ها، موصلی‌ها، جزایری و قیصری‌ها. در هر یک از آنها مسجدی بنا شده بود. علاوه بر آن مسجد بزرگی به نام «مسجد الجامی» ساخته شده بود. این مسجد تا کنون باقی مانده است و از عنوان «جمعه مسجد» برخوردار است. این مسجد یکی از قدیمی‌ترین مساجد موجود در روسیه و در جهان است که نامش در فهرست میراث یونسکو وارد شده است.[۳]

امیران دربند یک چند از قرن چهارم هجری دست‌نشاندهٔ شروان‌شاهان بوده‌اند، با این حال بعضی از حکام نیز در این ولایت به استقلال فرمانروایی کرده‌اند و از برخی از آنها بعنوان دارای دربند نام برده شده. در عهد مغول دربند گاه در تصرف شروان‌شاهان و گاه دارای حکام مستقل بود و امیر تیمور نیز که آنجا را گرفت به شروانشاه واگذاشت. در ۸۹۲ هَ.ق. شیخ حیدر به محاصرهٔ دربند شتافت و در جنگ ترکمانان آق‌قویونلو کشته شد، لیکن پسرش شاه اسماعیل اول صفوی دربند و شیروان را در ۹۱۵ هَ.ق. تسخیر کرده و بعد از آن دربند تابع حاکم شیروان ماند. در ۹۸۶–۱۰۱۵ هَ.ق. دربند در دست ترکان عثمانی بود. تا آنکه شاه عباس اول صفوی آن رابازستاند، بعدها پتر کبیر بر آنجا دست یافت (۱۷۲۲ م). ولیکن نادرشاه آنرا به ایران بازگرداند (۱۱۴۷ هَ.ق. / ۱۷۳۵ م). بعد از نادرشاه دربند یک چند استقلال یافت لیکن بعد از فتحعلی خان کوبائی و پسرش شیخ علی خان که در آنجا فرمان راندند دربند بدست روسیه افتاد (۱۷۹۶ م). و سرانجام بموجب عهدنامهٔ گلستان (۱۲۲۸ هَ.ق. / ۱۸۱۳ م). دولت ایران آنرا به روسیه واگذار کرد. در جنگ داخلی ۱۹۱۷–۱۹۲۱ م. قسمت بزرگی از شهر ویران شد.[۴]

دژ دربند[ویرایش]

استحکامات دربند دیوار سنگی بسیار بلندی بود که در زمان خسرو انوشیروان ساخته شد. طول آن چهل کیلومتر و از کوهستان تا کرانهٔ دریای خزر امتداد داشت و خط دفاعی بسیار مستحکمی در برابر سواران مهاجم به شمار میامد.

این دیوار که از تخته سنگ‌های بسیار بزرگ ساخته شده بود، هیجده تا بیست متر ارتفاع داشت. سی برج برفراز این دیوار قرار گرفته بود. دیوار سه دروازهٔ آهنی داشت که یک دروازهٔ آن به دریا گشوده می‌شد.

ایستمی خان ترک، در زمان خسرو انوشیروان به ایران اعلان جنگ داده و قصد حمله به ایران را داشت ولی استحکامات دربند که ایرانیان در سدهٔ قرن پنجم، برابر هیاطله پدید آورده بودند، در نظر ترکان غیرقابل گذر می‌نمود، از این رو حمله ترکان متوقف ماند. در سال ۶۲۶ میلادی بار دیگر خاقانات غربی ترک جهت حمایت از بیزانس بطرف ایران حمله بردند. در این زمان جنگ شدیدی در جبهه‌های غرب ایران، بین خسرو پرویز و هراکلیوس در جریان بود.

ترکان این بار توانستند با فرماندهی خان بزرگ تون جبغو خان، ضمن حملات مداوم و پی در پی خویش خطوط دفاعی دربند را شکسته و به سوی جلگه‌های قفقاز سرازیر شوند.

حصار دربند در قفقاز برای جلوگیری از هجوم خزرها به ایران در دوره باستان

[۵]

اقوام[ویرایش]

ترکیب قومی دربند بر اساس سرشماری‌های شوروی سابق و روسیه
سال سرشماری
2010[۶]
2002[۷]
1989[۸]
1979[۹]
1970[۱۰]
1959[۱۱]
1897[۱۲]
لزگی افزایش۴۰۱۸۸ (۳۳٬۷٪) افزایش۳۲۹۵۵ (۳۲٬۶٪) افزایش۱۶۹۹۳ (۲۱٬۸٪) افزایش۱۱۰۱۳ (۱۶٬۳٪) افزایش۶۴۷۷ (۱۱٬۴٪) افزایش۴۵۸۹ (۹٬۷٪) ۱۳۳ (۰٬۹٪)
آذری افزایش۳۸۵۲۳ (۳۲٬۳٪) افزایش۳۲۰۶۴ (۳۱٬۷٪) افزایش۲۱۶۰۰ (۲۷٬۷٪) افزایش۱۷۸۷۵ (۲۶٬۵٪) افزایش۱۴۳۸۱ (۲۵٬۳٪) افزایش۱۱۱۹۰ (۲۳٬۶٪) ۹۷۶۷ (۶۶٬۷٪)
تبرسران افزایش۱۸۸۳۹ (۱۵٬۸٪) افزایش۱۵۶۰۶ (۱۵٬۴٪) افزایش۸۷۷۶ (۱۱٬۳٪) افزایش۶۱۸۳ (۹٬۲٪) افزایش۳۲۹۶ (۵٬۸٪) افزایش۱۵۲۲ (۳٬۲٪) اطلاعاتی نیست
دارگین افزایش۶۶۹۲ (۵٬۶٪) افزایش۵۵۸۲ (۵٬۵٪) افزایش۳۲۴۲ (۴٬۲٪) افزایش۲۸۳۵ (۴٬۲٪) افزایش۲۳۴۰ (۴٬۱٪) افزایش۱۵۹۱ (۳٬۴٪) ۹۵ (۰٬۶٪)
روس ۴ ۴۵۰ (۳٬۷٪) ۵ ۰۷۳ (۵٬۰٪) ۷ ۶۴۴ (۹٬۸٪) ۱۰ ۴۰۴ (۱۵٬۴٪) ۱۱ ۲۸۴ (۱۹٬۸٪) افزایش۱۲ ۳۱۰ (۲۶٬۰٪) ۱۰۰۴ (۶٬۹٪)
آغول افزایش۳۷۷۵ (۳٬۲٪) افزایش۲۹۵۶ (۲٬۹٪) افزایش۱۱۴۷ (۱٬۵٪) افزایش۴۹۲ (۰٬۷٪) افزایش۶۲ (۰٬۱٪) افزایش۳۰ (۰٬۱٪) اطلاعاتی نیست
ارمنی ۱۳۶۷ (۱٬۲٪) اطلاعاتی نیست اطلاعاتی نیست اطلاعاتی نیست اطلاعاتی نیست اطلاعاتی نیست ۶۲۱ (۴٬۲٪)
تات‌های یهودی ۱۳۴۵ (۱٬۱٪) ۲۰۳۸ (۲٬۰٪) افزایش۱۳۱۱۹ (۱۶٬۹٪) افزایش۱۲۹۱۸ (۱۹٬۲٪) ۱۰۱۳۹ (۱۷٬۸٪) افزایش۱۱۷۰۵ (۲۴٬۷٪) ۲۱۸۱ (۱۴٬۹٪)
رتول افزایش۹۲۱ (۰٬۸٪) افزایش۷۱۶ (۰٬۷٪) افزایش۳۹۲ (۰٬۵٪) افزایش۲۳۶ (۰٬۴٪) ۸ (۰٬۱٪) ۸ (۰٬۱٪) اطلاعاتی نیست
دیگران ۳۱۰۰ (۲٬۶٪) ۴۰۴۱ (۴٬۰٪) ۴۹۳۸ (۶٬۳٪) ۵۴۶۶ (۸۱٪) ۸۸۸۲ (۱۵٬۶٪) ۴۳۷۳ (۹٬۲٪) ۸۴۸ (۵٬۸٪)
در کل ۱۱۹۲۰۰ (۱۰۰٪) ۱۰۱۰۳۱ (۱۰۰٪) ۷۷۸۵۱ (۱۰۰٪) ۶۷۴۲۲ (۱۰۰٪) ۵۶۸۶۹ (۱۰۰٪) ۴۷۳۱۸ (۱۰۰٪) ۱۴۶۴۹ (۱۰۰٪)

شهرهای خواهرخوانده[ویرایش]

نگارخانه[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. نوایی، عبدالحسین: دربند نامه ون ذکر جنگ ابراهیم خان.
  2. مدخل دربند در لغتنامه دهخدا. برگرفته از دائرةالمعارف فارسی مصاحب.
  3. اولین مسلمانان در خاک روسیه. در: صدای روسیه. ۱ ژانویهٔ ۲۰۱۲.
  4. مدخل دربند در لغتنامه دهخدا. برگرفته از دائرةالمعارف فارسی مصاحب.
  5. رضا، عنایت الله. ایران و ترکان در روزگار ساسانیان. ص ۱۶۵
  6. "НАСЕЛЕНИЕ ПО НАЦИОНАЛЬНОСТИ И ВЛАДЕНИЮ РУССКИМ ЯЗЫКОМ ПО ГОРОДСКИМ ОКРУГАМ И МУНИЦИПАЛЬНЫМ РАЙОНАМ РЕСПУБЛИКИ ДАГЕСТАН". http://dagstat.gks.ru/. 
  7. "НАСЕЛЕНИЕ ДАГЕСТАНА". www.ethno-kavkaz.narod.ru. Archived from the original on 2012-05-30. 
  8. "ДЕРБЕНТСКИЙ ГОРСОВЕТ (1989 г.)". www.ethno-kavkaz.narod.ru. Archived from the original on 2012-05-30. 
  9. "ДЕРБЕНТСКИЙ ГОРСОВЕТ (1979 г.)". www.ethno-kavkaz.narod.ru. Archived from the original on 2012-05-30. 
  10. "ДЕРБЕНТСКИЙ ГОРСОВЕТ (1970 г.)". www.ethno-kavkaz.narod.ru. Archived from the original on 2012-05-30. 
  11. "ДЕРБЕНТСКИЙ ГОРСОВЕТ (1959 г.)". www.ethno-kavkaz.narod.ru. Archived from the original on 2012-05-30. 
  12. "КАЙТАГО-ТАБАСАРАНСКИЙ ОКРУГ (1897 г.)". www.ethno-kavkaz.narod.ru. Archived from the original on 2012-05-30. 

جستارهای وابسته[ویرایش]

سومین جنگ ایران و ترکان

منابع[ویرایش]

  • رضا، عنایت الله. ایران و ترکان در روزگار ساسانیان. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۵
  • ویکی‌پدیای انگلیسی

Wikipedia contributors, «Derbent,» Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Derbent&oldid=192040543 (accessed February ۱۷، ۲۰۰۸).