تقسیمات کشوری در ایران

جستار وابسته: پیشینه تقسیمات کشوری ایران

کشور ایران به ترتیب به استان، شهرستان، بخش و دهستان تقسیم می‌شود.

دریای خزر

سیستان و
بلوچستان

خراسان رضوی

فارس

آذربایجان
شرقی

اصفهان

یزد

کرمان

خراسان
جنوبی

سمنان

هرمزگان

خوزستان

کردستان

مازندران

بوشهر

لرستان

خراسان
شمالی

گلستان

گیلان

چهارمحال
و بختیاری

کهکیلویه
و بویراحمد

ایلام

کرمانشاه

مرکزی

همدان

زنجان

قم

البرز

تهران

قزوین

اردبیل

آذربایجان
غربی

خلیج فارس

دریای عمان

تقسیمات کشوری

ساختار تقسیمات کشوری در ایران بدین شیوه‌است:

1. کشور (وزیر کشور)
2. استان (استاندار)
3. شهرستان (فرماندار)
4. بخش (بخشدار)
5. دهستان (دهدار)

کشور ایران به چندین استان و هر استان به چند شهرستان و هر شهرستان به تعدادی بخش و هر بخش به چند دهستان تقسیم می‌شود.

مرکز کشور پایتخت نام دارد، مرکز هر استان، مرکز استان، مرکز هر شهرستان، مرکز شهرستان، مرکز هر بخش، مرکز بخش و مرکز هر دهستان، مرکز دهستان نام دارد.

واحدهای اداری مربوط به مسئولان نامبرده در بالا به ترتیب وزارت کشور، استانداری، فرمانداری، بخشداری و دهداری نام دارند.

واحد تقسیمات کشوری ایران	نام پیش از سال ۱۳۱۶	مسئول در تقسیمات کنونی	مسئول در تقسیمات پیشین
کشور	ممالک محروسه	وزیر کشور	شاه
استان	ایالت	استاندار	حاکم ایالتی
شهرستان	ولایت	فرماندار	حاکم، والی
بخش	بلوک	بخشدار	نایب‌الحکومه
دهستان	بلوک/قصبه	دهدار	-
شهر	شهر	شهردار	رئیس بلدیه
روستا	قریه	دهیار	کدخدا

تعریف قانونی استان

همچنین ببینید: استان‌های ایران

ماده ۹ قانون تقسیمات کشوری مصوب ۱۲ تیر ۱۳۶۲ مجلس شورای اسلامی ماده ۹: «استان»، واحدی از تقسیمات کشوری است با محدوده جغرافیایی معین که از به هم پیوستن چند شهرستان همجوار با توجه به موقعیتهای سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و طبیعی تشکیل می‌شود.^{[نیازمند منبع]}

تبصره ۱-وزارت کشور بنا به ضرورت می‌تواند با تصویب هیات وزیران با انتزاع و الحاق روستاها، بخشها یا شهرستانهای مجاور، استانها را تعدیل نماید مگر آنکه به تصویب مجلس شورای اسلامی، ایجاد استان جدید ضروری شناخته شود. استان جدید باید حداقل یک میلیون نفر جمعیت داشته باشد.^{[نیازمند منبع]} تبصره ۲-مرکز استان یکی از شهرهای همان استان است که مناسب ترین کانون سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، طبیعی و اجتماعی آن استان شناخته می‌شود.^{[نیازمند منبع]}

آمار تقسیمات کشوری

براساس آخرین وضع تقسیمات کشوری در خرداد ۱۳۹۱ خورشیدی، کشور ایران از ۳۱ استان، ۴۰۲ شهرستان، ۹۹۹ بخش، ۲۵۱۲ دهستان و ۱۱۶۷ شهر و ۲۱ فرمانداری ویژه تشکیل یافته‌است:

آمار بخشها، دهستانها و شهرها در جدول زیر به بهمن ۱۳۸۹ برمی گردد.

ردیف	استان	مرکز	شهرستان	بخش	دهستان	شهر	فرمانداری ویژه (درجه ۱)
۱	آذربایجان شرقی	تبریز	۲۰	۴۴	۱۴۲	۵۸	مراغه - میانه
۲	آذربایجان غربی	ارومیه	۱۷	۴۰	۱۱۳	۳۹	خوی - مهاباد - میاندوآب
۳	اردبیل	اردبیل	۱۰	۲۷	۶۹	۲۴
۴	اصفهان	اصفهان	۲۳	۴۵	۱۲۵	۱۰۰	کاشان - نجف آباد
۵	البرز	کرج	۴	۱۰	۲۲	۱۶
۶	ایلام	ایلام	۸	۲۰	۴۰	۲۱
۷	بوشهر	بندر بوشهر	۹	۲۳	۴۴	۳۲
۸	تهران	تهران	۱۴	۲۹	۶۴	۴۱
۹	چهارمحال و بختیاری	شهرکرد	۷	۱۹	۴۱	۲۷
۱۰	خراسان جنوبی	بیرجند	۱۰	۱۹	۴۹	۲۵	طبس
۱۱	خراسان رضوی	مشهد	۲۷	۶۹	۱۶۳	۷۲	تربت حیدریه - سبزوار - نیشابور
۱۲	خراسان شمالی	بجنورد	۷	۱۷	۴۲	۱۸
۱۳	خوزستان	اهواز	۲۴	۵۵	۱۳۰	۶۲	آبادان[درخواست مدرک معتبر] - دزفول
۱۴	زنجان	زنجان	۷	۱۶	۴۶	۱۸
۱۵	سمنان	سمنان	۷	۱۳	۲۹	۱۷	شاهرود
۱۶	سیستان و بلوچستان	زاهدان	۱۴	۴۰	۱۰۲	۳۷	ایرانشهر - زابل
۱۷	فارس	شیراز	۲۹	۸۳	۲۰۴	۹۳	لارستان
۱۸	قزوین	قزوین	۶	۱۹	۴۶	۲۵
۱۹	قم	قم	۱	۵	۹	۶
۲۰	کردستان	سنندج	۱۰	۲۷	۸۴	۲۵	سقز
۲۱	کرمان	کرمان	۲۳	۵۴	۱۴۷	۶۴	سیرجان - رفسنجان
۲۲	کرمانشاه	کرمانشاه	۱۴	۳۰	۸۵	۲۹
۲۳	کهگیلویه و بویراحمد	یاسوج	۷	۱۷	۴۳	۱۶
۲۴	گلستان	گرگان	۱۴	۲۷	۶۰	۲۵
۲۵	گیلان	رشت	۱۶	۴۳	۱۰۹	۵۱
۲۶	لرستان	خرم‌آباد	۱۰	۲۷	۸۴	۲۵	بروجرد
۲۷	مازندران	ساری	۱۹	۵۰	۱۲۲	۵۳	آمل - بابل - تنکابن
۲۸	مرکزی	اراک	۱۲	۲۱	۶۳	۳۱	ساوه
۲۹	هرمزگان	بندرعباس	۱۳	۳۷	۸۵	۳۲	میناب
۳۰	همدان	همدان	۹	۲۵	۷۳	۲۷	ملایر
۳۱	یزد	یزد	۱۱	۲۲	۵۱	۲۴

طرح‌های پیشنهادی استان‌های جدید

استان بم

طرحی است که بر اساس آن نواحی جنوبی و شرقی استان کرمان از این استان جداشده و می‌تواند استانی جدید به مرکزیت شهر بم ایجاد شود. به‌جهت هماهنگی یازده شهرستان جنوبی و شرقی استان کرمان در زمینه‌های گوناگون اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی، این طرح از قوت بیش‌تری برخوردار گشته‌است. طرح تبدیل بم به استان توسط موسی غضنفرابادی، نمایندهٔ مردم بم در مجلس شورای اسلامی مطرح شده‌است.. نماینده بم در نطق میان دستور خود گفت: از دولت می‌خواهم نسبت به ایجاد استان بم اقدامات لازم را مبذول نمایید.

استان تالش

طرحی پیشنهادی است که توسط ناصر عاشوری نماینده فومن وشفت داده شد تا در غرب گیلان شهرستان‌های رضوانشهر، ماسال، هشتپر، طوالش، آستارا از استان گیلان و شهرهای عنبران، بیله سوار و امامورد از استان اردبیل منتزع شود و با مرکزیت شهرستان آستارا و یا هشتپر طوالس (استان جدید تالش) تاسیس شود.

استان خراسان مرکزی

استان پیشنهاد شده به مرکزیت نیشابور می‌باشد که اولین درخواست به تشکیل چنین استانی به دهه هفتاد در زمان تقسیم استان خراسان بزرگ بر می‌گردد که اخیرا مجددا توسط مردم نیشابور و نمایندگان این شهر با توجه به سابقه تاریخی و علمی و فرهنگی و ویژگی‌های جمعیتی مطرح شده است.

استان خرداد

عنوانی برای تشکیل استانی جدید به مرکزیت شهر ورامین است که در برگیرنده شهرستانهای پاکدشت و پیشوا و ورامین می‌باشد. این طرح از جمله طرح‌هایی است که حمایت دولت را در پی داشته است، به طوریکه محمود احمدی نژاد در سفر چهارم خود به ورامین به این موضوع اشاره کرد. به گفته سید حسین نقوی نماینده مردم ورامین در مجلس، از جمله ویژگی‌های منطقه دشت ورامین برای تبدیل شدن به استانی مستقل فراهم بودن ظرفیت به لحاظ جغرافیایی و جمعیتی و نیز ملاحظات سیاسی و امنیتی است، زیرااین منطقه به کویر متصل است و آزادراه‌های بزرگی مثل آزادراه امام رضا (ع) و آزادراه قم- گرمسار از این خطه عبور می‌کند که متصل کننده شمال و جنوب کشور است.

استان خلیج فارس

عنوانی است که برای تاسیس استانی جدید در جنوب ایران به کار رفته‌است. این استان جزایر جنوبی ایران به ویژه جزایر استان هرمزگان را شامل می‌شود، ولی اسماعیلی عضو کمیسیون شوراها و سیاست داخلی مجلس در ۴ اردیبهشت ۱۳۹۱ دستور تهیه طرحی برای تشکیل استان توریستﯽ فرهنگﯽ خلﯿج فارس را در آستانه روز ملی خلیج فارس در مجلس ایران خبر داد. قرار است مرکز این استان توریستی - فرهنگی، ابوموسی باشد. جزایر قشم، کیش، بنادر لاوان، لنگه، سیری، جزایر تنب بزرگ و تنب کوچک از شهرهای این استان خواهند بود.

استان خوزستان شمالی

نام طرح پیشنهادی توسط نمایندهٔ مردم دزفول در مجلس شورای اسلامی است. بر پایه این طرح پیشنهادی شهر دزفول می‌تواند مرکزیت سیاسی این استان احتمالی را برعهده بگیرد. در همین راستا، نام نواحی جنوبی استان کنونی خوزستان به مرکزیت سیاسی شهر اهواز به «استان خوزستان جنوبی» تغییر خواهد یافت.آمار سال ۱۳۸۵ نشان می‌دهد که جمعیت شهرستانهای دزفول، ایذه، شوش، شوشتر، مسجد سلیمان، اندیمشک، گتوند و لالی در مجموع ۴۰۴، ۴۷۲، ۱ نفر بوده و طبق تبصره یک از ماده ۹ قانون تقسیمات کشوری از حداقل جمعیت لازم برای تبدیل شدن به یک استان مستقل برخوردار است. در این میان دزفول با جمعیتی بالغ بر ۲۲۸٬۵۰۷ نفر، دومین شهر پر جمعیت استان خوزستان، یکی از گزینه‌های مطرح برای انتخاب به عنوان مرکز استان خوزستان شمالی است.

استان زاگرس

استان زاگرس نام یک استان پیشنهادی به مرکزیت شهر بروجرد است. به گفته هادی مقدسی نماینده سابق بروجرد در مجلس شورای اسلامی موضوع طرح تشکیل استان زاگرس با مرکزیت بروجرد در سال ۷۵-۷۶ به اداره کل تقسیمات کشوری وزارت کشور پیشنهاد شد، اما بنا به دلایلی این طرح متوقف گردید و پیگیری آن ادامه نیافت . در سال ۱۳۸۹، به دنبال تاسیس استان البرز به مرکزیت کرج، علاءالدین بروجردی و هادی مقدسی نمایندگان بروجرد در مجلس شورای اسلامی، ضمن ایراد سخنرانی، از رئیس جمهور تقاضای تاسیس استان زاگرس به مرکزیت بروجرد را نمودند . پیشنهاد تشکیل استان زاگرس با یازده شهرستان انتقاداتی را در بر داشته‌است به گونه‌ای که برخی خبرگزاری‌ها مانند خبرگزاری فارس آن را «فتنه قومیتی» نامیدند.. وبگاه البرز مدعیست طرح استان زاگرس به دلیل اختلافی قدیمی میان اهالی شهرهای بروجرد و خرم آباد بر سر تقسیمات جغرافیایی شکل گرفته است.

استان سربداران

نام استانی پیشنهادی به مرکزیت شهر سبزوار است. این طرح از زمان تقسیم خراسان بزرگ و در ابتدا بنام استان خراسان غربی مطرح شده بود که پس از تقسیم خراسان و ناکام ماندن این طرح موجب مخالفت‌های گسترده مردم شهر سبزوار شدو بازاریان سبزوار در اعتراض به طرح تقسیم خراسان با تعطیل کردن مغازه‌های خود و تجمع در خیابان‌های اصلی شهر، واکنش خود را نسبت به این تصمیم اعلام کردند از جمله دلایل استان نشدن سبزوار تعداد کم شهرستان‌های اطراف شهرستان سبزوار اعلام شده بود. این طرح سپس به فراموشی سپرده شد تا اینکه با ارتقای بخشهای جوین،جغتای و خوشاب به شهرستان، طرح استان شدن سبزوار مجددا برسر زبانها افتاد. بر این اساس نمایندگان مردم شهرستانهای مذکور در مجلس هشتم در نامه‌ای به محمود احمدی نژاد رئیس جمهور وقت خواستار تشکیل استان سربداران شدند. از جمله دلایل این درخواست، استحقاق ارتقای منطقه در طرح آمایش سرزمین، پتانسیل بالای منطقه، جلوگیری از مهاجرت و حاشیه نشینی و پیشینه تاریخی قیام سربداران در این منطقه نام برده شده است

استان کاشان

طرحی است که برمبنای آن نواحی شمالی استان اصفهان از این استان جدا شده و می‌تواند استانی جدید به مرکزیت شهر کاشان ایجاد شود. به‌جهت فراهم‌بودن زمینه‌های تاریخی، راهبردی، صنعتی، علمی، گردشگری و میراث فرهنگی در سطح منطقه، این طرح از حساسیت بیش‌تری برخوردار است؛ به گونه‌ای که محمود احمدی‌نژاد نیز آن را مورد تأیید قرار داده‌است. هم‌اکنون کاشان صاحب فرمانداری ویژه‌است.

استان کردستان شمالی و یا موکریان

طرح پیشنهادی برای تشکیل استانی جدید در غرب ایران است. محدوده مورد نظر برای تشکیل استان کردستان شمالی بخشی از استان آذربایجان غربی است که شهرهای جنوبی این استان را دربر می‌گیرد. شهرهای ضمیمه این طرح کردنشین می‌باشند ودارای تاریخ، فرهنگ، آداب و رسوم خاص منطقهٔ خود هستند. این طرح برای اولین بار در دهه ۷۰ توسط نماینده دوره چهارم بوکان احمد طه پیشنهاد داده شد به وزارت کشور.اما برای بار دوم درسال ۸۸ نماینده دوره هشتم مجلس شهرستان بوکان (محمدقسیم عثمانی) دوباره این پیشنهاد را ذکر نمود و به تمامی دستگاهای نظارتی کشور پیشنهاد تشکیل استانی جدید به نام کردستان شمالی یا درصورت امکان موکریان را داد و درخواست کرد که با مرکزیت شهر بوکان این پروژه ایجاد شودتا نیازهای دیگرشهرهای محروم مختلف کُردستان رفع گردد. اما تاکنون مجلس به این پیشنهادات پاسخ شفافی نداده‌است. شهرستانبوکان یکی از شهرهای مهم کُردستان محسوب می‌شود ودارای زمینه‌های همچون انبار بزرگ غله گندم، قطب صنعتی، گردشگری است.^{[نیازمند منبع]}

استان کرمان جنوبی

طرحی است که بر اساس آن نواحی جنوبی استان کرمان (پهناورترین استان) از آن جداشده و با توجه به ظرفیتهای این ناحیه و برخوردار بودن ادارات کل مستقل و متعددی واقع در شهرجیرفت، این طرح از قوت بیش‌تری برخوردار گشته‌است. شهرستان جیرفت دارای ادارات کل مستقل از مرکز استان است که این مورد زمینه‌ای را برای ایجاد استان جدید فراهم می‌کند. به گفته علی اسلامی پناه نماینده مردم جیرفت و عنبرآباد در مجلس شورای اسلامی علت مطرح شدن این طرح وسعت استان کرمان و عدم توانایی مدیران استان در رسیدگی به امور شهرهای شمالی و جنوبی استان کرمان بوده است.

استان گلشن

طرحی است که بر مبنای آن شهرستانهای طبس از استان یزد، خور و بیابانک از استان اصفهان و بشرویه از استان خراسان جنوبی، از استان‌های مذکور جدا شده و استانی جدید به مرکزیت شهر طبس ایجاد شود. این طرح برای اولین بار توسط محمد کریم عابدی نماینده مردم طبس، فردوس، سرایان و بشرویه در مجلس شورای اسلامی بیان شد. وی دلیل پیشنهاد این طرح را وسعت زیاد شهرستان طبس، جلوگیری از مهاجرت مردم به کلانشهرها و افزایش امنیت و قدرت اقتصادی منطقه برشمرده‌است. همچنین نارضایتی از الحاق این شهرستان به استان یزد نیز از علت‌های پیشنهاد این طرح بوده‌است.

استان لارستان

طرح پیشنهادی برای تشکیل استانی در جنوب استان فارس به مرکزیت لار توسط شورای این شهر بوده و به مسکوت ماندن چند ساله این طرح در وزارت کشور و جداسازی مناطقی از شهرستان لارستاناعتراض شده‌است. شهرستان لار در سال ۱۳۱۶ مشتمل بر بخش‌های جهرم، بندرلنگه، گاوبندی، بستک و جویم بوده‌است که در سالهای گذشته مستقل شده‌اند و شامل شهرستان جهرم، شهرستان بندرلنگه، شهرستان بستک، شهرستان پارسیان، شهرستان لامرد، شهرستان مهر، شهرستان خنج و شهرستان گراش می‌باشد. بزرگان و آیات عظام لارستان نیز در نامه‌ای خواستار اجرایی شدن استان فارس جنوبی به مرکزیت لارستان شدند..

استان مازندران غربی

طرحی پیشنهادی است که به موجب آن شهرستان رودسر از استان گیلان به همراه شهرستان‌های رامسر، تنکابن، عباس آباد، چالوس، نوشهر و نور و رویان از استان مازندران جدا شده و استان مازندران غربی به مرکزیت شهر تنکابن تاسیس می‌گردد. این طرح با حمایت برخی از نمایندگان شهرستان‌ها، رؤسای شورای شهر قرار گرفته است، اما از طرفی انتقاد معاونت سیاسی امنیتی استانداری مازندران را نیز در پی داشته است. طرح پیشنهادی برای اولین بار در همایش توسعه علمی غرب مازندران مطرح شد. از جمله دلایل مطرح شدن این طرح فاصله زیاد غرب مازندران تا مرکز استان و عدم رسیدگی مشکلات مردم منطقه در مرکز استان اعلام شده است.

پیوند به بیرون

• اطلاعات استانها و دیگر زیرمجموعه‌های تقسیمات کشوری آن پورتال وزارت کشور
• نقشه دموگرافی استان پیشنهادی موکریان؛ دموگرافی به کوشش: سلیمان چوکلی، کارشناس ارشد جغرافیای طبیعی دانشگاه، تهران، ۲۰۰۶