کن (تهران)

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

کن (دهکده کن) نام یک روستا، دهکده، قریه، رود، محله و بخش ای در شمال غرب شهر تهران و استان تهران است. ولایت ری (یا همان استان تهران امروزی) از باستان چندین دهکده و روستا داشته است که یکی از معروف ترین آنها کن است. یکی از مناطقی که در اسناد تاریخی نامش از توابع ری در کنار کرج و تهران آمده کن می‌باشد. ساکنان قدیمی کن گویشی کوهستانی دارند که به آوای تاتی بسیار نزدیک است و به لهجه کنی معروف است. و تمامی کسانی که در چند دویست سال گذشته از کاشان، قزوین، اراک، مازندران و آذربایجان به آن محل پا گذاشته‌اند، لهجه این مردم کوهستانی را گرفته‌اند. در زبان محلی به کن کند هم گفته می‌شود.

بافت معماری[ویرایش]

بافت معماری کن از خشت و گل و شیروانی‌های فلزی و چوب است. بافتی که هنوز باقی‌مانده و در خانه‌های قدیمی و تکایا دیده می‌شود. کوچه‌های باریک و خانه‌های دو طبقه قدیمی که در گذشته به ندرت آجری بوده. اما امروزه به خاطر توسعه شهر تهران و اتوبان‌هایی چون همت، حکیم و آبشناسان و آزادراه در دست احداث تهران به شمال، تغییر کرده و خانه‌هایش به مرور زمان شبیه به بافت مدرن تهران شده است. تنها قسمتی از زمین‌های کن دارای سند می‌باشند و اکثر اراضی قولنامه‌ای و و وقفی است. از معروف ترین آثار باستانی شهر امروز تهران، پل حاج محمد علی کنی است.

بخش کن[ویرایش]

بخش کن یکی از بخش‌های اصلی شهر تهران بوده و در گذشته منطقه یا بخش کن از شرق به میدان توحید، ستارخان و آریاشهر یا صادقیه (حسن آباد)، از غرب تا گرم دره، وردآورد و قلعه حسن خان(شهرقدس) و اسماعیل آباد، از شمال تا شمیرانات، فرحزاد، امامزاده داود و از جنوب تا نهر فیروز بهرام، مهرآباد، تهرانسر و بزرگراه آزادگان امروزی ادامه داشته. هنوز بخشی به نام کن وجود دارد و بخشداری کن موجود است اما این بخش بسیار کوچک شده است. روستاهای سولقون، سنگون، کشار، کیگا، وردیج، واریش و امامزاده داوود در این بخش هستند. مناطق ۵، ۲، ۱، ۲۲ و ۲۱ قبلاً قسمتی از اراضی کن بوده‌اند که در اسناد رسمی، قولنامه‌ها و سه جلدی (شناسنامه) مردم این مناطق نام کن به عنوان بخش برده شده است.

رود کن[ویرایش]

کن در منطقه‌ای کوهپایه‌ای البرز واقع شده و کوه‌های بسیاری آن را احاطه کرده‌اند. کوههای اطراف کن بسیارند. ۱- کوه باغ میر. ۲- کوه آسیابک یا آسیاب باد. ۳- کوه دره مالا. ۴- تپه کوهک. ۵- کوه کبوتک. ۶- کوه گرم دره. ۷- کوه پیر داوود. ۸- کوه هزار دره. ۹- کوه دره شور. ۱۰- کوه بازارک. ۱۱- کوه شاهنشین. ۱۲- کوه لوارک. ۱۳- پهنه‌حصار (رشته کوه). ۱۴- کوه لیچه. ۱۵- کوه مزرا.

در پایه همهٔ این کوه‌ها، نهر و چشمه‌هایی است که آب آن به رودخانه کن می‌ریزد. هر کوه دره‌هایی دارد که طبیعتی زیبا دارند. رود، آبشار، توتستان، درختان گردو و شاه توت و طبیعت بکر از خصیصه این منطقه است. دره‌های اطراف کن نیز بسیارند. دره حصارک، تنگه باغ میر، دره مالا، دره زرنو کوچک، دره زرنو بزرگ، دره پل حاجی محمد علی، دره لوسک، تنگه، دره ولوزونه، دره باغ درغمش، خرگوش دره، دره رودخانه، دره لوره کون، دره وسک، دره لتمال موسوم به دره آسیاب باد، گرم دره در انتهای کوه آسیاب باد، دره دروازه کوهک، دره پستونک، دره خواجه، دره قلاچ، هزار دره و ده‌ها دره دیگر.

تاریخ کن[ویرایش]

تاریخ کن با استناد تاریخ و اسناد مربوطه به بیش از دوهزار سال پیش می‌رسد که نامش جزو دهکده‌های ری آمده است. از نظر سابقه زندگی بشر در این منطقه حداقل با توجه به آثار بدست آمده باستانی (کوزه سکه‌های طلا در حفاری بزرگراه همت در سال ۱۳۸۵) حداقل براورد ۱۲۰۰ تا ۱۴۰۰ سال رادارد. اما از آنجا که یکی از بزرگترین رودخانه‌های قدیم ولایت ری که از کوههای امامزاده داود سرچشمه داشته و تا دریاچه قم می‌رود در آنجاست و از آنجا که بشر همیشه در پای رودخانه‌ها سکنی داشته می‌توان زمان سکونتی بیش از این را نیز برآورد کرد. درختان کهن سال چندصد ساله، امامزادگان موجود در کن، آداب و سنن خاص منسوخ شده و گویش باستانی دلالت بر تاریخ کهن این دهکده را می‌دهد. مدارک تاریخی زیاد است اما تاریخ زنده را می‌توان در سینه اهالی و قدیمی‌های کن یافت. افسانه‌هایی در مردم جریان دارد که در مشاهده دقیق چندان هم افسانه به نظرمی‌رسد. مثلاً جمعی از مردم کن می‌گویند چند سال پیش، هنگام ساخت و ساز ساختمانی در کنار مدرسه دخترانه مهدیه فعلی، استخوان‌هایی پیدا شده که معلوم بود دفنشان روبه قبله نبوده است. این یعنی نشانه‌ای بر این مدعا که تاریخ کن حتی به پیش از اسلام برمی‌گردد. یا برخی می‌گویند اخیراً سکه‌هایی یافت شده که قدمت تاریخی آن به صدراسلام باز می‌گردد. تمام این اعتقادات نشان از این دارد که اهالی کن اگرچه نه خیلی دقیق ولی تاریخ روستای خود را بسیار کهن می‌دانند.

کن در کتاب‌ها[ویرایش]

از کن به عنوان روستا، دهکده، رودخانه و منطقه‌ای خرم و سرسبز در کتابها و نقشه‌های بسیاری نام برده شده. اکثر کتابهایی که درباره تهران قدیم و ولایت ری است می‌توان نشانی از تهران یافت. مرحوم علی‌اکبر دهخدا در لغتنامه‌اش ذیل واژه کن می‌آورد: «مرکز بخشی است در شمال باختری تهران که در ابتدای دره سولقان واقع است و در حدود ۵۲۰۰ تن سکنه دارد، بخش کن از پنج محله به نام‌های سرآسیاب، اسماعیلیان، درقاضی، میان‌ده و بالون تشکیل می‌شود. این محله‌ها و باغ‌های کن در قسمت خاور رودخانه کن که از ارتفاعات شمالی سولقان سرچشمه می‌گیرد واقع است و آب مزروعی این قصبه از زهاب همین رودخانه تامین می‌شود. کن دارای بخشداری، ژاندارمری، بهداری، آمار، پست، محضر رسمی و دبستان و چندین مغازه و دکان است. بخش کن در سابق مهم بوده و از چهار دهستان کن، شمیران، ارنگه و لورا و شهرستانک تشکیل می‌شود که در اواخر سال ۱۳۲۶ ه. ش دهستان شمیران تبدیل به بخش و دهستان‌های ارنگه و لورا و شهرستانک ضمیمه بخش کرج شده است.».

درکتاب هفت اقلیم نوشته امین احمد رازی آمده است: «کوهستان دیگری تقریباً در دو فرسنگی تهران است به نام کن و سولقان که آنجا نیز از بسیاری آب روان و کثرت درختان و میوه‌های الوان مانند بستان جنان تواند بود!».

درکتاب قصران «نام قدیم تهران» تالیف دکترحسین کریمان آمده است: «وضعیت جغرافیایی و اقلیمی کن باستان آنچه در قصران خارج واقع است، عبارتند از: دهستان سولقان با شانزده آبادی یعنی: امامزاده داود، امامزاده عقیل، باغ دره، باغ میر، جنگلک، رندان، سنگان، سولقان، طالون، قلعه ارمنه، قلهک دره، کشار سفلی، کشار علیا، کن، کیگاه و هریاس. و همچنین دهستان طرشت درشت با شش آبادی: باغ ونک، پونک، حصارک کن، خاک احمدی، خوروین و مرادآباد. کن در آن زمان جزو دهستان سولقان و مرکز بخش کن شهرستانک طهران بوده و درشمال غربی تهران و در ابتدای دره سولقان واقع است. همچنین در ۵۲۰۶ درجه طول و ۴۲۰۶ درجه عرض جغرافیایی برطبق فرهنگ جغرافیا و فرهنگ آبادی‌های کشور است. دو دبستان و درمانگاه و شرکت تعاونی دارد. از رودخانه کن هفت قنات مشروب می‌شود و ۱۰۰۰۰ راس گوسفند نگهداری می‌شود و ۱۵۰۰ هکتار گندمکاری آبی داشته و ۱۲۵۰ هکتار باغ و قلمستان دارد. باغ‌های کن در قسمت خاور رودخانه کن که از مرتفعات شمالی سولقان سرچشمه می‌گیرد واقع است. از آنجا گندم، جو، نخود، انجیر، انار، خرمالو، زردآلو و گیلاس به دست می‌آید.» در قسمتی دیگر از این کتاب آمده است: «تاریخ کن نیز با قدمت بیش از یک هزار سال نشانگر تمدنی کهن است. البته لازم به ذکر است مناطق کن و ری از تهران قدیمی‌تر هستند و نقل است در کتاب‌های تاریخی که: در زمان تیمور حاکم شهرری افرادی را برای تهیه میوه از باغات کن به سوی این محل گسیل می‌دارد. ولی آنها جز ویرانی مخروبه چیزی نمی‌یابند. هنگامی که از چوپان‌های گله که در اطراف آن محل با احشامشان بودند از کن سراغ می‌گیرند آنها در جواب به زلزله‌ای که بتازگی اتفاق افتاده اشاره می‌کنند که در آن زلزله، کن به کلی ویران شده و آنهایی که با توجه به کارشان در دشت و بیابان بودند از زلزله درامان می‌مانند و تعداد خیلی کمی زنده می‌مانند.».

در کتاب رجال ایران صفحه ۴۰ آمده است: «پس از فوت محمدشاه۱۲۶۴ ه. ق هنگامی که ناصرالدین شاه از تبریز به سوی تهران حرکت کرد و به نزدیک پایتخت رسید، ل‍له‌باشی عباس میرزا را تا یک منزلی «قریه کن» به پیشواز شاه تازه می‌برد و چون شاهزاده زیاد مورد توجه شاه واقع نمی‌شود از این جهت ل‍له‌باشی به شهر بازگشته از کار خود به کلی کناره‌گیری می‌کند و...».

فرهنگ مردم کن[ویرایش]

مردم کن عموماً به لهجه کنی صحبت کرده و به کشاورزی و دامداری اشتغال داشته و دارند. هنوز می‌توان در کنار جرثقیل‌های بلند که به بلندمرتبه سازی می‌پردازند، کشاورزی را دیده که با داس به شیوه سنتی در حال کشاورزی است. درصد عمده زمینهای کن را توتستان تشکیل می‌دهد و درختان توت، گردو و خرمالو در همه جای آن پیداست. غیر آن درختان تنومند چند صد ساله چنار هم چهره‌ای خاص به این دهکده در حال تغییر داده‌اند. رسوم عزاداری مردم کن در مساجدی که تشکیل شده از ایوان و صحن و تکیه اجرا می‌شود. نزری و دادن فسنجان در هر ده روز ماه محرم و اجرای مراسم تعزیه و سنگ زنون از دیگر مراسم‌های مردم کن می‌باشد. امامزادگان کن دیگر اماکنی است که مردم را در هر هفت روز هفته می‌توان در آنجا دید. مردم کن اموات خود را در کنار این امامزادگان به خاک سپرده‌اند. اکثریت قریب به اتفاق بالغ بر ۹۷ یا ۹۸ درصد مسلمان شیعه هستند و تنها درصدی از این مردم که اهل کشور افغانستان هستند، سنی مذهب هستند و حتی می‌توان مساجد و پوسترهای انتخاباتی افغانها را در آنجا دید. آرامش غریبی در این دهکده حکمفرماست. هرچند امروزه به خاطر اتوبانهای محاصره کننده دور آن و کوچه‌های باریک مملو از اتومبیل، کمی این آرامش بهم ریخته شده است، اما همچنان می‌توان آرامش غریب این مردمان را در چهره و نگاهشان حس کرد.

کنی‌های سرشناس[ویرایش]

بافت فرهنگی اسلامی کن باعث شده تا مردمان بزرگی از این دهکده ظهور پیدا کنند که به تقوا، علم و فرهنگ معروف بوده و هستند. چند نمونه از آنها مانند:

۱- آیت اله ملا علی کنی (نویسنده، فقیه و عالم علوم اسلامی در عهد قاجار که با اعتراض امتیاز رویتر را باطل کرد).

۲- آیت اله محمدرضا مهدوی کنی (موسس و رئیس دانشگاه امام صادق، رئیس مجلس خبرگان، وزیر کشور و نخست وزیر سابق).

۳- دکتر مسعود علی‌محمدی (برجسته ترین دانشمند فیزیک هسته‌ای).

کن امروزه[ویرایش]

کن امروزه تبدیل به یکی از محلات تقریباً دست نخورده تهران بزرگ شده و با اتوبانها محاصره شده است. ساخت ساز بلند مرتبه سازی با کوچه‌های باریک کن تناسبی ندارد. اتوبان همت بین مردم و توتستان‌ها فاصله انداخته است. آب رودخانه سد شده و کمتر در آن رود پرخروش سابق آب دیده می‌شود. باغات زیادی خشک شده‌اند و آپارتمان‌ها جای آن را گرفته‌اند. شهرداری با از بین بردن باغات در حال ساخت پارک ساحلی تفریحی است. خیلی از مردم قدیمی کن به داخل تهران کوچ کرده‌اند. دره‌های کن شده است پاتوق مردمی که به دنبال کباب و قلیان کشیدن هستند. امامزاده‌ها، باغات و کوچه‌های دست نخورده کن امروزه شاهد گروه‌های فیلمبرداری بسیاری است که آنجا را به عنوان لوکیشن فیلمبرداری انتخاب کرده‌اند و تقریباً روزی نیست که در آن شاهد فیلمبرداری گروهی نباشید. از فیلمهای سینمایی معروف که در کن فلیمبرداری شده می‌توان به باران ساخته مجید مجیدی نام برد. تقسیمات شهری جدید باعث شده مردم توابع کن دیگر با کن مانند گذشته ارتباط نداشته و فرهنگ باستانی مردم در حال فراموشی باشد.

محلات کن[ویرایش]

کن دارای ۵ محله قدیمی است که در زبان محلی بالون - اسمالون - میونده - درقاضی - سرآسیاب به آنها گفته می‌شود. محلات جدید تر هم قبلاً جزو حومه و حاشیه دهکده بوده‌اند. مانند: کوهسار، شهران، شهرزیبا، آریاشهر (روستای حسن آباد) و دهکده المپیک.

پنج محله قدیمی کن:

۱-بالان یا بالون

۲- میان ده یا میونده

۳-اسماعیلیون یا اسمالون

۴-دارقاضی یا درقاضی

۵-سرآسیاب

امامزادگان کن[ویرایش]

۱- امامزاده شعیب

۲- امامزاده علی بن جعفر

۳- امامزاده کابل حسین

۴- امامزاده محمد

۵- امامزاده سید محمدرضا

منابع[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]