آب‌انبار

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
یک آب انبار در آرادان گرمسار
آب انبار قدیمی سبزوار
آب انبار قدیمی لاورستان - معروف به برکهٔ زمان
درون آب انبار قدیمی در جزیره کیش

آب‌انبار یکی از عناصر شاخص در سکونتگاه‌های کویری از جمله مناطق یزد و کاشان که در حال حاضر تعدادی از آنها هنوز قابل استفاده قرار می‌گیرند. از دیگر آب انبارهای ایران می‌توان به آب انبار زیباو ۳۰۰ ساله شهر صفی آباد در استان خراسان شمالی اشاره کرد. ”[۱]

آب‌انبار حوض و یا استخر سرپوشیده‌ای است که برای ذخیره آب معمولاً در زیر زمین ساخته می‌شود. در مناطق کم‌آب و کویری آب انبار را از آب باران و یا جویبارهای فصلی پر می‌کنند. در ایران قزوین را به نام شهر اب انبارها می‌شناسند که اب انبارهای زیادی مانند اب انبار سردار در ان وجود دارد.

آب انبارها از جمله تأسیسات وابسته به قنات هستند.

نقش آب[ویرایش]

آب مهمترین عامل طبیعی برای حیات بشر بوده و هست و نقش بسزایی در ایجاد سکونتگاه‎های نخستین داشته است. ایجاد شهرنشینی در بین النهرین، نیل، سند و... اهمیت این ماده حیاتی را مطرح می‌کند. در نتیجه منشاء اصلی و هسته اولیه تشکیل تجمع‌های انسانی، وجود آب در آن منطقه بوده است. در ایران به دلیل کمبود بارندگی در مناطق مختلف برای تامین آب از روش‌های سنتی مانند قنات، چشمه، چاه و آب انبار استفاده می‌شده است. ”[۱]

آب معمولاً در زمستان ذخیره شده و در تابستان به کار می‌رود.

تاسیس و احداث آب انبارها[ویرایش]

دلایل تاسیس و احداث آب انبارها:

  1. ذخیره آب برای زمان‌های خشکسالی و جنگ.
  2. خنک ماندن آب در تابستان.
  3. یادآووری حادثه عاشورا و واقعه کربلا.

در ایران توزیع آب و آب انبار امری اعتقادی بوده و ریشه ارزش‌ها و باورهای اسلامی داشته.آب انبار‌ها معمولا در مراکز شه و محل تجمع مردم و همچنین در کاروانسراها تاسیس می‌شده تا دسترسی به آب آسان باشد.”[۱]

نحوه ساخت آب انبار، تصفیه و عایق بندی آن با اصول مهندسی و علمی مطابقت دارد. برای تصفیه از روش‌های فیزیکی و شیمیایی استفاده می‌شود. ته‌نشین شدن مواد زاید، اضافه کردن حجم مشخصی از نمک به منظور تجزیه آن و میکروب کشی توسط کلر آزاد شده، استفاده از ترکیبات آهکی جهت گندزدایی و استفاده از کیسه‌های زغال به منظور بو گیری از جمله این روش‌ها است.

تاریخچه[ویرایش]

از کهن‌ترین پدیده‌های معماری در مناطق کویر ی آب انبار بوده که می‌توان از آب انبار شهر اور ure در نزدیکی بصره به عنوان قدیمی ترین آن اشاره کرد که قدمت آن به ۲۱۵۰ قبل از میلاد بر می‌گردد. آب انبار دیگری در قرن ششم قبل از میلاد در قسطنطنیه ساخته شد که از قبلی مجهزتر بوده و دارای ۲ مخزن و ۱۰۰۱ ستون بوده که به همبن دلیل به آب انبار ۱۰۰۱ ستونی معروف است. آب انبار در بین ایرانیان نیز کاربرد بسیار داشته به خصوص در مناطق گرم و خشک، حاشیه خلیج فارس، جزایر جنوبی و حتی برخی شهرهای شمالی مانند ساری و گرگان.[۲] می‌توان گفت ایرانیان از مبتکران احداث آب انبار بودند و به این روش به ذخیره‌سازی آب می‌پرداختند.[۳] قدیمی ترین آب انبار ایران در یکی از سه قلعه استخر فارس در قرن ۴ هجری به دستور عضدالدوله دیلمی ساخته شده. آب آن از سدی که بر روی دره‌های عمیق بسته شده بود، تامین می شده و برای مصرف ۱۰۰۰ نفر در یکسال کافی بوده. آب انبار سید اسماعیل تهران نیز در نیمه اول قرن ۵ هجری ساخته شد و در زمان شاه طهماسب وزیر، تعمیر و مرمت گشت. ”[۱]

انواع آب انبارها[ویرایش]

آب انبارها را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد.

آب انبارهای همگانی

واقع در محله‌ها، کاروانسراها، روستاها و به صورت تک بنا در مسیر راه‌های کاروانی.

آب انبارهای خصوصی

درون خانه‌ها. نحوه اسقرار آب انبارها در روستاها و شهرها به دلیل سهولت دسترسی به آب قنات و دسترسی بهتر مردم به آب بوده است.

آب انبارها از نظر شکل و نوع شاخت شامل موارد زیر می‌باشد
آب انبارهای گنبدی گود - آب انبارهای کنده شده در کوهستان - آب انبارهای صلیبی و آب انبارهای کشیده.[۴]

معماری آب انبار[ویرایش]

آب انبار بین راه سمنان - مشهد

معماری آب انبار در مناطق مختلف تحت تاثیر معماری محلی قرار گرفته.بذای مثال معماری آب انبار شهر قزوین با مخازنی 4گوش و گنبد های رفیع بنا گشته. در مناطق دیگر مانند تهران قدیم ، ساوه، قم،کرمان و شیراز نیز مخازن به صورت 4گوش طراحی گشته.در خراسان آب انبار‌هایی با مخازن پلکانی و در سمنان و گرمسار با نقشه و مخزن مدور طراحی و ساخته شده که اکثرا ساده و به دور از کاشیکاری می‌باشند.”[۱]

عناصر تشکیل دهنده ساختمان آب انبار[ویرایش]

مواد و مصالح بکار رفته در ساختن آب انبارها عبارت است از سنگ، آجر، شفته آهک و ساروج. ساختمان آب انبارها با توجه به محل قرارگیری آن متناسب با آب و هوای آن منطقه تعیین میگردد.

قسمت‌های مختلف آب انبارها[ویرایش]

  • مخزن یا خزینه:

محل انبار کردن آب و اصلی ترین عنصر آب انبار. مخازن دارای انواع مختلفی بوده و از نظر شکل و نحوه استفاده به صورت شهری - روستایی و صحرایی بوده‌اند. مخازن در داخل زمین قرار می‌گرفتند تا از فشارهای وارده بر بدنه بکاهند.

  • پاشیر:

محل قرار گرفتن شیر بزرگ برنجی متصل به مخزن است. شکل آن به صورت یک نیمه ۸گوش یا ۴گوش مربع است. سکوهایی برای نشستن در دو سمت پاشیر، حفره‌هایی برای انتقال آبها به کانال‌های زیر زمینی به همراه هواکشی در سقف برای تبادل هوا. ”[۱]

  • سردر:

راهنمای ورود به آب انبار و را ه پله عمیق آن می‌باشد. قاب با جرز عمودی، کتیبه، سکوهایی در دو طرف، کاربندی، کاشیکاری، کتیبه کوچک سنگی که نشانه سازنده و واقف آب انبار می‌دهد. ”[۱]

آب انبار در کاروانسرا
ورودی آب انبار
نمای آب انبار
راه ورود به مخزن آب انبار
  • بادگیر یا خیشخان:

هدایت باد مناسب به فضای داخل آب انبار و گردش هوا به سمت حیات باعث خنکی هوای داخل می شده. در خنک سازی آب در آب انبار نیز از همین روش بهره می‌گرفتند.

  1. جهت قفسه آب انبارها در هر منطقه متناسب با جهت باد مطبوع در آن منطقه بوده.
  2. تعداد بادگبرهای آب انبارها متفاوت بوده و از یک تا هفت عدد تغییر داشته، این به دلیل خنکی بیشتر برای آب داخلی بوده است. ”[۱]
  • پلکان:

تعداد پله‌های با توجه به عمق مخزن آب انبار، که کف آن از پاشیر پایین‌تر بوده، تعیین می شده و گاهی به ۷۰-۸۰ پله هم می‌رسیده. با توجه به افراد مصرف کننده داراری راه‌های متفاوتی بوده. مثلا یک مسیر برای کلیمیان و مسیر دیگر برای مسلمانان بوده. ”[۱]

وجود آب انبار در حیاط کاروانسرایی بین زاه مشهد-سمنان
نمایی از سردر ورودی آب انبار

آبگیری و بهداشت آب در آب‌انبارها[ویرایش]

برای آبگیری معمولا آب را از کوهستان می‌آوردند و با حوضچه‌های شنی تصفیه کرده و سپس آن را راهی مخزن می‌کردند. مانند آب انبارهای کاشان که از چشمه‌های فین بهره می‌گرفتند. مخزن پاک بوده و یک زیر آب جهت تخلیه لجنها وجود داشته. ”[۱] استرابون جفرافیدان یونانی می نویسد:ایرانیان در آب جاری استحمام نمی کنند ، در آن لاشه و مردار نمی اندازند و عموما آنچه ناپاک است در آن نمی ریزند.[۵]

اگرچه آب انبارها بهداشتی بوده‌اند ولی عمل انبار کردن و راکد ماندن آب، باعث آلودگی می شده بنابراین جهت گوارایی آب، در سقف، بادگیر‌هایی تعبیه می گشته که باعث عبور باد از روی آب شده و موادی اضافه میشده تا آب نگندد. مانند:

  1. آهک و نمک برای داشتن کلر.
  2. ماهی برای رفع باکتری‌های آب.
  3. ذغال برای خاصیت بوگیری.
  4. خشت برای رسوب زدایی املاح آب. [۶]

آب‌انبارهای معروف[ویرایش]

از معروفترین آب‌انبارها آب‌انبار شش‌بادگیری و آب‌انبار تکیه امیرچقماق در شهر یزد و سردار بزرگ، بزرگ‌ترین آب انبار تک گنبدی ایران در قزوین وآب انبارکل درشهرستان گراش فارس است.قزوین وگراش فارس از جمله شهرهایی در ایران هستند که دارای ده‌ها آب انبار بوده و امروزه تعداد زیادی از آن‌ها هنوز باقی‌مانده‌اند. از آب انبارهای قزوین که مورد بازدید گردشگران نیز قرار می‌گیرند می‌توان آب انبارهای سردار بزرگ، حاج کاظم، آب انبار سردار کوچک، مولاوردیخانی، زنانه بازار و مسجد جامع را نام برد.[۷] از دیگر آب انبارهای ایران می‌توان به آب انبار زیباو ۳۰۰ ساله شهر صفی آباد در استان خراسان شمالی اشاره کرد.

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ ۱٫۴ ۱٫۵ ۱٫۶ ۱٫۷ ۱٫۸ ۱٫۹ خیر خواه آرانی، رضا. مقاله بررسی بنای بومی و فرهنگی آب انبار. 
  2. معماریا، غلام حسین. سیری در معماری آب انبارهای یزد. دانشگاه علم وصنعت ایران-تهران. 
  3. عربی نژاد، غلام رضا. نقش ایرانیا در حفاظت از آب. سازمان میراث فرهنگی کشور. 
  4. معماریا، غلام حسین. سیری در معماری آب انبارهای یزد. دانشگاه علم وصنعت ایران-تهران، صفحه 17. 
  5. عسگری، نصرالله. فصلنامه فرهنگ و مردم. سال هشتم پاییز و زمستان 1388. 
  6. بهفروز، فاطمه. ”<پژوهشی در مساکن روستایی منطقه بیابانی شرق کاشان />. 1356 صفه 90. 
  7. آب‌انبارها، جاذبه گردشگری قزوین
  • آب انبارها - دکتر پرویز ورجاوند
  • جهان ارغیان تا بام صفی آباد علی اصغر طاهری صفی آبادی

پیوند به بیرون[ویرایش]