پرویز ناتل خانلری
از ویکیپدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرویز ناتل خانلری (اسفند ۱۲۹۲ - ۱ شهریور ۱۳۶۹) ادیب، پژوهشگر، نویسنده و شاعر معاصر ایرانی است.
فهرست مندرجات |
[ویرایش] زندگینامه
پرویز ناتـل خانلری در اسفند ماه سال ۱۲۹۲ خورشیدی در تهران متولد شد. تحصیلات متوسطه خود را در دارالفنون و تحصیلات عالی را در دانشکده ادبیات دانشگاه تهران انجام داد. سپس ضمن تحصیل در دبیرستانها دوره ي دكتري زبان و ادبيات فارسي را گذراند. در سال ۱۳۲۲ جزو اولین گروه دریافتکنندگان دكتري زبان و ادبيات فارسي از دانشگاه تهران بود. پايان نامه دكتری او بعدا با عنوان «تحقیق انتقادی در عروض و قافیه و چگونگی تحول اوزان غزل فارسی» به چاپ رسید. پس از پایان خدمت وظیفه، با درجه دانشیاری در دانشگاه تهران آغاز به تدریس کرد.
دكتر خانلري از دوران تحصيل دبيرستان ، همكاري خود را با مطبوعات آغاز كرد و در سال چهارم متوسطه بود كه اشعار و نوشتههايش در مجله مهر انتشار مییافت. وي در سال دوم دانشكده ، با گروه ربعه متشکل از صادق هدایت ، مجتبی مینوی ، بزرگ علوی و مسعود فرزاد آشنا گرديد. خود او در اين زمينه مي گويد: « آشنایی با این گروه خیلی براي من مفيد واقع شد ، چون هركدام از آنها در ادبيات یكی از ممالك دست داشتند و من كه تشنه آشنايي با ادبيات دنيا بودم ، دوستيِ آنها را مغتنم شمردم.
دکتر خانلری در سال ۱۳۲۰ با خانم زهرا کیا ازدواج کرد که حاصل آن یک دختر و یک پسر بودند که پسرش آرمان در جوانی درگذشت.
دکتر خانلری در سال ۱۳۲۷ به پاریس رفت و دو سال در آنجا اقامت گزید و به مطالعه و تحقیق پرداخت. سخنرانی وی در مدرسه زبان های شرقی پاریس مربوط به حافظ مدتها موضوع روزنامهها و مجلات ادبی بود. وی همواره کرسی دانشگاهی خود را که تاریخ زبان فارسی بود حفظ کرد.
دکتر خانلری در سال ۱۳۳۴ معاون وزارت کشور شد، و از سال ۱۳۴۱ به وزارت فرهنگ رسید اما دوره وزارت او کوتاه بود. در پی آن چند دوره سناتور بود. اما شاید مهمترین خدمت او مشارکت در تأسيس بنياد فرهنگ ایران در سال ۱۳۴۴ بود كه با همكاري عده اي از پژوهشگران آغاز به كار و در مدت فعاليتش بيش از سیصد عنوان كتاب را منتشر كرد که غالب آنها متون و تحقیقات مهمی در جنبههای مختلف ادبی و تاریخی و علمی بود. ریاست این بنیاد از ابتدای تأسیس تا سال ۱۳۵۷ به عهده خانلری بود. دکتر خانلری همچنین ریاست فرهنگستان ادب و هنر را به عهده داشت.
از دیگر کارهای ارزشمند خانلری انتشار مجله سخن از سال ۱۳۲۲ تا ۱۳۵۷ بود که جمعاً ۲۷ دوره منتشر شد. شماره اول مجله به صاحب امتیازی دکتر ذبیحالله صفا منتشر شد، اما با رسیدن خانلری به سی سالگی صاحب امتیازی مجله به او منتقل شد. مجله سخن بخصوص در دورههای اول خود دریچهای به روی ادبیات جهان بود و محلی برای انتشار آثار نویسندگان تازهنفس و شاعران نوگرا بود، و نقش بسزایی در جهتگیری ادبیات فارسی در دوره معاصر داشت.
خانلری خود با آن که در جوانی در شاعری گرایشهایی مشابه نیما یوشیج داشت، ولی با مطالعه بیشتر به این نتیجه رسید که عروض فارسی ظرفیتهای گستردهای دارد و آنچه نیازمند تغییر و تحول است ، زبان شعر است که باید امروزی شود. مجموعه اشعار او با نام ماه در مرداب در سال ۱۳۴۳ انتشار یافت و بارها تجدید چاپ شد. شعر عقاب او که به صادق هدایت تقدیم شده، از زیباترین و پرمحتواترین نمونههای شعر معاصر ایران است که این گونه آغاز میشود:
| گشت غمناک دل و جان عقاب | چو ازو دور شد ایام شباب | |
| دید کش دور به انجام رسید | آفتابش به لب بام رسید | |
| باید از هستی دل برگیرد | ره سوی عالم دیگر گیرد... |
دکتر پرویز ناتل خانلری در شهریور ۱۳۶۹ پس از یک دوره بیماری طولانی در ۷۷ سالگی در تهران درگذشت.
دکتر مظاهر مصفا ادیب و شاعر معاصر شعر زیبایی در رثای دکتر خانلری سرود که بیانگر مقام بلند وی در ادبیات فارسی است:
| دردا که آفتاب مروت به خون نشست | فریاد ای فتی که فتوت به خون نشست | |
| بربست رخت خسرو ملک سخنوری | شاهنشه بلاغت پرویز خانلری | |
| حقا که بود خسرو پرویز روزگار | شیرین او زبان شکرپرور دری | |
| افتاد آن درخت همایون دریغ و درد | با آن بلندشاخی و با آن تناوری | |
| اهل سخن نه ای، ز سخن گر به هیچ روی | یادآوری و هیچ ازو یاد ناوری... |
[ویرایش] کتابشناسی
- روانشناسی و تطبیق آن با اصول پرورش ۱۳۱۶
- تحقیق انتقادی در عروض و قافیه و چگونگی تحول اوزان غزل فارسی (تألیف) ۱۳۲۷
- مخارجالحروف، ابن سینا (ترجمه) ۱۳۳۳
- تریستان و ایزوت (ترجمه) ۱۳۳۴
- وزن شعر فارسی (تألیف) ۱۳۳۷
- غزلهای حافظ ۱۳۳۷
- سمک عیار (تصحیح) ۱۳۳۸
- چند نکته در تصحیح دیوان حافظ ۱۳۳۸
- شاهکارهای هنر ایران، آرتور اپهام پوپ (ترجمه) ۱۳۳۸
- زبانشناسی و زبان فارسی (تألیف) ۱۳۴۳
- زبانشناسی و زبان فارسی (مجموعه مقالات) ۱۳۴۳
- ماه در مرداب (مجموعه شعر) ۱۳۴۳
- شعر و هنر (مجموعه شعر) ۱۳۴۵
- تاریخ زبان فارسی (تألیف) ۱۳۴۸
- دستور زبان فارسی (تألیف) ۱۳۵۱
- فرهنگ تاریخی زبان فارسی (تألیف مقدمه) ۱۳۵۷
- دیوان حافظ (تصحیح) ۱۳۵۹
- داستانهای بیدپای (تصحیح) با همکاری محمد روشن ۱۳۶۱
- هفتاد سخن (مجموعه مقالات) ۱۳۶۸
[ویرایش] پانویس ها
[ویرایش] منابع
- قافله سالار سخن خانلری (یاد نامه)، نشر البرز، تهران ۱۳۷۰
- ماه در مرداب (محموعه شعر) ، دکتر پرویز ناتل خانلری ، ۱۳۴۳
