میرزا مهدی استرآبادی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
میرزا مهدی استرآبادی
زادروز گرگان
درگذشت بین ۱۱۷۵ تا ۱۱۸۰ قمری
بین ۱۷۶۱ تا ۱۷۶۶ میلادی
روستای عطاآباد
آرامگاه محله عطاآباد شهر دهاقان استان اصفهان
ملیت ایرانی
پیشه تاریخ نگار، نویسنده
لقب میرزا مهدی منشی
میرزا مهدی مازندرانی
میرزا مهدی کوکب
دوره افشاریان
مذهب شیعه
منصب صدراعظم
فرزندان عطا الله. خیر الله و اسد الله
والدین محمد نصیر استرآبادی
میرزا مهدی (نفر اول از راست) در کنار نادر شاه (فرد وسط)

میرزا مهدی خان منشی استرآبادی فرزند محمد نصیر، منشی نادر شاه افشار و از مورخان آن دوره‌است که دو کتاب مشهور جهانگشای نادری و دره نادره را دربارهٔ نادر شاه نوشته‌است. نثر میرزا مهدی بسیار سنگین و مصنوع و دشوار و در عین حال مختصر است و در آن واژه‌های عربی بسیاری به کار رفته‌است. به نظر می‌رسد که تحصیلات او در اصفهان صورت گرفته باشد. او زبان‌های فارسی و عربی را به خوبی می‌دانسته‌است. میرزا مهدی از آیات قرآن به زیبایی در نوشته‌های خود استفاده کرده‌است. میرزا مهدی خان در سرایش شعر نیز دست داشته‌است و تخلص او نیز کوکب بوده‌است. مرحوم محمدعلی خان تربیت تبریزی از نوادگان میرزا مهدی خان است. دکتر حسین محمدزاده صدیق - تورکولوگ و زبانشناس ترک ایرانی- در مقدمه کتاب خلاصه عباسی اثر حکیم محمد خویی درباره میرزا مهدی خان چنین مینویسد:«نام پدر میرزا مهدی‌خان، محمد نصیر بود. خود وی در تاريخ جهانگشا خويشتن را محمد مهدي بن محمد نصير استرآبادي معرفي ميکند. وي اهل روستاي باباگلين از توابع استرآباد بوده است. پدرش، ميراز مهدی‌خان را در ايام نوجواني جهت تحصيل علوم به اصفهان برده و ميرزا مهدي در مدت اندكي در تحصيل علوم عصر از اقران سبقت جسته است و در روزگار جواني بر ادبيات و انشاء و خط تسلط پيدا كرده است و با تخلص كوكب شعر مي‌گفته است. در اواخر سلطنت شاه سلطان حسين صفوي به منصب باغبانباشي يا رياست بيوتات سلطنتي منصوب شد. ولي در دوره‌ي حمله و سلطه‌ي افاغنه بر اصفهان، به گوشه‌اي خزيده و منزوي شد. تا آن كه در سال 1142 هـ . هنگام ورود نادر و شاه طهماسب به اصفهان به خدمت وي رسيده، عريضه‌اي از طرف مردم استرآباد ساكن اصفهان به نادر تقديم داشت. نادر او را بازشناخت و منشي خود كرد. ميرزا مهدي در خدمت نادر از اصفهان به مشهد رفت و از آن پس، همه جا در سفر و حضر با او همراه بود و پس از چندي رسماً منشي الممالك لقب يافت كه عالي‌ترين منصب درباري دوره‌ي صفويه بود.در دشت مغان، نادر شغل منشي الممالكي را به ميرزا مؤمن داد و ميرزا مهدی‌خان را شايد به سبب تسلط به ادبيات تركي، عربي و فارسي به وقايع نگاري گماشت.»[۱]

فرهنگنامه ترکی به فارسی سنگلاخ یکی از مهمترین کتابهای میرزا مهدی خان است. اين كتاب در سال 1172 و يا 1173 (ميلادي 1760- 1758) تأليف شده است. دکتر حسین محمدزاده صدیق که بر سه زبان ترکی و فارسی و عربی تسلط کافی دارند، در تشریح و معرفی این کتاب، چنین آورده اند: «بخش نخست كه مؤلف به آن نام مباني اللغة داده است، شامل مقدمه‌اي در معرفي خود و علت تأليف و سپس بحث مفصلي در دستور زبان تركي چاغاتايي منقسم به قسم‌هايي با عنوان‌هاي: قاعده. در انتهاي بخش نخست، فصلي افزوده و در آن ليستي شامل دوازده بند آورده و در آن به ذكر عبارات و لغاتي از آثار نوايي پرداخته است كه معاني آن‌ها برايش مكشوف نبوده است. در اين قسم، ساختار كتاب بدين‌گونه است كه اول به ترتيب حروف به «كتاب» تقسيم شده نظير: كتاب الالف، كتاب الباء و . . . سپس در هر كتاب سه بخش زير آمده است: باب‌المفتوحات باب‌المكسورات باب‌المضمومات

هر يك از اين بخش‌ها نيز به ترتيب حروف پس از حرف با صدا بخش‌بندي شده است. افعال، اول به صورت مصادر آمده و سپس مشتقات آن داده شده است. نام واژه‌ها همگي با عبارت «من الجوامد» از كنش واژه‌ها جدا شده است. تلفظ اغلب لغات را خود داده است. بخش دوم، متن اصلي كتاب سنگلاخ را، در واقع به صورت يك لغت‌نامه‌ي تركي به فارسي گسترده نگاشته است كه به ترتيب اجزاء الفبايي تنظيم شده و هر جزء كتاب ناميده شده است. مانند: كتاب الالف، كتاب الباء و . . . بخش سوم، عنوان تذييل دارد و عبارت از فرهنگ لغات و عبارت عربي و فارسي به كار رفته در آثار نوايي (ديوان‌هاي تركي و محبوب القلوب) است كه به نظر مؤلف از سوي لغت‌نويسان قبلي توضيحات كافي در باب آن‌ها داده نشده بود. اولين مدخل «آب آتش رنگ» در معناي «شراب» است. و آخرين مدخل «يكران» به معناي «اسب» است.»[۲]

آثار[ویرایش]

نسب نامه[ویرایش]

آنچه که از بدون واسطه از نسب و گذشته خانوادگی میرزا مهدی خان می‌توان بیان نمود فقط نام پدریش است، و آنهم بدلیل استفاده خود ایشان در معرفی خودش بوده‌است. نظرات مختلفی در مورد وابستگی قومی میرزا مهدی خان وجود دارد که در اینجا آنها را بیان می‌کنیم.

پانویس[ویرایش]

  1. خویی، محمد. خلاصه عباسی (خلاصه فرهنگنامه سنگلاخ)، تصحیح و مقدمه= دکتر حسین محمدزاده صدیق، تبریز، نشر یاران، 1388.
  2. خلاصه عباسی، مقدمه، صفحه 78.
  3. خویی، محمد. خلاصه عباسی (خلاصه فرهنگنامه سنگلاخ)، تصحیح و مقدمه دکتر حسین محمدزاده صدیق، تبریز، یاران، 1388، ص 34.


منابع[ویرایش]