میرزا مهدی استرآبادی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
میرزا مهدی استرآبادی
زادروز گرگان
درگذشت بین ۱۱۷۵ تا ۱۱۸۰ قمری
بین ۱۷۶۱ تا ۱۷۶۶ میلادی
روستای عطاآباد
آرامگاه محله عطاآباد شهر دهاقان استان اصفهان
ملیت ایرانی
پیشه تاریخ نگار، نویسنده
لقب میرزا مهدی منشی
میرزا مهدی مازندرانی
میرزا مهدی کوکب
دوره افشاریان
مذهب شیعه
منصب صدراعظم
فرزندان عطا الله. خیر الله و اسد الله
والدین محمد نصیر استرآبادی


میرزا مهدی (نفر اول از راست) در کنار نادر شاه (فرد وسط)

میرزا مهدی خان منشی استرآبادی فرزند محمد نصیر، منشی نادر شاه افشار و از مورخان آن دوره‌است که دو کتاب مشهور جهانگشای نادری و دره نادره را دربارهٔ نادر شاه نوشته‌است. نثر میرزا مهدی بسیار سنگین و مصنوع و دشوار و در عین حال مختصر است و در آن واژه‌های عربی بسیاری به کار رفته‌است. به نظر می‌رسد که تحصیلات او در اصفهان صورت گرفته باشد. او زبان‌های فارسی و عربی را به خوبی می‌دانسته‌است. میرزا مهدی از آیات قرآن به زیبایی در نوشته‌های خود استفاده کرده‌است. میرزا مهدی خان در سرایش شعر نیز دست داشته‌است و تخلص او نیز کوکب بوده‌است. مرحوم محمدعلی خان تربیت تبریزی از نوادگان میرزا مهدی خان است. دکتر حسین محمدزاده صدیق - تورکولوگ و زبانشناس ترک ایرانی- در مقدمه کتاب خلاصه عباسی اثر حکیم محمد خویی درباره میرزا مهدی خان چنین مینویسد:«نام پدر میرزا مهدی‌خان، محمد نصیر بود. خود وی در تاریخ جهانگشا خویشتن را محمد مهدی بن محمد نصیر استرآبادی معرفی میکند. وی اهل روستای باباگلین از توابع استرآباد بوده است. پدرش، میراز مهدی‌خان را در ایام نوجوانی جهت تحصیل علوم به اصفهان برده و میرزا مهدی در مدت اندکی در تحصیل علوم عصر از اقران سبقت جسته است و در روزگار جوانی بر ادبیات و انشاء و خط تسلط پیدا کرده است و با تخلص کوکب شعر می‌گفته است. در اواخر سلطنت شاه سلطان حسین صفوی به منصب باغبانباشی یا ریاست بیوتات سلطنتی منصوب شد. ولی در دوره‌ی حمله و سلطه‌ی افاغنه بر اصفهان، به گوشه‌ای خزیده و منزوی شد. تا آن که در سال 1142 هـ . هنگام ورود نادر و شاه طهماسب به اصفهان به خدمت وی رسیده، عریضه‌ای از طرف مردم استرآباد ساکن اصفهان به نادر تقدیم داشت. نادر او را بازشناخت و منشی خود کرد. میرزا مهدی در خدمت نادر از اصفهان به مشهد رفت و از آن پس، همه جا در سفر و حضر با او همراه بود و پس از چندی رسماً منشی الممالک لقب یافت که عالی‌ترین منصب درباری دوره‌ی صفویه بود.در دشت مغان، نادر شغل منشی الممالکی را به میرزا مؤمن داد و میرزا مهدی‌خان را شاید به سبب تسلط به ادبیات ترکی، عربی و فارسی به وقایع نگاری گماشت.»[۱]

فرهنگنامه ترکی به فارسی سنگلاخ یکی از مهمترین کتابهای میرزا مهدی خان است. این کتاب در سال 1172 و یا 1173 (میلادی 1760- 1758) تألیف شده است. دکتر حسین محمدزاده صدیق که بر سه زبان ترکی و فارسی و عربی تسلط کافی دارند، در تشریح و معرفی این کتاب، چنین آورده اند: «بخش نخست که مؤلف به آن نام مبانی اللغة داده است، شامل مقدمه‌ای در معرفی خود و علت تألیف و سپس بحث مفصلی در دستور زبان ترکی چاغاتایی منقسم به قسم‌هایی با عنوان‌های: قاعده. در انتهای بخش نخست، فصلی افزوده و در آن لیستی شامل دوازده بند آورده و در آن به ذکر عبارات و لغاتی از آثار نوایی پرداخته است که معانی آن‌ها برایش مکشوف نبوده است. در این قسم، ساختار کتاب بدین‌گونه است که اول به ترتیب حروف به «کتاب» تقسیم شده نظیر: کتاب الالف، کتاب الباء و . . . سپس در هر کتاب سه بخش زیر آمده است: باب‌المفتوحات باب‌المکسورات باب‌المضمومات

هر یک از این بخش‌ها نیز به ترتیب حروف پس از حرف با صدا بخش‌بندی شده است. افعال، اول به صورت مصادر آمده و سپس مشتقات آن داده شده است. نام واژه‌ها همگی با عبارت «من الجوامد» از کنش واژه‌ها جدا شده است. تلفظ اغلب لغات را خود داده است. بخش دوم، متن اصلی کتاب سنگلاخ را، در واقع به صورت یک لغت‌نامه‌ی ترکی به فارسی گسترده نگاشته است که به ترتیب اجزاء الفبایی تنظیم شده و هر جزء کتاب نامیده شده است. مانند: کتاب الالف، کتاب الباء و . . . بخش سوم، عنوان تذییل دارد و عبارت از فرهنگ لغات و عبارت عربی و فارسی به کار رفته در آثار نوایی (دیوان‌های ترکی و محبوب القلوب) است که به نظر مؤلف از سوی لغت‌نویسان قبلی توضیحات کافی در باب آن‌ها داده نشده بود. اولین مدخل «آب آتش رنگ» در معنای «شراب» است. و آخرین مدخل «یکران» به معنای «اسب» است.»[۲]

آثار[ویرایش]

نسب نامه[ویرایش]

آنچه که از بدون واسطه از نسب و گذشته خانوادگی میرزا مهدی خان می‌توان بیان نمود فقط نام پدریش است، و آنهم بدلیل استفاده خود ایشان در معرفی خودش بوده‌است. نظرات مختلفی در مورد وابستگی قومی میرزا مهدی خان وجود دارد که در اینجا آنها را بیان می‌کنیم.

پانویس[ویرایش]

  1. خویی، محمد. خلاصه عباسی (خلاصه فرهنگنامه سنگلاخ)، تصحیح و مقدمه= دکتر حسین محمدزاده صدیق، تبریز، نشر یاران، 1388.
  2. خلاصه عباسی، مقدمه، صفحه 78.
  3. خویی، محمد. خلاصه عباسی (خلاصه فرهنگنامه سنگلاخ)، تصحیح و مقدمه دکتر حسین محمدزاده صدیق، تبریز، یاران، 1388، ص 34.


منابع[ویرایش]