سعید نفیسی

سعید نفیسی
زادروز	۱۸ خرداد ۱۲۷۴ تهران
درگذشت	۲۳ آبان ۱۳۴۵ تهران
علت مرگ	بیماری آسم
آرامگاه	بقعه سر قبر آقا (ظهیر الاسلام)
ملیت	ایرانی
پیشه	دانش‌پژوه، ادیب، تاریخ‌نگار، نویسنده، مترجم و شاعر
والدین	علی‌اکبر ناظم‌الاطبا

سعید نفیسی (۱۸ خرداد ۱۲۷۴-۲۳ آبان ۱۳۴۵ خورشیدی)، دانش‌پژوه، ادیب، تاریخ‌نگار، نویسنده، مترجم و شاعر ایرانی. او جز نسل اول استادان دانشکده تاریخ دانشگاه تهران بود

زندگی‌نامه

سعید نفیسی، فرزند میرزا علی‌اکبر ناظم‌الاطبا (معروف به "ناظم‌الاطبا کرمانی") و از احفاد حکیم نفیس بن عوض کرمانی (طبیب نامدار ایران در قرن نهم هجری) در ۱۸ خرداد ۱۲۷۴ خورشیدی در تهران به دنیا آمد. تحصیلات سه‌سالهٔ ابتدایی را در مدرسهٔ شرف، یکی از نخستین مدارس جدید که پدرش تأسیس کرده بود گذراند و تحصیلات متوسطه را در مدرسهٔ علمیه، تنها مدرسه‌ای که دورهٔ متوسطه داشت، در بهار ۱۲۸۸ در تهران به پایان رساند. پانزده ساله بود که برادر بزرگترش دکتر اکبر مؤدب نفیسی او را برای ادامهٔ تحصیل به اروپا برد. نفیسی تحصیلات خود را در شهر نوشاتل سویس و دانشگاه پاریس انجام داد و در سال ۱۲۹۷ به ایران بازگشت. ابتدا در دبیرستان‌های تهران به تدریس زبان فرانسه پرداخت و بعد در وزارت فواید عامه مشغول خدمت شد. در سال ۱۲۹۷ به گروه نویسندگان مجلهٔ دانشکده پیوست و در مدت یک سالهٔ فعالیت این مجله با ملک‌الشعرا بهار همکاری داشت.

در سال ۱۳۰۸ خورشیدی به خدمت وزارت فرهنگ درآمد و علاوه بر تدریس زبان فرانسه در دبیرستان‌ها، به کار آموزش در مدارس علوم سیاسی، دارالفنون، مدرسه عالی تجارت و مدرسه صنعتی پرداخت. در سال‌های بعد به تدریس در دانشکده‌های حقوق و ادبیات پرداخت و به عضویت فرهنگستان ایران درآمد.

سعید نفیسی از بیماری آسم رنج می‌برد و سال‌های آخر عمر را در پاریس به‌سر می‌برد. زمانی که برای شرکت در نخستین کنگرهٔ ایران‌شناسان به تهران آمده‌بود در ۲۲ آبان ۱۳۴۵ در تهران درگذشت. وی را در تهران در کنار قبر پدرش و در بقعه‌ای به نام سر قبر آقا (پایین‌تر از چهارراه مولوی) دفن نمودند.

ارزیابی آثار

تسلط نفیسی به تاریخ و ادبیات ایران، باعث شده بود تا آثار تازه و پژوهش گرانه‌ای پدید آورد و تعداد بسیاری از متن‌های منثور و منظوم فارسی را به شیوه‌ای علمی منتشر کند و از گمنامی بیرون آورد. کتابخانه شخصی و کم‌مانندی که به مرور زمان فراهم ساخته بود به او این امکان را می‌داد که به مهم ترین مآخذ تاریخی و ادبی دسترسی داشته باشد. دکتر صادق رضازاده شفق در باره سعید نفیسی می‌نویسد:

«من در تمام مدت شناسایی او حیران کار و کوشش او بودم. می‌توانم بگویم که در همه عمر مردی در کتاب‌دوستی و مطالعه و فراوان‌نویسی و کنجکاوی ادبی مانند او ندیدم... در عین فراوان‌نویسی تندنویس هم بود و اگر قلم برمی‌داشت مدتی نگذشته مقاله‌ای وافی و مطالبی کافی به رشتهٔ تحریر می‌کشید... در هر صورت این گونه ثمربخشی حیرت‌آور از نفیسی عجب نیست و در این کار هیچ یک از نویسندگان و مؤلفان زمان ما به پایهٔ او نمی‌رسد و باید او را از حیث تعداد آثار با امثال یاقوت حموی یا ابوعلی سینا یا غزالی، و از متأخرین با مؤلف ناسخ‌التواریخ مقایسه کرد... تندنویسی او خود استعداد نادری بود که من در همه عمر بر او ثانی ندیدم. قلم در لای انگشتان باریک او ساز سیال و سیار و منبع فیاضی بود که ایست نداشت و اگر آغاز به نوشتن می‌کرد ساعتی نمی‌گذشت که ستون‌ها و صحیفه‌هایی مشحون از عبارات شایان و فارسی استوار روان روی میز تحریر پخش می‌گشت و شخص آن چه را که سحر قلم عنوان داده‌اند به چشم می‌دید.»

کتاب‌شناسی

تألیف‌های ادبی و تاریخی

• احوال و اشعار رودکی، ۳ جلد، ۱۳۰۹-۱۳۱۹
• تاریخ نظم و نثر ایران در زبان فارسی، ۲ جلد، ۱۳۳۴
• جستجو در احوال و اشعار فریدالدین عطار، ۱۳۲۰
• شاهکارهای نثر معاصر فارسی، ۲ جلد، ۱۳۳۰-۱۳۳۲
• بابک خرم دین (به اهتمام عبدالکریم جربزه دار) ۱۳۳۰
• روزگار ابن سینا، ۱۳۳۱
• زندگی و کار و اندیشهٔ پورسینا، ۱۳۳۳
• خاندان طاهریان، ۱۳۳۵
• تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران در دورهٔ معاصر (دو جلد)، ۱۳۳۵-۱۳۴۴
• تاریخ اجتماعی ایران از انقراض ساسانیان تا انقراض امویان، ۱۳۴۲
• مسیحیت در ایران، ۱۳۴۳
• سرچشمهٔ تصوف، ۱۳۴۵

فهرست تصحیح‌ها

• آثار گمشدهٔ ابوالفضل بیهقی، ۱۳۱۵
• سیرالعباد الی‌المعاد، سنایی غزنوی، ۱۳۱۶
• سام‌نامه، خواجوی کرمانی، ۱۳۱۶
• تاریخ مسعودی (معروف به تاریخ بیهقی)، سه جلد، ۱۳۱۹-۱۳۳۲
• دستورالوزرا، خواندمیر، ۱۳۱۷
• دیوان قصاید و غزلیات عطار نیشابوری، ۱۳۱۹
• دیوان لامعی گرگانی، ۱۳۱۹
• زین‌الخبار گردیزی، ۱۳۳۳
• سخنان منظوم ابوسعید، ۱۳۳۴
• کلیات عراقی، ۱۳۳۵
• دیوان ازرقی هروی، ۱۳۳۶
• دیوان هلالی جغتایی، ۱۳۳۷
• دیوان قاسم انوار، ۱۳۳۷
• دیوان رشید وطواط، ۱۳۳۹
• دیوان عمعق بخارایی، ۱۳۳۹
• دیوان اوحدی مراغه‌ای، ۱۳۴۰

آثار داستانی

• فرنگیس
• ماه نخشب
• آتش‌های نهفته (۱۳۳۹ ش)
• نیمه راه بهشت (۱۳۳۲ش)
• ستارگان سیاه
• آخرین یادگار نادر (نمایشنامه)
• تاریخ اجتماعی ایران (۲ جلد)

ترجمه‌ها

• فرهنگ فرانسه به فارسی (۲ جلد)
• تاریخ عمومی قرون حاضر
• تاریخ ادبیات روس
• نمونه‌ای از آثار پوشکین
• ایلیاد
• ادیسه
• افسانه گریلف
• نایب چاپارخانه
• آرزوهای بر باد رفته

منابع

• RAHMAN, MUNIBUR. “NAFISI, SA`ID”. In ENCYCLOPAEDIA OF ISLAM. vol. 7. 2nd ed. LEIDEN: E.J. BRILL, 1993. 879-880. ISBN ‎90 04 09419 9. 
• از نیما تا روزگار ما، یحیی آرین‌پور
• مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی، بهمن ۱۳۴۵
• برای اطلاعات بیشتر با تنها مرکز رسمی حفظ و نگه داری آثار سعید نفیسی در تهران که توسط فرزندانش اداره می‌شود تماس بگیرید.

پیوند به بیرون

مجموعه‌ای از گفتاوردهای مربوط به سعید نفیسی در ویکی‌گفتاورد موجود است.

• بخش ویژهٔ تألیفات و آثار مربوط به سعید نفیسی - سایت کتابنامه