سعید نفیسی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
سعید نفیسی
Said-Nafisi 2.jpg
سعید نفیسی سال ۱۳۴۵
زادروز ۱۸ خرداد ۱۲۷۴
۸ ژوئن ۱۸۹۵
تهران
پدر و مادر پدر علی‌اکبر ناظم‌الاطبا مادرجمال الدوله نفیسی
مرگ ۲۳ آبان ۱۳۴۵ (۷۱ سال)
۱۳ نوامبر ۱۹۶۶
تهران
ملیت State Flag of Iran (1964-1980).svg ایران
علت مرگ بیماری آسم
جایگاه خاکسپاری بقعه سرقبرآقا (ظهیرالاسلام) تهران
پیشه دانش‌پژوه[۱]، ادیب، تاریخ‌نگار، نویسنده، مترجم و شاعر
همسر(ها) پریمرز نفیسی از آذر 1308
فرزندان نوشین و بابک
دانشگاه دانشگاه نوشاتل

سعید نفیسی (۱۸ خرداد ۱۲۷۴ - ۲۳ آبان ۱۳۴۵ خورشیدی)، دانش‌پژوه[۲]، ادیب، تاریخ‌نگار، نویسنده، مترجم و شاعر ایرانی. او جزو نسل اول استادان دانشکده تاریخ دانشگاه تهران بود.[۳]

زندگی‌نامه[ویرایش]

سعید نفیسی، فرزند میرزا علی‌اکبر ناظم‌الاطبا (معروف به "ناظم‌الاطباء کرمانی") و از اَحفاد حکیم نفیس بن عوض کرمانی (طبیب نامدار ایران در قرن نهم هجری) در ۱۸ خرداد ۱۲۷۴ خورشیدی در تهران به دنیا آمد. تحصیلات سه‌سالهٔ ابتدایی را در مدرسهٔ شرف، یکی از نخستین مدارس جدید که پدرش تأسیس کرده بود گذراند و تحصیلات متوسطه را در مدرسهٔ علمیه، تنها مدرسه‌ای که دورهٔ متوسطه داشت، در بهار ۱۲۸۸ در تهران به پایان رساند. پانزده ساله بود که برادر بزرگترش دکتر اکبر مؤدب نفیسی او را برای ادامهٔ تحصیل به اروپا برد. نفیسی تحصیلات خود را در شهر نوشاتل سوئیس و دانشگاه پاریس انجام داد و در سال ۱۲۹۷ به ایران بازگشت. ابتدا در دبیرستان‌های تهران به تدریس زبان فرانسه پرداخت و بعد در وزارت فواید عامه مشغول خدمت شد. در سال ۱۲۹۷ به گروه نویسندگان مجلهٔ دانشکده پیوست و در مدت یک سالهٔ فعالیت این مجله با ملک‌الشعرا بهار همکاری داشت.

در سال ۱۳۰۸ خورشیدی به خدمت وزارت فرهنگ درآمد و علاوه بر تدریس زبان فرانسه در دبیرستان‌ها، به کار آموزش در مدارس علوم سیاسی، دارالفنون، مدرسه عالی تجارت و مدرسه صنعتی پرداخت. در سال‌های بعد به تدریس در دانشکده‌های حقوق و ادبیات پرداخت و به عضویت فرهنگستان ایران درآمد.

وی از آغاز بنیانِ دانشگاه تهران در جایگاه استاد دانشکده‌ی حقوق و پس از آن، به استادی دانشکده‌ی ادبیات برگزیده شد. نفیسی از هموندان پیوسته‌ی فرهنگستان بود و چندی در دانشگاه‌های کابل و شهرهایی چون دهلی، کلکته، دانشگاه‌های قاهره و بیروت به آموزش پرداخت.[۴]

تسلط به تاریخ و ادبیات ایران[ویرایش]

تسلط نفیسی به تاریخ و ادبیات ایران، باعث شده بود تا آثار تازه و پژوهش گرانه‌ای پدید آورد و تعداد بسیاری از متن‌های منثور و منظوم فارسی را به شیوه‌ای علمی منتشر کند و از گمنامی بیرون آورد. کتابخانه شخصی و کم‌مانندی که به مرور زمان فراهم ساخته بود به او این امکان را می‌داد که به مهم ترین مآخذ تاریخی و ادبی دسترسی داشته باشد.دکتر صادق رضازاده شفق در باره سعید نفیسی می‌نویسد: «من در تمام مدت شناسایی او حیران کار و کوشش او بودم. می‌توانم بگویم که در همه عمر مردی در کتاب‌دوستی و مطالعه و فراوان‌نویسی و کنجکاوی ادبی مانند او ندیدم... در عین فراوان‌نویسی تندنویس هم بود و اگر قلم برمی‌داشت مدتی نگذشته مقاله‌ای وافی و مطالبی کافی به رشته تحریر می‌کشید... در هر صورت این گونه ثمربخشی حیرت‌آور از نفیسی عجب نیست و در این کار هیچ یک از نویسندگان و مؤلفان زمان ما به پایه او نمی‌رسد و باید او را از حیث تعداد آثار با امثال یاقوت حموی یا ابوعلی سینا یا غزالی، و از متأخرین با مؤلف ناسخ‌التواریخ مقایسه کرد... تندنویسی او خود استعداد نادری بود که من در همه عمر بر او ثانی ندیدم. قلم در لای انگشتان باریک او ساز سیال و سیار و منبع فیاضی بود که ایست نداشت و اگر آغاز به نوشتن می‌کرد ساعتی نمی‌گذشت که ستون‌ها و صحیفه‌هایی مشحون از عبارات شایان و فارسی استوار روان روی میز تحریر پخش می‌گشت و شخص آن چه را که سحر قلم عنوان داده‌اند به چشم می‌دید

روش نویسندگی نفیسی[ویرایش]

وی از بنیانگذاران مکتب نثر دانشگاهی است که از جمله ویژگی این نثر پیراستگی عبارات در لفظ و معنا بوده، به طوری که نویسنده می­کوشید، اندیشه خود را چنان ساده بیان کند که عبارات او از هر گونه پیچیدگی دور بماند و به جای زیورهای بیهوده لفظی، از استحکام دستوری بهره بگیرد.

مدارج و افتخارات علمی نفیسی[ویرایش]

نفیسی را معمار نثر جدید معاصر ایران نامیده‌اند و این تبحر و چیرگی، ناشی از احاطه کامل وی به زبان‌های یونانی، لاتین، فرانسه، روسی، اردو، پشتو، عربی و فارسی می‌باشد. ترجمه‌های کم نظیر استاد از زبان‌های بیگانه دارای معروفیت خاصی می‌باشد. بزرگترین خدمت استاد به زبان و ادب و فرهنگ فارسی، تصحیح و تنقیح متون قدیمی است که از گوشه‌های کتابخانه‌های جهان بیرون کشیده و روی آنها با جدیت تمام کار کرده و به صورت کتاب عرضه داشته است. یکی از افتخارات استاد نفیسی، احیا و بنیانگذاری شیوه داستان نویسی تاریخ است که در آنها روح وطن پرستی و سلحشوری و قهرمانی را تقویت کرده، جوانان ایران زمین را به حب وطن و حفظ استقلال و تمامیت ارضی کشور فرا می‌خواند.[۵]

شخصیت و خُلقیات نفیسی[ویرایش]

به گفته استاد عبدالحسین زرین ­کوب، نفیسی شخصیتی است، چند بعدی: مورخ، محقق، ادیب، منتقد، نویسنده، مترجم، زبانشناس، روزنامه نگار.همسرش پریمرز نفیسی می­گوید: نفیسی واقعاً عاشق کتاب بود. او مصرف مفید و به جای پول را فقط در خریدن کتاب می­دانست؛ به طوری که ضروری­ترین احتیاجات شخصی خود را در این راه صرف می­کرد. می­ گویند در مدرسه شاگرد زیاد منظمی نبود، ولی هوش و حافظه ­اش عالی بود. مطالعه را از همان اوایل جوانی دوست داشت. عقیده داشت کتاب باید چاپ شود و به دست مردم برسد. کتاب را نباید حبس کرد و جلوی پیشرفت فکری مردم را گرفت. باید وسیله بدست مردم داد تا هر کس هر قدر مایل است، مطالعه کند، و روشن بین و روشنفکر شود و این مسئله را یک قدم اساسی برای پیشرفت جامعه و بخصوص جوانان می­دانست. هیچ وقت با هیچ ناشری در گرفتن حق تألیف سخت نمی­ گرفت.سعید نفیسی در جمع ­آوری کتاب حریص بود، هر نوع کتاب و نوشته و مجله، مربوط یا نامربوط به رشته ­های تخصصی خود جمع می­کرد. حدود پنجاه سال از دوران زندگی را صرف این کار کرد. شاید بهترین مجموعه کتاب­های روسی درباره ایران از آنِ او باشد. او توانسته بود به مناسبتِ مسافرت­های متعددی که به شوروی رفته بود، در طول چهل سال آخر زندگی اش اکثر آثار روسی درباره ایران را گردآوری کند.نفیسی مردی بود پاکدل و خوشرو. وقتی از کسی می ­رنجید، رودرروی از او گِله می­کرد.اگر چه در نویسندگی بی­ پروا بود و گاه نوشته­ هایش موجب رنجش دوستان می­ گردید، چون نیتی پاک داشت، خیلی زود با دوستانِ آزرده، صفا می­کرد. تند برمی­ آشفت و تندتر از آن آرام می ­گرفت. نفیسی صاحب صفات برجسته ­ای بود که مجموع آنها کمتر در فردی یافت می شد­[۶]

مسئولیت ها[ویرایش]

مناصب دانشگاهی[ویرایش]

مناصب دولتی[ویرایش]

مناصب مطبوعاتی[ویرایش]

جوایز[ویرایش]

ارزیابی آثار[ویرایش]

تسلط نفیسی به تاریخ و ادبیات ایران باعث شده بود تا آثار تازه و پژوهش گرانه‌ای پدید آورد و تعداد بسیاری از متن‌های منثور و منظوم فارسی را به شیوه‌ای علمی منتشر کند و از گمنامی بیرون آورد. کتابخانه شخصی و کم‌مانندی که به مرور زمان فراهم ساخته بود به او این امکان را می‌داد که به مهم ترین مآخذ تاریخی و ادبی دسترسی داشته باشد. او در رشته هایی مثل تاریخ، تحقیق، شعر و فرهنگ نویسی آثاری به جا گذاشت.مجموعه ای از دست نوشته های استاد نفیسی که مربوط به سالهای 1305 میباشد توسط اقای جواد مهدویان با عنوان نخستین فرهنگستان ایران به روایت اسناد گرداوری و تالیف گردیده.

کتاب‌شناسی[ویرایش]

تألیف‌های ادبی[ویرایش]

  • ۱- آخرین یادگار نادر شاه (نمایشنامه) ۱۳۰۶ (چاپهای دیگر هم دارد)
  • ۲- فرنگیس۱۳۱۰.(چاپهای دیگر هم دارد)
  • ۳- ستار گان سیاه (مجموعه داستان) ۱۳۱۷ (چاپ دیگر هم دارد)
  • ۴- ماه نخشب (مجموعه داستان).۱۳۲۸ (چند چاپ دیگر دارد)
  • ۵- آتشهای نهفته (یا حسابها درنیامد)۱۳۳۰
  • ۶- نیمه راه بهشت (داستان).۱۳۳۲.(چند چاپ دارد)
  • ۷- گلچینی از دیوان سعید نفیسی، ۱۳۳۳(کتاب فروشی طهوری)

ادبیات اروپایی[ویرایش]

متون فارسی[ویرایش]

تحقیق در ادبیات فارسی و ایران[ویرایش]

  • ۶۰- احوال و منتخب اشعار خواجوی کرمانی.۱۳۰۷.
  • ۶۱- مجدالدین همگرشیرازی .۱۳۱۴.
  • ۶۲- احوال و اشعار رودکی. سه جلد .۱۳۰۹-۱۳۱۹(چاپ دوم در یک جلد و با تغییرات)
  • ۶۳- نظامی در اروپا.۱۳۱۴.
  • ۶۴- آثار گمشده ابوالفضل بیهقی.۱۳۱۵.
  • ۶۵- احوال و اشعار فارسی شیخ بهایی .۱۳۱۶.
  • ۶۶- سخنان سعدی درباره خودش.۱۳۱۶.
  • ۶۷- جستجو در احوال و اشعار فریدالدین عطارنیشابوری .۱۳۲۱
  • ۶۸- در پیرامون احوال و اشعار حافظ .۱۳۲۱.
  • ۶۹- شاهکارهای نثر معاصر فارسی.(دو جلد).۱۳۳۰-۱۳۳۲.(چاپ دوم دارد).
  • ۷۰- روزگار ابن سینا.۱۳۳۱.
  • ۷۱- زندگی و کار و اندیشه و روزگار پور سینا .۱۳۳۲.
  • ۷۲-سرگذشت ابن سینا به قلم خوداو .۱۳۳۲.
  • ۷۳- (ترجمه جشن نامه ابن سینا .۱۳۳۲.
  • ۷۴- ابن سینا در اروپا.۱۳۳۳.
  • ۷۵- تاریخ نظم و نثر ایران در زبان فارسی .۱۳۳۴.(دو جلد).
  • ۷۶- در مکتب استاد (مباحث دستوری و املایی).۱۳۳۴.
  • ۷۷- سرچشمه تصوف .۱۳۴۵.

تاریخ ایران[ویرایش]

  • ۷۸- شیخ زاهد گیلانی. رشت.۱۳۰۷.
  • ۷۹- یزدگرد سوم .۱۳۱۲.
  • ۸۰- مدرسه نظامیه بغداد.۱۳۱۳.
  • ۸۱- پیشرفتهای ایران دردوره پهلوی .۱۳۱۸.
  • ۸۲- خاندان سعدالدین حمویه. مندرج در ((کنجکاویهای علمی و ادبی)).۱۳۲۶
  • ۸۳- درفش ایران و شیر و خورشید.۱۳۲۸.
  • ۸۴- تاریخ بیمارستانهای ایران .۱۳۲۹
  • ۸۵- بابک خرم دین، دلاور آذربایجان .۱۳۳۳(چاپ دوم دارد).
  • ۸۶- بحرین، حقوق ۱۷۰۰ساله ایران .۱۳۳۳.
  • ۸۷- تاریخ اجتماعی قرون معاصر.۱۳۳۴.
  • ۸۸- تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران در دوره معاصر.۱۳۳۵-۱۳۳۴.(دوجلد)
  • ۸۹- خاندانطاهریان.۱۳۳۵.
  • ۹۰- تاریخ اجتماعی ایران از انقراض ساسانیان تا انقراض امویان .۱۳۴۲.
  • ۹۱- تاریخ اجتماعی دوران پیش از تاریخ و آغاز تاریخ.۱۳۴۲.
  • ۹۲- در پیرامون تاریخ بیهقی .۱۳۴۲.(دو جلد اول).
  • ۹۳- مسیحیت در ایران.۱۳۴۳.
  • ۹۴- تاریخ تمدن ایران ساسانی.۱۳۳۱-۱۳۴۴.(متن جلد اول با ضمیمه آن)
  • ۹۵- تاریخ شهریاری رضا شاه پهلوی.۱۳۴۴.

لغت[ویرایش]

  • ۹۶- فرهنگ فرانسه فارسی.۱۳۰۹-۱۳۱۰.(دو جلد).
  • ۹۷- فرهنگ نامه پارسی.۱۳۱۹.(جلد اول).
  • ۹۸- فرهنگ نفیسی(فرنودسار). تالیف علی اکبرناظم الاطباء۱۳۱۸-۱۳۳۹.(۵جلد)
  • ۹۹- فرهنگ فارسی جیبی.۱۳۴۳.

کتاب‌شناسی[ویرایش]

  • ۱۰۰- فهرست کتابخانه مجلس شورای ملی. ۱۳۴۴.(جلد ششم).
  • ۱۰۱- فهرست آثار اروپایی درباره ابن سینا

.Bibilographie des principaux travaucx europeenne sur Avicenne.1953.

ترجمه تاریخ[ویرایش]

اثار دیگر[ویرایش]

  • ۱۰۴- صنعت تخم نوغان ایران. تالیف ف. لافن. و ه ل. رابینو (ترجمه)۱۲۹۸.
  • ۱۰۵- هدیه دوستانه.۱۳۰۴.
  • ۱۰۶- پیشرفتهای فرهنگی در اتحاد جماهیر شوروی. ۱۳۲۳.
  • ۱۰۷- سازمان آموزش عمومی در اتحاد جماهیر شوروی .۱۳۲۳.
  • ۱۰۸- سرانجام آلمان (ترجمه).۱۳۲۶.
  • ۱۰۹- هفتاد سال زندگی، پنجاه سال خدمت به دانش (زندگی عبدالعظیم قریب).۱۳۲۶.
  • ۱۱۰- معالجه تازه برای حفض دندانهای طبیعی و دهان. تالیف گریگوریان.

مجلات

مقالات[ویرایش]

مقالات نفیسی بسیار متعددو متفرق و در زمینه‌های متنوع است و از سال ۱۲۹۰در جراید و مجلات ایران دیده شده است

اثار چاپ نشده[ویرایش]

در این باب مراجعه شود به مقاله ((کتابخانه سعید نفیسی و نسخه‌های خطی او)) مندرج در ((یاد نامه سعید نفیسی)) چاپ دانشکده ادبیات و علوم انسانی در دانشگاه تهران (تهران،۱۳۵۱). در این مفاله یکصد و شصت اثر به خط او که چاپ نشده مورد معرفی قرار گرفته است.

دلیل مهاجرت به اروپا[ویرایش]

استاد در سالهاي آخر عمر، وقتي دانست دستگاه به هيچ وجه حاضر به تحمل او نيست، تصميم گرفت دار و ندار خود را بفروشد، آپارتمان كوچكي در پاريس تهيه كند و در آنجا با استفاده از گنجينةارزشمند كتابهاي خطي يا چاپي فارسي كه در كتابخانة ملي پاريس،Bibliotheque National وجود دارد، فعاليتهاي ادبي خود را ادامه دهد. دار و ندار يك استاد محقق چيست؟ كتابهايش!براي سعيد نفيسي دل كندن از وطن، دل كندن از كتابهايش و دل كندن از باقيماندة دوستانش دشوار بود. اما او در اينجا به آخر خط رسيده بود. دانشگاه او را بازنشسته كرده بود و حتي به عنوان خريد خدمت حاضر نبود از او استفاده كند.مجله هاي مانندمجله ادبی سخن و مجله يغما مقاله هاي او را چاپ ميكردند، ولي در مقابل فقط تشكر تحويلش مي دادند. مؤسسات بزرگ ادبي آن زمان مانند بنياد شاهنامهوبنياد فرهنگ ايران« متوليان خودشان را داشتند و در آنجا جايي براي نفيسي باقي نمانده بود. ناشران خصوصي نميتوانستند در برابر تصحيح كتابهايي چون تاريخ بيهقي و ديوان خواجوي كرماني حق التأليف قابل توجهي به استاد بپردازند. سپيد و سياه هم كه چندين سال استاد به آن افتخار مي داد و برايش نوشته هايي در حد فهم عامه مي نوشت، خود روزهاي سختي را مي گذراند. اما استاد پير ما به جهت گذراندن زندگي احتياج به درآمد ثابت و مشخص داشت.در سال1345 استاد شروع به فروختن عزيزترين دارايي هاي خود، يعني كتابهايش كرد.او قصد داشت آپارتمان كوچكي در نزديكي كتابخانة ملي پاريس بخرد و در آخر عمر با حقوق بازنشستگي، زندگي دانشجويي را از سربگيرد.اما روزگار نخواست اين آرزوي كوچك آن مردبزرگ برآورده شود و در خرداد ماه سال 1345 درهفتادوپنج سالگي قلب بزرگش طاقت تحمل آنهمه مشكل را نياورد و از كار ايستاد.وقتي استاد مرد، تازه حكومت متوجه شد كه دربارة او بي عدالتي كرده است. اين ظلم بزرگي بود كه مردي كه پنجاه سال به فرزندان اين سرزمين درس داده بود و استادان امروز مملكت شاگردان ديروز او بودند، ناچار شود براي گذراندن زندگي كتابهايش را بفروشد...براي استاد تشييع جنازة رسمي ترتيب داده شد. جنازة او را از مسجد سپهسالار تا آرامگاه ابدياش بردند. در اين مراسم از رجال مملكت كسي نبود، فقط عدهاي از استادان دانشگاه وجمعي از شاگردان قديم استاد شركت كرده بودند، آنهم در حالي كه دانشگاه، مطبوعات و فرهنگ ايران به او مديون بودند.

مرگ[ویرایش]

سعید نفیسی از بیماری آسم رنج می‌برد و سال‌های آخر عمر را در پاریس به‌سر برد. زمانی که برای شرکت در نخستین کنگرهٔ ایران‌شناسان به تهران آمده‌بود در ۲۲ آبان ۱۳۴۵ در تهران درگذشت.وی را در تهران در کنار قبر پدرش و در بقعه‌ای به نام سرقبرآقا (پایین‌تر از چهارراه مولوی) دفن کردند.

پانویس[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  • RAHMAN, MUNIBUR. “NAFISI, SA`ID”. In ENCYCLOPAEDIA OF ISLAM. vol. 7. 2nd ed. LEIDEN: E.J. BRILL, 1993. 879-880. ISBN ‎90 04 09419 9. 
  • از نیما تا روزگار ما، یحیی آرین‌پور
  • مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی، بهمن ۱۳۴۵
  • برای اطلاعات بیشتر راجع به آثار نفیسی به کتاب سواد و بیاض مجموعه مقالات، اثر ایرج افشار، جلد دوم مراجعه کنید.
  • کتاب شاعران و نویسندگان مشهور جهان

پیوند به بیرون[ویرایش]

جستجو در ویکی‌گفتاورد مجموعه‌ای از گفتاوردهای مربوط به سعید نفیسی در ویکی‌گفتاورد موجود است.