سیاوش کسرایی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
سیاوش کسرایی
Siyavash Kasraei.jpg
زادروز ۵ اسفند ۱۳۰۵
اصفهان، ایران
مرگ ۱۹ بهمن ۱۳۷۴ (۶۹ سال)
وین، اتریش
ملیت  ایران
محل زندگی اصفهان، تهران، کابل، مسکو، اتریش
علت مرگ پس از عمل جراحی قلب و ابتلا به ذات‌الریه
جایگاه خاکسپاری گورستان مرکزی وین (بخش ۳۳E)

۴۸°۹′۴.۶۵″ شمالی ۱۶°۲۶′۲۴.۶۵″ شرقی / ۴۸.۱۵۱۲۹۱۷° شمالی ۱۶.۴۴۰۱۸۰۶° شرقی / 48.1512917; 16.4401806

نام(های)
دیگر
رفیق کسرائی[۱]
پیشه شاعر، فعال سیاسی حزب توده ایران
همسر(ها) مهری
فرزندان بی‌بی کسرائی
دانشگاه دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران

سیاوش کَسرائی (۵ اسفند ۱۳۰۵ هشت‌بهشت اصفهان - ۱۹ بهمن ۱۳۷۴ وین) شاعر، از اعضای کانون نویسندگان ایران[۲] و از فعالان سیاسی چپ‌گرای تاریخ معاصر ایران بود. کسرائی دانش‌آموخته دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران و از بنیان‌گذاران انجمن ادبی شمع سوخته بود. او سالیان دراز در حزب تودهٔ ایران فعالیت داشت.

سیاوش کسرائی سُراینده منظومهٔ «آرش کمانگیر»، نخستین منظومه حماسی نیمایی است.[۳] وی یکی از شاگردان نیما یوشیج بود که به سبک شعر او وفادار ماند. از جمله مجموعه شعرهای به‌جای مانده از سیاوش کسرائی، می‌توان به مجموعه شعر آوا، مهره سرخ، در هوای مرغ آمین، هدیه برای خاک، تراشه‌های تبر، خانگی، با دماوند خاموش و خون سیاوش اشاره کرد.[۴]

خانواده و زندگی شخصی[ویرایش]

بی‌بی کسرائی تنها فرزند و دختر سیاوش کسرائی است. هم‌چنین مهری، همسر سیاوش کسرائی، طراح و خیاط معروفی در شهر تهران بود. به گفته بی‌بی‌کسرائی، مادرش «سفارش لباس قبول می‌کرد و زندگی ما با سرانگشت هنرمندانه مادرم تأمین می‌شد».[۵]

به گفته بی‌بی کسرائی، پدرش علاقه زیادی به مرتضی کیوان داشت و نگاره‌ای از او همواره بر روی دیوار اتاقِ نشیمن خانهٔ سیاوش کسرائی بود.[۶]

خانهٔ سیاوش کسرائی در سال‌های نخست انقلاب ۱۳۵۷ ایران، یکی از جاهایی بود که نورالدین کیانوری، دبیر اول حزب توده ایران به آن رفت‌وآمد می‌کرد.[۷]

اخراج از کانون نویسندگان ایران[ویرایش]

در سال ۱۳۵۸ خورشیدی، هیئت دبیران کانون نویسندگان ایران که عبارت بودند از باقر پرهام، احمد شاملو، محسن یلفانی، غلامحسین ساعدی و اسماعیل خویی تصمیم به اخراج سیاوش کسرائی، به‌آذین، هوشنگ ابتهاج، فریدون تنکابنی و برومند گرفتند. این تصمیم نهایتاً به تأیید مجمع عمومی کانون نویسندگان ایران رسید و منجر به اخراج کل اعضاء توده‌ای، به همراه این پنج تن، از کانون نویسندگان ایران شد.[۸][۹]

مهاجرت، تبعید و مرگ[ویرایش]

سیاوش کسرائی پس از یورش نیروهای امنیتی حکومت جمهوری اسلامی ایران به حزب توده ایران در زمستان سال ۱۳۶۱ به همراه خانواده‌اش از طریق زاهدان از ایران خارج شد.[۱۰] ابتدا در کابل و سپس در مسکو و پس از فروپاشی شوروی به وین مهاجرت کرد.[۱۱]

سیاوش کسرائی پس از خروج از ایران و در طول اقامت‌اش در افغانستان، در رادیو زحمت‌کشان که از شهر کابل پخش می‌شد، مشغول به فعالیت شد. ابوالفضل محققی از دوستان و همکاران سابق سیاوش کسرائی در رادیو زحمت‌کشان، ادعا می‌کند که در زمان تصدی وی به عنوان «مسئول بخش ادبی رادیو»، هیچ‌گاه شعری از احمد شاملو، مهدی اخوان ثالث و یا فروغ فرخزاد خوانده و پخش نشد.[۱۲]

سیاوش کسرائی از «نسل چهارم» و از آخرین نسل مهاجران ایرانی به اتحاد جماهیر شوروی بود. او از زندگی در شوروی رنج می‌کشید و تجربه درونی و رنج روحی خود را در سروده «دلم هوای آفتاب می‌کند» را وصف کرده است.[۱۳] وی در سن ۶۹ سالگی پس از عمل جراحی قلب و ابتلاء به ذات‌الریه در وین، پایتخت اتریش درگذشت و در «بخش هنرمندان»[۱۴] گورستان مرکزی شهر وین به خاک سپرده شد.[۱۵]

مراسم ختم[ویرایش]

به مناسبت درگذشت سیاوش کَسرایی، گروهی از دوستان و هم‌فکرانش مراسم ختمی را در یکی از مساجد تهران برایش ترتیب دادند که این مراسم توسط حامیان و هواداران حکومت جمهوری اسلامی، موسوم به گروه انصار حزب‌الله و به فرماندهی ذبیح‌الله بخشی‌زاده برهم زده شد.[۱۶]

وصیت[ویرایش]

سیاوش کسرایی، بر طبق وصیتش «هوشنگ ابتهاج» را متولی آثارش کرده است.[۱۷]

آرش کمانگیر[ویرایش]

شاهکار او منظومهٔ «آرش کمانگیر» است. وی از شاگردان نیما بود که به او وفادار ماند. در میان اشعار وی شعر آرش کمانگیر که در کتاب درسی دوره دبستان در زمان حکومت محمدرضا شاه پهلوی تدریس می‌شد، از لحاظ اجتماعی و به سبک حماسه سرایی و شعر غزل برای درخت از لحاظ سبک و محتوا درخشش خاصی دارند. بخشی از شعر آرش:

آری، آری، زندگی زیباست.
زندگی آتش‌گَهی دیرنده پابرجاست.
گر بیفروزی‌اش، رقص شعله‌اش در هر کران پیداست.
ورنه، خاموش است و خاموشی گناه ماست.

اشعار[ویرایش]

  • واپسین سرودۀ شاعر:


باور


باور نمی‌کند دل من مرگ خویش را

نه نه من این یقین را باور نمی‌کنم

تا همدم من است نفس‌های زندگی

من با خیال مرگ دمی سر نمی‌کنم

آخر چگونه گل خس و خاشاک می‌شود؟


آخر چگونه این همه رؤیای نونهال

نگشوده گل هنوز

ننشسته در بهار

می‌پژمرد به جان من و خاک می‌شود؟


در من چه وعده‌هاست

در من چه هجرهاست

در من چه دست‌ها به دعا مانده روز و شب

اینها چه می‌شود؟


آخر چگونه این همه عشاق بی‌شمار

آواره از دیار

یک روز بی‌صدا

در کوره راه‌ها، همه خاموش می‌شوند؟


باور کنم که دخترکان سفید بخت

بی وصل و نامراد

بالای بام‌ها و کنار دریچه‌ها

چشم انتظار یار سیه‌پوش می‌شوند؟


باور نمی‌کنم که عشق نهان می‌شود به گور

بی‌آنکه سر کشد گل عصیانی‌اش ز خاک

باور کنم که دل

روزی نمی‌تپد

نفرین برین دروغ دروغ هراسناک


پُل می‌کشد به ساحل آینده شعر من

تا رهروان سرخوشی از آن گذر کنند

پیغام من به بوسه لب‌ها و دست‌ها

پرواز می‌کند

باشد که عاشقان به چنین پیک آشتی

یک ره نظر کننند


در کاوش پیاپی لب‌ها و دست‌هاست

کاین نقش آدمی

بر لوحه زمان

جاوید می‌شود


این ذره ذره گرمی خاموش‌وار ما

یک روز بی‌گمان

سر می‌زند جایی و خورشید می‌شود

تا دوست داری‌ام

تا دوست دارمت

تا اشک ما به گونه هم می‌چکد ز مهر

تا هست در زمانه یکی جان دوستدار

کی مرگ می‌تواند

نام مرا بروبد از یاد روزگار؟


بسیار گل که از کف من برده است باد

اما من غمین

گلهای یاد کس را پرپر نمی‌کنم

من مرگ هیچ عزیزی را

باور نمی‌کنم


می‌ریزد عاقبت

یک روز برگ من

یک روز چشم من هم در خواب می‌شود

زین خواب چشم هیچ‌کسی را گریز نیست

اما درون باغ

همواره عطر باور من در هوا پُر است.[۱۸][۱۹]


  • شعری دیگر:


مست


من مستم

من مستم و میخانه پرستم

راهم منمایید

پایم بگشایید

وین جام جگرسوز مگیرید ز دستم!


می لاله و باغم

می شمع و چراغم

می همدم من، هم‌نفسم، عطرِ دماغم


خوش رنگ، خوش آهنگ

لغزیده به جامم

از تلخی طعم وی، اندیشه مدارید

گواراست به کامم


در ساحل آتش

من غرق گناهم.

همراه شما نیستم ای مردم بُتگر!

من نامه‌سیاهم...


با آنکه در میکده را باز ببستند

با آنکه سبوی می ما را بشکستند

با آنکه گرفتند ز لب توبه و پیمانه ز دستم

با محتسب شهر بگویید که هشدار!

هشدار که من مست میِ هر شبه هستم! [۱۸]

آثار[ویرایش]

سال نام اثر انتشارات یا شهر یادداشت
۱۳۳۶ آوا تهران
۱۳۳۸ آرش کمانگیر تهران با مقدمه م. ا. به آذین
۱۳۴۱ خون سیاوش (به همراه آرش کمانگیر) تهران با مقدمه ه. ا. سایه
۱۳۴۵ سنگ و شبنم تهران دوبیتی و رباعی و ترانه
۱۳۴۵ با دماوند خاموش تهران
۱۳۴۶ خانگی تهران
۱۳۵۵ به سرخی آتش، به طعم دود
(با امضای شبان بزرگ امید)
سوئد با مقدمه احسان طبری
۱۳۵۷ از قرق تا خروسخوان تهران
۱۳۵۸ آمریکا! آمریکا! تهران با مقدمه احسان طبری
۱۳۶۰ چهل‌کلید تهران منتخب اشعار، با مقدمه احسان طبری
۱۳۶۲ تراشه‌های تبر کابل با انتخاب و مقدمه عبدالله سپندگر
۱۳۶۳ پیوند کابل
۱۳۶۳ هدیه برای خاک لندن
۱۹۸۹ م ستارگان سپیده دم لندن
۱۳۷۴ مهره سرخ وین
۱۳۷۸ از خون سیاوش تهران منتخب سیزده دفتر شعر
۱۳۸۱ هوای آفتاب تهران واپسین سروده‌ها[۱]
۱۳۸۱ در هوای مرغ آمین تهران نقدها و مقاله‌ها و داستان‌ها

منابع[ویرایش]

  1. سیاوش کسرائی و صلیبی که خود بر دوش نهاد، بی‌بی‌سی فارسی
  2. حزب توده و کانون نویسندگان ایران، بی‌بی‌سی فارسی
  3. سالگرد خاموشی سیاوش کسرایی، شاعر انقلاب و غربت، دویچه وله فارسی
  4. پنج دری؛ فرهنگ و هنر ایران در هفته گذشته، رادیو فردا
  5. کسرائی، بی بی. «من، 'بی‌بی‌کسرائی' ۱۴ سال داشتم». ‭BBC ‮فارسی‬‬. ۲۰۱۲-۰۱-۱۲. بازبینی‌شده در ۲۰۱۴-۱۰-۲۲. 
  6. «یادی از مرتضی کیوان، چهره محبوب روشنفکران چپ». BBC News. ۲۰۱۴-۱۰-۱۴. بازبینی‌شده در ۲۰۱۴-۱۰-۲۲. 
  7. فرهمندراد، شیوا. «ایران - 'یورش' اول به حزب توده در سال ۱۳۶۱‬». ‭BBC ‮فارسی‬‬. ۲۰۱۲-۰۲-۱۲. بازبینی‌شده در ۲۰۱۴-۱۰-۲۲. 
  8. پرهام، باقر. «‮ایران‬ - ‮چرا توده‌ای‌های کانون نویسندگان اخراج شدند؟ ‬». ‭BBC ‮فارسی‬‬. ۲۰۱۲-۰۲-۱۲. بازبینی‌شده در ۲۰۱۴-۱۰-۲۲. 
  9. کتاب حدیث تشنه و آب، صفحهٔ ۷۲ تا ۸۵ نوشته منصور کوشان
  10. چمدان: «زیورآلات را در خمیردندان جاسازی کردم و گریختیم»، بی‌بی‌سی فارسی
  11. سالگرد خاموشی سیاوش کسرایی، شاعر انقلاب و غربت، دویچه وله فارسی
  12. سیاوش کسرائی و صلیبی که خود بر دوش نهاد، بی‌بی‌سی فارسی
  13. سرنوشت تلخ ایرانیان مهاجر در شوروی، بی‌بی‌سی فارسی
  14. سالگرد خاموشی سیاوش کسرایی، شاعر انقلاب و غربت، دویچه وله فارسی
  15. ابو (رییسی)، مهرنوش. «سیاوش کسرایی خاموش اما نه فراموش: خاطره سفر اتریش». چیستا، ش. ۱۷۴ (دی ۱۳۷۹): ۲۹۸. بازبینی‌شده در ۰۱ فوریه ۲۰۱۲. 
  16. 'هر کسی شمایل نمی‌شود'؛ حاجی بخشی چنان که بود، بی‌بی‌سی فارسی
  17. من، “بی‌بی‌کسرائی” ۱۴ سال داشتم، بی‌بی‌سی فارسی
  18. ۱۸٫۰ ۱۸٫۱ "وب سایت رسمی سیاوش کسرایی". The Personal Siavash Kasrayi WebSite. بازبینی‌شده در ٢٠١٤-١٠-٢٦. 
  19. «آخرین شعرخوانی سیاوش کسرایی». YouTube. ۲۰۰۸-۰۶-۱۵. بازبینی‌شده در ۲۰۱۴-۱۰-۲۷. 

پیوند به بیرون[ویرایش]