باباطاهر

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

مختصات: ۳۴°۴۸′۹.۹۹″ شمالی ۴۸°۳۰′۲۸.۶۱″ شرقی / ۳۴.۸۰۲۷۷۵۰° شمالی ۴۸.۵۰۷۹۴۷۲° شرقی / 34.8027750; 48.5079472

باباطاهر
Tomb of Baba Taher.jpg
آرامگاه باباطاهر در همدان
نام اصلی باباطاهر همدانی
زمینهٔ کاری شعر فارسی، موسیقی
زادروز ۳۲۶ هجری خورشیدی
همدان یا لرستان
مرگ ۴۱۱ هجری خورشیدی
ملیت ایرانی
جایگاه خاکسپاری همدان[۱] (ایران)
در زمان حکومت سلجوقیان
در زمان طغرل بیک سلجوقی
لقب باباطاهره، باباطاهر عریان
پیشه شاعر، دوبیتی سرا
سال‌های نویسندگی قرن پنجم قمری
سبک نوشتاری دوبیتی، رباعی
کتاب‌ها اشعار دوبیتی
مجموعه کلمات قصار
دلیل سرشناسی دوبیتی‌ها و اشعار

باباطاهر معروف به باباطاهر عریان، عارف، شاعر فارسی[۱][۲][۳] تبار و دوبیتی سرای اواخر سده چهارم و اواسط سده پنجم هجری (سده ۱۱م) ایران و معاصر طغرل بیک سلجوقی بوده است. بابا لقبی بوده که به پیروان وارسته می‌داده‌اند و عریان به دلیل بریدن وی از تعلقات دنیوی بوده است.[نیازمند منبع] در میان مردم لر لقب بابا به پیران و مرشدان اهل حق نسبت داده می‌شود.[۴]

آثار[ویرایش]

برخی معتقدند ترانه‌ها یا دو بیتی‌های باباطاهر در بحر هزج مسدس محذوف و به لری سروده شده‌است.[۵] البته اطلاق عنوان فهلویات بر این نوع دو بیتی‌ها احتمالا نشان می‌دهد که آنها در زبان پهلوی و مربوط به گویش ایران میانه آن باشد.[۲] با این حال روبن آبراهامیان خاورشناس ارمنستانی به این نتیجه رسید که گویش بکار رفته در دوبیتی‌های باباطاهر گرایش نزدیکی با گویش مورد استفاده توسط یهودیان معاصر همدان دارد.[۲][۶] دو قطعه و چند غزل و مجموعه کلمات قصار به زبان عربی از آثار دیگر اوست. کتاب سرانجام شامل دو بخش عقاید عرفاً و صوفی و الفتوحات الربانی فی اشارات الهمدانی است. پنج نمونه از رباعیات بابا طاهر:[۷]

مو آن رندم که نامم بی قلندر نه خون دیرم نه مون دیرم نه لنگر
چو روز آیه بگردم گرد گیتی چو شو گرده به خشتی وانهم سر


ز دست دیده و دل هر دو فریاد که هر چه دیده وینه دل کنه یاد
بسازم خنجری نیشش ز پولاد زنم بر دیده تا دل گرده آزاد


خداوندا که بوشم با که بوشم مژه پر اشک خونین تا که بوشم
همم کز در برانن سو ته آیم تو کم از در برانی واکه بوشم


هزارت دل بغارت برده ویشه هزارانت جگر خون کرده ویشه
هزاران داغ ویش از ویشم اشمر هنی نشمرده از اشمرده ویشه


چه خوش بی مهربونی هر دوسر بی که یک سر مهربونی دردسر بی
اگر مجنون دل شوریده‌ای داشت دل لیلی از او شوریده تر بی

زندگی[ویرایش]

از خاندان و تحصیلات و زندگی بابا طاهر اطلاعات صحیحی در دسترس نیست اما بنا به نوشته راوندی در راحةالصدور، بابا طاهر در سال ۴۴۷ هجری با طغرل سلجوقی دیدار کرده و مورد احترام او نیز قرار گرفته‌است. در یکی از دوبیتیهای مشهورش سال تولدش را به حروف ابجد گنجانیده که پس از محاسبه توسط میرزا مهدی خان کوکب به سال ۳۲۶ هجری رسیده‌است. او پس از ۸۵ سال زندگی، در همدان[۱][۲] وفات یافته‌است.

آرامگاه[ویرایش]

آرامگاه قدیمی باباطاهر عریان در همدان

آرامگاه وی در شمال شهر همدان در میدان بزرگی به نام وی قرار دارد.[۱][۲] بنای مقبره باباطاهر در گذشته چندین بار بازسازی شده‌است. در قرن ششم هجری برجی آجری و هشت ضلعی بوده‌است. در دوران حکومت رضاشاه پهلوی نیز بنای آجری دیگری به جای آن ساخته شده بود. درجریان این بازسازی لوح کاشی فیروزه‌ای رنگی مربوط به سده هفتم هجری به دست آمد که دارای کتیبه‌ای به خط کوفی برجسته و آیاتی از قرآن است و هم اکنون در موزه ایران باستان نگهداری می‌شود. احداث بنای جدید در سال ۱۳۴۴ خورشیدی به همت انجمن آثار ملی و شهرداری وقت همدان و توسط مهندس محسن فروغی انجام شده‌است. این بنای تاریخی طی شمار ۱۷۸۰ در تاریخ ۲۱ فروردین ۱۳۷۶ به ثبت آثار تاریخی و ملی ایران رسیده‌است. در اطراف بنای جدید فضای سبز وسیعی احداث شده است..[۸]

برخی از بزرگان و ادیبانی که در جوار مزار باباطاهر آرمیده‌اند:

آرامگاه منسوب به باباطاهر در خرم‌آباد[ویرایش]

آرامگاه باباطاهر در لرستان، متعلق به دوره خوارزمشاهیان[۹]

باباطاهر در شعرهای خود از کلمات و اصطلاحات لری استفاده کرده و مردم لرستان این را دلیلی بر لر بودن وی می‌دانند. مردم لر به پیران و مرشدان اهل حق لفظ بابا را نسبت می‌دهند و این دلیل دیگری است که باباطاهر از اهالی لرستان بوده است.[۴] باباطاهر را در گویش لری بّاوطاهِر تلفظ می‌کنند.
در کتاب تاریخ خرم‌آباد نیز آمده است که شخص مدفون از نوادگان امام موسی کاظم (ع) است و پس از شهادت امام رضا (ع) به ایران آمده. براساس گفته‌های اهالی قدیمی محلات اطراف نیز سال‌ها پیش کتیبه‌ای چوبین در داخل بنا وجود داشته که روی آن شجره شخص مدفون با ابیاتی نوشته شده و وی را «باباطاهر» نامیده است. آرامگاه باباطاهر در خرم‌آباد که قدمت آن به دوره خوارزمشاهیان می‌رسد در مرکز شهر خرم‌آباد و شرق قلعه فلک‌الافلاک در محله‌ای به نام درب باباطاهر قرار دارد. این بنا به شماره ۱۴۴۷۳ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.[۹]

نگارخانه[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ http://www.britannica.com/EBchecked/topic/47335/Baba-Taher-Oryan
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ ۲٫۴ http://www.iranicaonline.org/articles/baba-taher-oryan
  3. https://en.wikipedia.org/wiki/Baba_Tahir
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ «گنبدبابای بزرگ». وب‌گاه سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان لرستان، ۲۰ بهمن ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۳۱ ژانویه ۲۰۱۳. 
  5. ادیب طوسی، محمد امین، «فهلویات لری»، نشریهٔ دنشکدهٔ ادبیات تبریز، ۱۳۳۷ ه. ش.
  6. R. Abrahamian, Dialecte des Israélites de Hamadan et d’Ispahan et dialecte de Baba Tahir, Paris, 193
  7. The Lament of Baba Tahir: Being the Rubaiyat of Baba Tahir, Hamadani (Uryan) By Elizabeth Curtis Brenton. Pages: 23, 33, 35, and 43
  8. اکنون پادگان نظامی سپاه پاسداران و خانه‌های سازمانی جایگزین فضای سبز گشته است.
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ «مقبره باباطاهر، خرم‌آباد». وب‌گاه سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان لرستان. بازبینی‌شده در ۸ فروردین 1392. 
  10. «آشنایی با آرامگاه باباطاهر عریان، همدان». همشهری آنلاین، ۲۹ اردیبهشت ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۳۱ ژانویه ۲۰۱۳. 

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  • باباطاهر در دانشنامه بزرگ اسلامی
  • دانلود دو بیتی‌های باباطاهر
  • ادیب طوسی، محمدامین، «فهلویات لری»، نشریة دانشکدة ادبیات تبریز، ۱۳۳۷ش
  • صفا، ذبیح‌الله، تاریخ ادبیات در ایران، تهران، ۱۳۳۶ش
  • گبینو، ژ. آ. سفرنامه، ترجمة عبدالرضا هوشنگ مهدوی، تهران، ۱۳۶۷ش
  • برخی محققان زبان وی را راژی و یا راجی و رازی دانسته‌اند که از گویش‌های قدیمی اهالی ری هستند.
  • آذربیگدلی، لطفعلی، آتشکده، به کوشش جعفر شهیدی، تهران، ۱۳۳۷ش
  • هدایت، رضاقلی، ریاض العارفین، تهران، ۱۳۱۶ش

پیوند به بیرون[ویرایش]