هروئین

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
هروئین
سامانه‌شناسی نام (آیوپاک)
(۵α,۶α)-7,8-didehydro-4,5-epoxy-17-methylmorphinan-3,6-diol diacetate
داده‌های بالینی
AHFS/Drugs.com entry
رده بارداری Not yet classified, but studies have shown a risk of abnormalities, هپاتیت، malnutrition, and many other effects.[۱]
Dependence liability High
تجویز Inhalation, Transmucosal, Intravenous, Oral, Intranasal, Rectal, Intramuscular
داده‌های فارماکوکینتیکی
فراهمی زیستی <35% (oral), 44–61% (inhaled)[۲]
پیوند پروتئینی ۰٪ (مرفین metabolite 35%)
متابولیسم hepatic
نیمه‌عمر <10 minutes[۳]
دفع 90% renal as glucuronides, rest biliary
شناسه
شماره سی‌ای‌اس 561-27-3 ✔Y
کد ATC N02AA09
پاب‌کم CID 5462328
بانک‌دارو DB01452
کم‌اسپایدر 4575379 ✔Y
UNII 8H672SHT8E ✔Y
ChEBI CHEBI:۲۷۸۰۸ ✔Y
ChEMBL CHEMBL459324 ✔Y
مترادفها Diamorphine, Diacetylmorphine, Acetomorphine, (Dual) Acetylated morphine, Morphine diacetate
داده‌های شیمی
فرمول C21H23NO۵ 
وزن مولکولی 369.41 g/mol
SMILES eMolecules & PubChem
 ✔Y(what is this?)  (verify)

هروئین یا دی استیل مرفین ماده مخدری از مشتقات مرفین و شدیداً اعتیادآور است که معمولاً به شکل پودری سفید رنگ یا قهوه‌ای دیده می‌شود. این مادهٔ مخدر اغلب برای مصارف تفریحی و گاهی برای مصرف پزشکی مورد استفاده قرار می‌گیرد. خرید، فروش و تملک این ماده تقریباً در همه کشورهای دنیا غیرقانونی است.[۴]

هروئین یکی از مشتقات نیمه صناعی مرفین می‌باشد که با عمل تقطیر از مرفین تهیه می‌گردد، از یک کیلوگرم مرفین حدود ۹۰۰ گرم هرویین به دست می‌آید. نام این ماده از واژه یونانی هیرو به معنی قهرمان گرفته شده‌است که در پزشکی به آن دی‌استیل مرفین و در ایران به اسامی عامیانهٔ گَرد و دَوا هم خوانده می‌شود. هروئینی که برای مصارف پزشکی مورد استفاده قرار می‌گیرد، اغلب به صورت قرص مصرف شده یا به صورت محلول تزریق می‌شود. تعدادی از افیون‌های صنعتی از خانواده مرفین (اپیوییدها) که برای مصارف پزشکی و دارویی تولید می‌شوند، خواصی مشابه هرویین دارند. از جملهٔ این مواد می‌توان به دی هیدرو کدئین (DF 118s)، پتیدین (که اغلب برای کاهش درد زایمان استفاده می‌شود)، دیکونال (دیپیپانون)، پالفیوم، ترامادول و متادون (که اغلب در برنامه‌های درمانی به عنوان جایگزینی برای اعتیاد به هروئین تجویز می‌شود) اشاره نمود.[۵]

مکانیزم اثر[ویرایش]

هروئین آگونیستی را بر روی گیرنده‌های دستگاه عصبی مرکزی (CNS) شامل مو (μ)، کاپا (κ) و دلتا (δ) اعمال کند. اثرات هردو گیرندهٔ مو (μ۱ و μ۲) اثرات ضد درد، μ۲ افسردگی تنفسی و μ۱ سرخوشی است. فعال شدن گیرندهٔ μ۲ موجب تنگ شدن مردمک چشم، کاهش تحرک دستگاه گوارش (GI) (و در نتیجه آن یبوست) و وابستگی فیزیولوژیکی می‌شود. فعال شدن گیرندهٔ کاپا (κ) نیز به‌خوبی باعث آرامبخشی و تخفیف درد شدید می‌شود و گیرنده‌ٔ دلتا (δ) بیشتر درگیر پدیده‌های درد در ستون فقرات است. در CNS بافت‌های محیطی هروئین را به ۶-مونوآستیل مرفین و سپس به مورفین متابولیزه می‌کنند. هنگامی که به صورت خوراکی مصرف می‌شود، هروئین به وسیله دی-اسلیتیل شدن در متابولیز اولیه به مورفین متابولیزه می‌شود. بنابراین، برخلاف تزریق وریدی، مصرف خوراکی باعث شروع سریع اثرات نمی‌شود و برای مصرف کنندگان نیز مطلوب نیست. ۶-مونوآستیل مرفین و مورفین گیرنده‌های اوپیوئید را فعال می‌کنند، به ویژه گیرندهٔ μ۲.[۶] هروئین در بدن سریع متابولیزه می‌شود و متابولیت‌های آن به‌سرعت از طریق ادرار دفع می‌شود.[۷] نیمه‌ٔ عمر آن بستگی به عوامل مختلفی دارد و معمولاً نیم‌ساعت است، اگرچه برخی مطالعات نیز نیمه‌ٔ عمر هروئین را ۳ تا ٨ دقیقه نشان می‌دهند.[۸]

شیوهٔ مصرف[ویرایش]

از هروئین معمولاً به سه شیوهٔ تدخین کردن، تزریق کردن و بالاکشیدن از سوراخ بینی یا استنشاق کردن(Sniffing) استفاده می‌شود. تزریق داخل وریدی هروئین با شروع اثر ۷ تا ٨ ثانیه پس‌از تزریق، شدیدترین و سریع‌ترین اثر را از میان شیوه‌های مصرف داراست، به همین دلیل در معتادان مزمن هروئینی شایع است. درحالیکه تأثیر تزریق ماهیچه‌ای پس از ۵ تا ٨ دقیقه نسبتاً آرام شروع می‌شود. هنگامی‌که هروئین تدخین و یا استنشاق می‌شود، اثرات آن به‌طور معمول درعرض ۱۰ الی ۱۵ دقیقه احساس می‌شود. اگرچه تدخین و استنشاق‌کردن به سرعت و شدتِ تزریق داخل وریدی اثربخشی ندارند اما پژوهشگران «مٶسسه ملی سوءاستفاده از دارو» آمریکا تأیید کرده‌اند که هر سه نوع روش مصرف هروئین اعتیادآور است.[۹]

عوارض و تأثیرات[ویرایش]

اولین نوبت مصرف هروئین باعث ایجاد احساس تهوع یا استفراغ می‌شود؛ ولی به تدریج و با مصرف بیشتر، این عوارض ازبین می‌روند. مصرف میزان زیاد هروئین (اوردوز) باعث بروز بی‌حسی شدید، کما و اختلالات تنفسی می‌شود. برخی‌از عوارض بلندمدت هروئین عبارتند از: یبوست مزمن، بروز اختلال و بی‌نظمی در عادت‌های ماهانه زنان، ذات الریه، و کاهش مقاومت در برابر عفونت‌ها و بیماری‌های مختلف.[۱۰]

اثرات کوتاه مدت[ویرایش]

پس از مصرف هروئین، حالتی به نام راش (Rush) در فرد مصرف‌کننده به وجود می‌آید، که به مقدار هروئین بستگی دارد و به گیرنده‌های اوپیوئید مربوط می‌شود. راش معمولاً احساس خستگی مفرط، خشکی دهان، سرخوشی، احساس کرختی در اندام‌های بدن، تهوع و خارش را به‌همراه دارد. پس از اثرات اولیه مصرف‌کننده به‌طور معمول چندساعت به خواب فرو می‌رود. عملکرد ذهنی مختل می‌شود، ضربان قلب کند و تنفس به‌شدت کاهش می‌یابد، به گونه‌ای که برای زندگی فرد تهدیدکننده است و می‌تواند به کم‌کاری و آسیب دائمی مغزی منجر شود. هروئین از طریق متوقف کردن پیام‌های درد که از طناب نخاعی به بدن منتقل می‌شود، موجب تسکین درد می‌شود.[۱۱]

اثرات بلند مدت[ویرایش]

یبوست ناشی از مصرف هروئین اغلب با تداوم مصرف در معتادان هروئین منجر به بواسیر می‌شود. مصرف هروئین می‌تواند موجب بی‌خوابی، اختلال‌های جنسی مانند زودانزالی یا کاهش میل جنسی در مردان، عفونت دریچه‌های قلب، عفونت شش‌ها و آسیب‌های کبدی و کلیوی شود. مصرف درازمدت هروئین باعث ابتلا به اختلالات روانی افسردگی و اختلال شخصیت می‌شود. در افرادی که آن را تدخین کنند، می‌تواند مشکلات ریوی نظیر سرطان ریه را به‌وجود آورد و متعاقب آن افرادی که هروئین را استنشاق کنند، باعث آسیب به بافت داخل بینی آنان می‌شود.[۱۲][۱۳][۱۴]هروئین خیابانی اغلب حاوی مواد افزودنی مانند شکر، نشاسته یا شیرِ پودری است که احتمال دارد رگ‌های خونی را که منتهی به ریه ها، کبد، کلیه‌ها یا مغز می‌شود، ببندد و باعث بیماری‌های مختلف و آسیب دائمی شود.[۱۵]

پژوهش‌ها با استفاده از اسکن‌های مغزی نشان داده‌اند که مصرف دراز مدت و مداوم هروئین به تغییراتی در ساختار فیزیولوژیکی و عملکرد مغز می‌انجامد و باعث ایجاد عدم تعادل در سیستم‌های نورونی و هورمونی می‌شود که به آسانی قابل برگشت نیست. مطالعات نشان داده‌اند کهسوءمصرف طولانی مدت هروئین موجب کاهش ماده سفید مغز می‌گردد که این ماده در توانایی تصمیم‌گیری، توانایی تنظیم رفتار و پاسخ به شرایط استرس‌زا نقش دارد.[۱۶] با این وجود پژوهشی نشان داده که ممکن است ماه‌ها یا سال‌ها پس از قطع مصرف هروئین به طول بینجامد تا مغز به کارکرد طبیعی‌اش بازگردد.[۱۷]

بسیاری از ناراحتی‌های منتسب شده به هروئین در واقع حاصل از آلودگی‌های موجود در منابع غیرمجاز یا روش‌های استفاده از این ماده است؛ همچون زمانی‌که معتادان به صورت مشترک، همگی برای تزریق از یک سرنگ استفاده می‌کنند. این عادت در میان معتادان بیماری‌های گوناگونی را ایجاد می‌کند که دامنه آن از هپاتیت تا ایدز (سندرُم نقص ایمنی بدن) کشیده می‌شود. با این حال محققان دریافته‌اند که در تزریق کنندگان نوعی از هروئین که «قیر سیاه» (Black tar) نام دارد خطر ابتلا به عفونت بوتولیسم (Botulism) در محل تزریق افزایش می‌یابد و در این مورد میزان بهداشتی بودن وسایل و روش‌های مورد استفاده اهمیتی ندارد. تزریق کنندگان هر نوعی از هروئین بسیار مستعد آلودگی به همه نوع از انواع عفونتها هستند. بعضی از محققان معتقدند هروئین سیستم ایمنی بدن را تضعیف می‌کند. استنشاق بخارات حاصل از هروئین در معرض حرارت به سرعت و به اندازه‌ای که برای فلج کردن یک فرد کافی باشد می‌تواند صدمه مغزی ایجاد کند، هرچند، چندین گزارش موردی نشان می‌دهد که حصول بهبودی نسبی امکان‌پذیر است. استنشاق بخارات ذکر شده یا استنشاق پودر هروئین، هردو روش باعث بروز مشکلات تنفسی می‌شود و تزریق هروئین می‌تواند باعث تجمع سریع مایع در ریه‌ها گردد. یک مطالعه نشان می‌دهد که در مصرف‌کنندگان مردی که مدتهای طولانی هروئین مصرف کرده‌اند، تراکم استخوان کاهش می‌یابد و به این ترتیب احتمال شکستگی استخوان در این افراد افزایش پیدا می‌کند. محققان گمان می‌کنند که این مشکل ناشی از پایین بودن سطح تستوسترون در بدن این افراد است که در نتیجهٔ مصرف هروئین به‌وجود می‌آید (پایین بودن تستوسترون از تأثیرات هروئین است که باعث کاهش میل جنسی در مردان می‌شود). ظاهراً مشکلات مربوط به تراکم استخوان و تستوسترون پس از قطع مصرف هروئین برطرف می‌شوند. با اینکه بروز سکته مغزی از نتایج غیرمعمول استفاده از هروئین محسوب می‌شود، بررسی‌های انجام شده از کالبدشکافی مغز صد نفر از معتادان به هروئین نشان می‌دهد که ۵٪ تا ۱۰٪ از معتادان تزریقی به سکته‌های مغزی کوچکی دچار می‌شوند که ممکن است نیازی به درمان پزشکی نداشته باشند، اما پس از آن ممکن است بر رفتار این افراد اثر بگذارند. آزمایش دیگری بر روی معتادان، اثر ناخواسته دیگری را نشان داد: بیشتر این افراد رنگها را تا حدودی متفاوت از افرادی می‌بینند که هروئین مصرف نمی‌کنند.[۱۸]

مصرف هروئین در دوران بارداری[ویرایش]

تحقیقات نشان می‌دهند مصرف هروئین توسط زنان در زمان بارداری احتمال بروز عفونت‌های حاد، اعتیاد، سندرم اختلال و علائمی از قبیل تحریک پذیری، کمبود وزن، تب، لرزش، اسهال، استفراغ و تشنج در نوزادان را به طرز قابل توجهی افزایش می‌دهد.[۱۹][۲۰][۲۱]

اعتیاد[ویرایش]

هروئین بر گیرنده‌های اپیوییدی مغز تأثیر می‌گذارد و باعث آزاد شدن زیاد واسطه شیمیایی دوپامین می‌شود که مهم‌ترین نقش را در سیستم لذت و پاداش مغز دارد[۲۲]، بنابراین معمولاً احساسات خوشایندی همچون آرامش جسمی و روانی، سرخوشی و تسکین را در بدن پدید می‌آورد و فرد را پس از مصرف اولیه، به مصرف مجدد آن ترغیب می‌کند. فرد مصرف‌کننده برای دست‌یابی به این حالت ممکن است به‌طور مکرر و بی‌اختیار به مصرف آن روی بیاورد که پس از مدت کوتاهی (در کمتر از ۲۱ روز) به دلیل اثرات سریع و قوی هرویین بر روی مغز، وابستگی شدید و تحمل دارویی(tolerance) ایجاد می‌شود. در این صورت مصرف‌کننده به دلیل عدم مواجهه با علائم ناخوشایند قطع مصرف مجبور است به مصرف مجدد این مخدر روی بیاورد و برای دست‌یابی به حالت سرخوشی اولیه، به تدریج دوز مصرفی خود را افزایش دهد.[۲۳][۲۴] تحقیقات حاکی از آن است که عمدتاً دلایل گرایش افراد به هروئین با عدم سلامت روانی آنان در ارتباط است. تحقیقی در دانشگاه ایلینوی نشان می‌دهد که حدود ۷۵ درصد مصرف‌کنندگان هروئین براثر اختلالات اضطراب، افسردگی، اختلال دوقطبی و اختلال کم‌توجهی - بیش‌فعالی به مصرف آن روی آورده بودند.[۲۵]

اغلب علائم فیزیکی و روانی قطع مصرف (سندرُم ترک) هروئین عبارتند از:

تعریق زیاد، آبریزش بینی و اشک‌ریزش، احساس سرما و لرز، دانه‌دانه شدن سطح پوست و سیخ شدن موها، خمیازه کشیدن شدید و مداوم، تحریک‌پذیری، افسردگی، وسوسهٔ مصرف مواد، دردهای عضلانی و استخوانی، از دست‌دادن اشتها، بی‌خوابی، بی‌قراری و اضطراب، استفراغ و اسهال

اوج سندرم ترک بین ۲۴ تا ۴۸ ساعت پس از آخرین مصرف می‌باشد، با این وجود در بعضی معتادان هروئین، مواردی از این علائم تا چندماه پس از ترک مصرف ادامه می‌یابد.[۲۶][۲۷][۲۸]

درمان[ویرایش]

ترک اعتیاد به هروئین احتمالاً سخت‌ترین نوع ترک در میان موادمخدر است. روشهایی کلی برای ترک آن وجود دارد که مهم‌ترین این روش‌ها ترک هروئین با استفاده از دارودرمانی به وسیله داروی متادون است که زیر نظر پزشک صورت می‌گیرد.[۲۹]

کاربردها[ویرایش]

برای بسیاری از افرادی که به بیماری های لاعلاج مبتلا هستند، تنها یک‌چیز می‌تواند اندکی به زندگی‌شان کیفیت دهد: دی‌استیل مرفین، نامی که پزشکان متخصص برای این دارو استفاده می‌کنند، ولی مردم عادی آن را به نام هروئین می‌شناسند.[۳۰] بسته به فرایند تولید و روشی که از هروئین استفاده می‌شود، تأثیرات اندازه‌گیری شده آن بین ۱٫۵ تا ۸ برابر قوی‌تر از مورفین است. از هروئین در مصارف پزشکی برای جلوگیری از سرفهٔ حاد و کاهش درد شدید در کودکان و بزرگسالان استفاده می‌کنند. یک مطالعه دربارهٔ تسکین درد، هروئین را با داروی استاندارد Hydromorphone که برای مبارزه با دردهای شدید تجویز می‌شود، قابل مقایسه دانست. پزشکان تشخیص داده‌اند که هروئین یک بیهوش‌کنندهٔ ایمن برای استفاده در زمان زایمان است که هیچ سوء اثر آشکاری بر مادر یا کودک ندارد. از این دارو همچنین در درمان پورفیری استفاده می‌کنند؛ پورفیری اختلال در فرایندهای شیمیایی بدن افراد است که در آن‌ها نسبت به نور حساسیت ایجاد می‌کند و گاهی اوقات نیز باعث ایجاد خشونت در آن‌ها می‌شود. مصرف‌کنندگان هروئین از هر دوجنس (مرد و زن) گزارش داده‌اند که در آغاز مصرف فعالیت جنسی در آن‌ها افزایش می‌یابد، اما با ادامه مصرف، این فعالیت‌ها کاهش پیدا می‌کند. (چنانچه گفته شد، هروئین دارای تأثیرات هورمونی است که در درازمدت فعالیت جنسی مردان را کاهش می‌دهد). این دارو در ابتدا اضطراب روانی را کاهش می‌دهد اما این اثر به تدریج تبدیل به بی‌تفاوتی نسبت به دنیای اطراف می‌شود.[۳۱]

درجه‌بندی کیفی[ویرایش]

هروئین از لحاظ کیفیت به چهار دسته تقسیم می‌شود:

هروئین شماره چهار: پودر سفید رنگی که خالص‌ترین نوع هروئین محسوب می‌شود که به آسانی قابل حل است و همچنین قابلیت تزریق را برای تأثیر بهتر و سریع‌تر نیز دارد. (بالاترین درصد مورفین را دارد یعنی تا حدود ۷۵درصد)

هروئین شماره سه: پودر قهوه‌ای زنگی است که بعد از پودر سفید رنگ بیشترین درصد مورفین را دارا است. (حداکثر ۳۰ درصد مورفین)

هروئین شماره دو و یک: پودر قهوه‌ای کم‌رنگی است که هنوز به صورت خام است و فراوری لازم روی آن صورت نگرفته‌است.[نیازمند منبع]

منابع[ویرایش]

  1. Bashore RA, Ketchum JS, Staisch KJ, Barrett CT, Zimmermann EG (June 1981). "Heroin and Pregnancy". West. J. Med. 134 (6): 506–514. PMC 1272838Freely accessible. PMID 7257365.  More than one of author-name-list parameters specified (help)
  2. Rook, Elisabeth J.; Van Ree, Jan M.; Van Den Brink, Wim; Hillebrand, Michel J. X.; Huitema, Alwin D. R.; Hendriks, Vincent M.; Beijnen, Jos H. (2006). "Pharmacokinetics and Pharmacodynamics of High Doses of Pharmaceutically Prepared Heroin, by Intravenous or by Inhalation Route in Opioid-Dependent Patients". Basic & Clinical Pharmacology & Toxicology. 98: 86–96. doi:10.1111/j.1742-7843.2006.pto_233.x. 
  3. "Chemical Sampling Information: Heroin". Osha.gov. Retrieved 2010-10-20. 
  4. «هروئین چیست». درمان سوء مصرف مواد شرق آفتاب. بازبینی‌شده در 18 مهر 94. 
  5. میلر، ریچارد لارنس _ ترجمه اشکان پشنگ زاده. «دانشنامه داروهای اعتیادآور». 
  6. Huecker، Martin R. و Jeanna Marraffa. Heroin. (Treasure Island (FL: StatPearls Publishing، 2018. PMID ۲۸۷۲۲۹۰۶. 
  7. Yeh, S. Y.; Gorodetzky, C. W.; McQuinn, R. L. (1976-2). "Urinary excretion of heroin and its metabolites in man". The Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics. 196 (2): 249–256. ISSN 0022-3565. PMID 1255475.  Check date values in: |date= (help)
  8. «How Long Does Heroin Stay in Your System? (Urine, Blood, Saliva, Hair)»(en-US)‎. به کوشش American Addiction Centers. بازبینی‌شده در 2018-10-12. 
  9. «Heroin information». Narconon International. بازبینی‌شده در 2018-09-29. 
  10. میلر، ریچارد لارنس_ ترجمه اشکان پشنگ زاده. «دانشنامه داروهای اعتیادآور». 
  11. Abuse, National Institute on Drug. “What are the immediate (short-term) effects of heroin use?”. Retrieved 2018-09-16. 
  12. «Heroin and pregnancy»(en-US). بازبینی‌شده در 2018-09-07. 
  13. «مصرف هروئین، اعتیاد، اثرات و ترک هروئین - راستینه»(fa-IR)‎. به کوشش سایت پزشکی و مجله سلامتی راستینه. ۱۳۹۶-۱۰-۱۹T07:00:39+00:00. بازبینی‌شده در 2018-09-07. 
  14. Abuse, National Institute on Drug. “Heroin”. Retrieved 2018-09-16. 
  15. Abuse, National Institute on Drug. “Heroin”. Retrieved 2018-09-16. 
  16. Abuse, National Institute on Drug. “What are the long-term effects of heroin use?”. Retrieved 2018-09-16. 
  17. «مروری بر هروئین و آثار آن – سایت پزشکان بدون مرز». www.pezeshk.us. بازبینی‌شده در 2018-09-11. 
  18. میلر، ریچارد لارنس-ترجمه اشکان پشنگ زاده. «دانشنامه داروهای اعتیادآور». جهاد دانشگاهی، سازمان انتشارات، 1393. 
  19. Abuse, National Institute on Drug. “How does heroin use affect pregnant women?”. Retrieved 2018-09-07. 
  20. "Fetal complications of maternal heroin addiction: Abnormal growth, infections, and episodes of stress". The Journal of Pediatrics (in انگلیسی). 83 (6): 1055–1061. 1973-12-01. doi:10.1016/S0022-3476(73)80550-5. ISSN 0022-3476. 
  21. Namboodiri, Vasudevan; George, Sanju; Boulay, Sylvie; Fair, Mandy (2010-02-11). "Pregnant heroin addict: what about the baby?". BMJ Case Reports. 2010. doi:10.1136/bcr.09.2009.2246. ISSN 1757-790X. PMC 3029977Freely accessible. PMID 22328902. 
  22. «Heroin Addiction: Symptoms, Causes, Treatments, and Outlook»(en)‎. به کوشش Healthline. بازبینی‌شده در 2018-09-30. 
  23. «مفاهیم: هروئین چیست؟». www.hamshahrionline.ir. بازبینی‌شده در 2018-09-07. 
  24. «هروئین چیست؟». 
  25. «Heroin Use, Addiction, Effects, Withdrawal, and More»(en-US)‎. به کوشش WebMD. بازبینی‌شده در 2018-09-07. 
  26. «هروئین». www.day-clinic.ir. بازبینی‌شده در 2018-09-07. 
  27. «هروئین چیست؟ عوارض مصرف و روش‌های درمان | کلینیک درمان اعتیاد آکسون»(fa-IR)‎. به کوشش کلینیک آکسون. بازبینی‌شده در 2018-09-07. 
  28. «How Heroin Addiction Forms and How to Get Treated»(en-US)‎. به کوشش Project Know. 2012-02-03. بازبینی‌شده در 2018-09-08. 
  29. زندگی, هنر. “ترک هروئین | روش‌های ترک اعتیاد به هروئین”. honarehzendegi.com. Retrieved 2018-09-08. 
  30. http://www.bbc.co.uk/persian/world/2013/04/130204_mgh_magazine_the_biggest_decision.shtml
  31. “Ashkan Pashangzadeh | University of Arak - Academia.edu”. araku.academia.edu. Retrieved 2018-09-08. 

نگارخانه[ویرایش]

هروئین آسیایی

جستارهای وابسته[ویرایش]