پرش به محتوا

قات

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

قات
Catha edulis
وضعیت حفاظت
رده‌بندی علمی
فرمانرو:
گیاهان
دسته:
گیاهان گلدار
رده:
دولپه‌ای‌ها
راسته:
گوشوارک‌سانان
تیره:
گوشوارکیان
سرده:
قات
گونه:
C. edulis
نام دوبخشی
Catha edulis

قات (خات) (نام علمی: Catha edulis) گیاه گلداری است که بومی بخش گرمسیری شرق آفریقا و شبه جزیره عربستان می‌باشد. قات زدن به عمل مکیدن تدریجی شیره برگ گیاه قات که نوعی مخدر است گفته می‌شود.[۱] این گیاه دارای سابقه‌ای از کشت در منطقه هَرَر (در شرق امروزی اتیوپی) است و سپس در دوره‌های مختلف به کشورهای همجوار در شرق آفریقا و جنوب عربستان، به‌ویژه یمن، معرفی شده است.[۲] این گیاه توسط کشاورزان کشت می‌شود و برگ‌های آن برای استفاده به عنوان یک محرک تفننی در بازار به فروش می‌رسد. بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان این گیاه در جهان، مردم شرق آفریقا، به‌ویژه سومالیایی‌ها، و همچنین یمن هستند. بزرگ‌ترین تولیدکنندگان و صادرکنندگان آن نیز اتیوپی و کنیا می‌باشند.[۳]

قات (Khat) حاوی آلکالوئیدی به نام کاتینون (cathinone) است؛ ماده‌ای محرک که موجب افزایش معاشرت‌پذیری، هیجان، کاهش خفیف اشتها و احساس سرخوشی ملایم می‌شود. در میان جوامعی که این گیاه بومی آن‌هاست، جویدن قات سابقه‌ای تاریخی دارد و به‌عنوان یک رسم اجتماعی (به‌ویژه در میان مردان) شناخته می‌شود که به هزاران سال پیش بازمی‌گردد. این رسم مشابه—م اما کمی متفاوت با—مصرف برگ کوکا در کوه‌های آند در آمریکای جنوبی یا آماده‌سازی فوفل (بتل نات) در جنوب آسیا است.[۴]

قانونی بودن قات (Khat) در مناطق و کشورهای مختلف متفاوت است؛ در بسیاری از مناطق، قات ممکن است به عنوان یک گونه گیاهی «از زیر رادار» عبور کند (و در نتیجه، به‌طور خاص تحت کنترل قانونی نباشد)، اما با این حال، استفاده تفریحی از آن می‌تواند تحت قوانین کلی‌تر، غیرقانونی باشد. در بسیاری از مناطق، قات به شدت تحت کنترل است، اغلب در بالاترین سطح، از جمله در کشورهای استرالیا، کانادا، اتحادیه اروپا، هند، اردن، نیوزیلند، عربستان سعودی، امارات متحده عربی و بریتانیا. در ایالات متحده آمریکا و ترکیه، گیاه کاتا ایدیولیس (Catha edulis) به خودی خود ممنوع نیست، اما مصرف و توزیع برگ‌های برداشت‌شده یا نگهداری آن‌ها برای استفاده تفریحی، غیرقانونی است. در امارات متحده عربی، مجازات نگهداری، استفاده یا توزیع قات می‌تواند شامل حبس ابد باشد. در مقابل، تولید، فروش و مصرف قات در کشورهایی که استفاده از آن ریشه فرهنگی دارد، کاملاً قانونی است—یا اصلاً در قوانین ذکر نشده است—از جمله در کشورهای جیبوتی، اتیوپی، کنیا، سومالی، سودان، اوگاندا و یمن.[۵][۶] در اسرائیل، که جمعیتی از یهودیان یمنی را در خود جای داده، تنها مصرف برگ‌های تازه گیاه به صورت طبیعی مجاز است؛ «عصاره‌های قات» غیرقانونی هستند، چرا که در دهه ۲۰۰۰ به عنوان یک ماده مخدر خیابانی شناخته شده و مورد سوءاستفاده گسترده قرار گرفتند.[۷]

قات از سال ۱۹۷۳ توسط سازمان جهانی بهداشت نوعی ماده مخدر محسوب شده و در بیشتر مناطق کشور اتیوپی به‌طور وسیع کشت می‌شود. برگ گیاه قات تا یک هفته در یخچال قابل نگهداری است و معمولاً به صورت تازه مصرف می‌شود، معتادان به قات برگ‌های این گیاه را درون دهان گذاشته و عصاره آن را به‌طور تدریجی می‌مکند.[۸][۱]

کشت قات در یمن

ریشه نام

[ویرایش]

نام سردهٔ Catha یک واژهٔ لاتینی‌شده از نام عربی قات است که به‌طور معمول به صورت qāt رومی‌نویسی می‌شود. دیگر شکل‌های رومی‌نویسی‌شده شامل kat, quatt, qaad, qhat, ghat و chat هستند.[۹][۱۰]

گیاه قات با نام‌های گوناگونی شناخته می‌شود؛ از جمله qat و gat در عربی یمنی، qaat و jaad در زبان سومالیایی، و chat در زبان‌های هاراری[۱۱]و آمهاری.[۴] همچنین در زبان اورومو به آن jimaa گفته می‌شود، در لوگاندا به آن mayirungi می‌گویند، و در زبان سواحیلی با نام‌های miraa و muguka شناخته می‌شود. در منطقهٔ دریاچه‌های بزرگ آفریقا، جایی که گیاه Catha edulis در برخی نواحی کشت می‌شود، آن را با نام‌های miraa, muhulo, muguka و muirungi می‌شناسند.[۱۲][۱۳]

جویدن قات در شهر صنعا - یمن

این گیاه همچنین با نام‌های توصیفی گوناگونی شناخته می‌شود، از جمله چای حبشه، چای عربی، کفتا، جیما، و چای سومالی در نواحی بومی آن یعنی شاخ آفریقا و شبه‌جزیره عربستان. در آفریقای جنوبی، این گیاه با نام چای مرد بوش‌نشین (Bushman's tea) شناخته می‌شود.[۱۴][۱۵]همچنین آن را با نام‌های درخت چات (chat tree) و گل بهشت (flower of paradise) نیز می‌شناسند.[۱۳]

توضیحات قات

[ویرایش]

قات یک درختچه یا درخت کندرشد است که معمولاً به ارتفاعی بین ۱ تا ۵ متر (معادل ۳ فوت و ۳ اینچ تا ۱۶ فوت و ۵ اینچ) می‌رسد. با این حال، در مناطق استوایی ممکن است تا ۱۰ متر (حدود ۳۳ فوت) نیز رشد کند. این گیاه معمولاً در مناطق خشک رشد می‌کند و در دامنه دمایی بین ۵ تا ۳۵ درجه سانتی‌گراد (معادل ۴۱ تا ۹۵ درجه فارنهایت) رشد بهینه دارد.[۱۶]برگ‌های آن همیشه‌سبز هستند و اندازه‌ای بین ۵ تا ۱۰ سانتی‌متر (۲ تا ۴ اینچ) طول و ۱ تا ۴ سانتی‌متر (۰٫۳۹ تا ۱٫۶ اینچ) عرض دارند.

گیاه قات حدود هفت تا هشت سال زمان نیاز دارد تا به بیشترین ارتفاع خود برسد. به‌جز دسترسی به نور خورشید و آب، نگهداری از این گیاه نیاز به مراقبت زیادی ندارد. برای آبیاری مزارع قات، اغلب آب‌های زیرزمینی با استفاده از موتورهای دیزلی از چاه‌های عمیق پمپ می‌شود یا توسط تانکرهای آب‌رسان به محل آورده می‌شود. حدود یک ماه پیش از برداشت، گیاه به‌صورت سنگین آبیاری می‌شود تا برگ‌ها و ساقه‌ها نرم و مرطوب شوند. یک گیاه قات مرغوب می‌تواند تا چهار بار در سال برداشت شود و بدین ترتیب برای کشاورز، منبع درآمدی دائمی در طول سال فراهم می‌کند.

گل‌های این درختچه بر روی سیم‌های جانبی کوتاه (محورهای گل‌آذین فرعی) به طول ۴ تا ۸ سانتی‌متر (معادل ۱٫۶ تا ۳٫۱ اینچ) رشد می‌کنند. هر گل کوچک بوده و دارای پنج گلبرگ سفید است.

میوهٔ قات از نوع سامارا است و به شکل کپسولی دراز با سه دریچه می‌باشد که درون آن یک تا سه دانه قرار دارد.

کشت، رشت و مصرف قات

[ویرایش]

قات برای قرن‌ها در شاخ آفریقا و شبه‌جزیره عربستان به‌عنوان محرک کشت می‌شده است. در این مناطق، جویدن قات قدمتی بیشتر از مصرف قهوه دارد و در زمینه‌های اجتماعی مشابهی استفاده می‌شود. برای دستیابی به حالتی از سرخوشی و تحریک ذهنی، برگ‌ها و سرشاخه‌های تازهٔ قات جویده می‌شوند و گاهی نیز به شکل خشک‌شده و به‌صورت چای مصرف می‌گردند.[۱۷] برگ‌ها یا بخش نرم ساقه را می‌توان همراه با آدامس یا بادام‌زمینی سرخ‌شده جوید تا عمل جویدن آسان‌تر شود. در یمن رسم است برای رفع تلخ قات در حال جوییدن پپسی بنوشند. به‌طور سنتی، قات به‌عنوان ماده‌ای اجتماعی‌ساز مصرف می‌شود، مانند آنچه در یمن دیده می‌شود؛ جایی که جوییدن قات عمدتاً عادت مردان است و همراه با گفت‌وگو، قلیان کشیدن و نوشیدن چای انجام می‌گیرد. در یمن، قات چنان محبوب است که بخش زیادی از منابع کشاورزی کشور صرف کشت آن می‌شود.[۱۸]برآورد شده است که حدود ۴۰٪ از منابع آبی یمن برای آبیاری مزارع قات مصرف می‌شود، و تولید آن سالانه حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد افزایش می‌یابد. برای تولید یک "بسته روزانه" قات، حدود ۵۰۰ لیتر (معادل ۱۳۰ گالن آمریکایی) آب لازم است.[۱۹]این میزان مصرف بالای آب باعث شده است که سطح آب‌های زیرزمینی در حوزه صنعا به‌شدت کاهش یابد. از همین رو، مقامات دولتی پیشنهاد داده‌اند که بخش زیادی از جمعیت صنعا به سواحل دریای سرخ منتقل شوند.[۱۷]

یکی از دلایل اصلی کشت گستردهٔ قات در یمن، درآمد بالایی است که برای کشاورزان به همراه دارد. برخی مطالعات انجام‌شده در سال ۲۰۰۱ برآورد کرده‌اند که درآمد حاصل از کشت قات حدود ۲٫۵ میلیون ریال یمنی به ازای هر هکتار بوده، در حالی که کشت میوه‌ها تنها ۰٫۵۷ میلیون ریال به ازای هر هکتار درآمد داشته است. بین سال‌های ۱۹۷۰ تا ۲۰۰۰، سطح زیر کشت قات از حدود ۸٬۰۰۰ هکتار به ۱۰۳٬۰۰۰ هکتار افزایش یافته است.[۲۰] بر اساس برآورد بانک جهانی در سال ۲۰۰۰، قات حدود ۳۰٪ از اقتصاد یمن را تشکیل می‌داده است.[۲۱]

در سال‌های اخیر، به‌ویژه در سال ۲۰۱۹، گزارش‌هایی منتشر شده که نشان می‌دهد سربازان کودک در یمن برای بیدار ماندن و حفظ هوشیاری در میدان نبرد اقدام به جوییدن قات می‌کنند.[۲۲][۲۳][۲۴]

برای بسیاری از مردم یمن، جویدن قات راهی است برای تحمل گرمای سوزان یمن، فقر، شورش‌ها، حملات تروریستی، قطع برق، فتواهای دینی و آشفتگی‌های سیاسی. در ابتدا، قات آرامش‌بخش به نظر می‌رسد، اما خیلی زود ویژگی‌های محرک آن ظاهر می‌شود و ناگهان مردانی که برگ‌ها گونه‌هایشان را برآمده کرده‌اند – همچون ماهی‌های پف‌کردهٔ عصبی – وارد سیلابی از سخن می‌شوند؛ پر از نظر و تحلیل، با درک تیز و بی‌قراری از جهان، درکی که در ساعات بدون قات، از دسترس‌شان خارج است.[۲۵]

از نظر سلامت، امروزه مشخص شده است که جویدن قات با بروز بیماری‌های قلبی‌عروقی و سرطان‌های دستگاه گوارش فوقانی، از جمله سرطان دهان و گلو، مرتبط است. همچنین قات می‌تواند منجر به اختلالات جنسی شود، که این موضوع در تضاد آشکار با یکی از اثرات ادعایی آن یعنی افزایش میل جنسی است.[۲۶]

مصرف قات توسط زنان در یمن کمتر رسمی و کمتر رایج است.[۲۷]پژوهشگران برآورد می‌کنند که حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد یمنی‌های بین ۱۶ تا ۵۰ سال، دست‌کم گاهی اوقات قات می‌جوند. تقریباً ۶۰ تا ۹۰ درصد مردان و ۳۵ درصد زنان یمنی به‌طور روزانه قات مصرف می‌کنند. پیش از اتحاد یمن در سال ۱۹۹۰، مصرف قات عمدتاً به نواحی کوهستانی شمال‌غرب کشور — جایی که قات رشد می‌کند — محدود بود.[۲۸]برآورد می‌شود که یمنی‌ها روزانه حدود ۱۴٫۶ میلیون ساعت-نفر را صرف جویدن قات می‌کنند. همچنین پژوهشگران تخمین زده‌اند که خانواده‌ها حدود ۱۷ درصد از درآمد خود را صرف خرید قات می‌کنند.[۲۰]

دارو شناسایی قات

[ویرایش]
S-Cathinone

اثر محرک گیاه در ابتدا به «کاتین» (کاتینین)، یک ماده از نوع فِن‌اتیل‌آمین که از گیاه استخراج شده بود، نسبت داده می‌شد. با این حال، این نسبت‌دهی با گزارش‌هایی مورد تردید قرار گرفت که نشان می‌داد عصاره برگ‌های تازه گیاه حاوی ماده‌ای است که از نظر تأثیرات رفتاری فعال‌تر از کاتینین است. در سال ۱۹۷۵، آلکالوئید مرتبطی به نام کاتینون (Cathinone) جداسازی شد و در سال ۱۹۷۸، ساختار فضایی دقیق آن به صورت (S)-2-Amino-1-phenylpropan-1-one تعیین گردید.[۲۹] کاتینون ماده‌ای ناپایدار است و به‌راحتی تجزیه می‌شود و به کاتینین و نورافدرین تبدیل می‌گردد. این مواد شیمیایی به خانواده PPA (فنیل‌پروپانول‌آمین) تعلق دارند که زیرمجموعه‌ای از فِن‌اتیل‌آمین‌ها هستند و با آمفتامین‌ها و کاتکول‌آمین‌هایی مانند اپی‌نفرین و نوراپی‌نفرین ارتباط دارند.[۳۰] در واقع، کاتینون و کاتینین ساختار مولکولی بسیار مشابهی با آمفتامین دارند. قات گاهی با مت‌کاتینون (که با نام «کت» نیز شناخته می‌شود) اشتباه گرفته می‌شود. مت‌کاتینون یک ماده رده‌بندی‌شده در فهرست مواد کنترل‌شده (Schedule I) است که ساختار شیمیایی مشابهی با ترکیب فعال کاتینون در گیاه قات دارد. با این حال، هم عوارض جانبی و هم ویژگی‌های اعتیادآور مت‌کاتینون به‌مراتب شدیدتر از مصرف قات است.[۳۱]

زمانی که برگ‌های قات جویده می‌شوند، کاتین و کاتینون آزاد شده و از طریق غشای مخاطی دهان و همچنین دیواره معده جذب می‌شوند. اثر کاتین و کاتینون بر بازجذب اپی‌نفرین و نوراپی‌نفرین در حیوانات آزمایشگاهی نشان داده شده است، به‌طوری‌که یکی یا هر دوی این مواد باعث می‌شوند بدن این انتقال‌دهنده‌های عصبی را با سرعت کمتری بازیافت کند. نتیجه این فرایند، بیداری و بی‌خوابی است که معمولاً با مصرف قات همراه است.[۳۲]

گیرنده‌های سروتونین تمایل بالایی به اتصال با کاتینون دارند، که این موضوع نشان می‌دهد این ماده شیمیایی احتمالاً مسئول ایجاد احساس سرخوشی ناشی از جویدن قات است. در موش‌ها، کاتینون موجب بروز رفتارهایی مانند راه رفتن عصبی و خاراندن مکرر می‌شود؛ رفتارهایی که مشابه تأثیرات آمفتامین‌ها هستند.[۳۳] اثرات کاتینون حدود ۱۵ تا ۳۰ دقیقه پس از مصرف به اوج می‌رسند، و تقریباً ۹۸٪ از این ماده توسط کبد به نورافدرین متابولیزه می‌شود.[۳۴]

قات یمنی

تأثیر

[ویرایش]

تأثیرات آنی

تأثیرات در مصرف طولانی مدت

منابع

[ویرایش]
  1. 1 2 «هزینه قات زدن در عربستان 3 برابر شد». جهان نیوز. ۲۰۰۹-۱۱-۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۰۷.
  2. ↑ Elmi, A. S. (August 1983). "The chewing of khat in Somalia". Journal of Ethnopharmacology. 8 (2): 163–176. doi:10.1016/0378-8741(83)90052-1. ISSN 0378-8741. PMID 6139513.
  3. ↑ "Khat is big business in Ethiopia – DW – 07/10/2019". dw.com. Retrieved 11 January 2024.
  4. 1 2 Al-Mugahed, Leen (2008). "Khat Chewing in Yemen: Turning over a New Leaf: Khat Chewing Is on the Rise in Yemen, Raising Concerns about the Health and Social Consequences". Bulletin of the World Health Organization. 86 (10): 741–42. doi:10.2471/BLT.08.011008. PMC 2649518. PMID 18949206. Archived from the original on 10 March 2016. Retrieved 9 January 2014.
  5. ↑ Cox, Glenice; Rampes, Hagen (November 2003). "Adverse effects of khat: A review". Advances in Psychiatric Treatment. 9 (6): 456–463. doi:10.1192/apt.9.6.456
  6. ↑ Manghi, Rita Annoni; Broers, Barbara; Khan, Riaz; Benguettat, Djamel; Khazaal, Yasser; Zullino, Daniele Fabio (2009). "Haight-Ashbury Free Medical Clinic". Journal of Psychoactive Drugs. 41 (1): 1–10. doi:10.1080/02791072.2009.10400669. PMID 19455904. S2CID 30637165
  7. ↑ Sadeh ve'yerek – Newspaper of the Vegetable Growers Association, Issue 230, Tel-Aviv (March 2011). [Hebrew]
  8. ↑ «قات زدن در یمن ممنوع شد! + تصاویر». ایسنا. ۲۰۱۵-۰۵-۱۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۱-۲۳.
  9. ↑ Oxford English Dictionary, 1st edition, 1901 s.v.
  10. ↑ Dickens, Charles (1856) [Digitized 19 February 2010]. "The Orsons of East Africa". Household Words: A Weekly Journal, Volume 14. Bradbury & Evans. p. 176. Retrieved 9 January 2014.
  11. ↑ Hill, Bob (11 March 1965). "Č̣at (Catha edulis Forsk)". Journal of Ethiopian Studies. 3 (2). Institute of Ethiopian Studies: 13–23. JSTOR 41965724
  12. ↑ "Catha edulis". Germplasm Resources Information Network. Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture. Retrieved 10 December 2017.
  13. 1 2 Rätsch, Christian (2004). The Encyclopedia of Psychoactive Plants: Ethnopharmacology and Its Applications. Park Street Press, U.S. ISBN 978-0-89281-978-2.
  14. ↑ Al Zarouni, Yousif (2015). The Effects of Khat (Catha Edulis) (First ed.). London: Yousif Al Zarouni. ISBN 978-1-326-24867-3.
  15. ↑ "Khat facts". ADF. Archived from the original on 3 April 2014. Retrieved 14 May 2013.
  16. ↑ "Growing Catha edulis". Plot55. Archived from the original on 26 August 2013. Retrieved 26 January 2014.
  17. 1 2 Kirby, Alex (7 April 2007). "Yemen's khat habit soaks up water". BBC News. Retrieved 26 January 2014.
  18. ↑ Marshall, Tim (15 January 2010). "Yemen: Legal High Is 'Fueling Extremism'". Sky News. Archived from the original on 4 March 2016. Retrieved 1 October 2022.
  19. ↑ Filkins, Dexter (11 April 2011). "After the Uprising". The New Yorker. Retrieved 5 April 2011.
  20. 1 2 The Encyclopedia of Yemen (in Arabic) (2nd ed.). Alafif Cultural Foundation. 2003. pp. 2309–14.
  21. ↑ "The drug that is starving Yemen". The Economist. 4 January 2018. Retrieved 5 January 2018.
  22. ↑ Kirkpatrick, David D. (22 February 2019). "For Yemen Child Soldiers, a Refuge Mixes Play with Saudi Propaganda". The New York Times.
  23. ↑ "The drug that is starving Yemen". The Economist. 4 January 2018. Retrieved 1 October 2022.
  24. ↑ Nutt, D; King, LA; Saulsbury, W; Blakemore, C (24 March 2007). "Development of a rational scale to assess the harm of drugs of potential misuse". Lancet. 369 (9566): 1047–53.
  25. ↑ https://www.latimes.com/world/middleeast/la-xpm-2013-jan-05-la-fg-yemen-khat-20130106-story.html
  26. ↑ https://en.majalla.com/node/322784/politics/khat-yemen’s-crutch-chewed-ever-more-times-war
  27. ↑ Balint, Erica E. ; Falkay, George; Balint, Gabor A. (2009). "Khat: a Controversial Plant". Wiener Klinische Wochenschrift. 121 (19–20): 604–614.
  28. ↑ "The drug that is starving Yemen". The Economist. 4 January 2018. Retrieved 5 January 2018.
  29. ↑ "Behavioral Effects of Cathinone". Archived from the original on 15 June 1997.
  30. ↑ Drugs.com (1 January 2007). "Complete Khat Info"
  31. ↑ "DF – Khat". Drugfree.org. Retrieved 26 January 2014.
  32. ↑ Ahmed, M.B. ; El-Qirbi, A.B. (August 1993). "Biochemical effects of Catha edulis, cathine and cathinone on adrenocortical functions". J Ethnopharmacol. 39 (3): 213–16.
  33. ↑ "Behavioral Effects of Cathinone". Archived from the original on 15 June 1997.
  34. ↑ Cox, G. (2003). "Adverse effects of khat: a review". Advances in Psychiatric Treatment. 9 (6): 456–63.
  35. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Al Zarouni, Yousif (2015). The Effects of Khat (Catha Edulis) (First ed.). London: Yousif Al Zarouni. ISBN 978-1-326-24867-3.
  36. ↑ Peter, Kalix (1983), "The Pharmacology of Khat and of the Khat Alkaloid Cathinone", in Randrianame, M.; Szendrei, K.; Tongue, A. (eds.), The Health and Socioeconomic Aspects of Khat Use, Lausanne, Switzerland: Intl. Council on Drug and Addictions, pp. 140–43
  37. 1 2 3 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2649518/
  38. ↑ Hommel, Bernhard; Bajo, Maria Teresa; Van Den Wildenberg, Wery P. M.; Ruiz, Manuel J.; Colzato, Lorenza S. (12 January 2011). "Long-term effects of chronic khat use: impaired inhibitory control". Frontiers in Psychology. Frontiers in cognition. 1: 219. doi:10.3389/fpsyg.2010.00219. PMC 3153824. PMID 21833274.
  39. ↑ Al-Motarreb, A. L.; Broadley, K. J. (October–December 2003). "Coronary and aortic vasoconstriction by cathinone, the active constituent of khat". Autonomic & Autacoid Pharmacology. 23 (5–6): 319–26. doi:10.1111/j.1474-8673.2004.00303.x. PMID 15255816.
  40. ↑ "Khat – DrugInfo". Alcohol and Drug Foundation. 20 September 2006. Retrieved 28 July 2010.
  41. ↑ Hassan, Nageeb; Gunaid, Abdullah; Murray-Lyon, Iain. "British-Yemeni Society: The impact of khat-chewing on health: a re-evaluation". Al-bab.com. Archived from the original on 7 June 2010. Retrieved 28 July 2010.
برگرفته از «https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=قات&oldid=43347589»