کاتب چلبی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
کاتب چلبی

مصطفی
زادروز ذیقعده ۱۰۱۷ (قمری)
فوریه ۱۶۰۹ (میلادی)

قسطنطنیه
درگذشت ۱۷ ذیحجه ۱۰۶۷ (قمری)
۱۶۵۷ (میلادی)
ملیت ترک
تابعیت امپراتوری عثمانی
پیشه تاریخ نگار و جغرافیدان
لقب حاجی خلیفه
دین اسلام
مذهب سنی
آثار «کشف الظنون»
«تقویم التواریخ»
جهان‌نما
والدین عبدالله


حاجی خلیفه جغرافی‌دان و تاریخ‌نگار ترک متولد قسطنطنیه در سال ۱۰۱۷ - مرگ قسطنطنیه در سال ۱۰۶۷

لقب وی «کاتب چلبی» (به ترکی: Haci Halife) و نامش مصطفی فرزند عبدالله بود. وی در نوجوانی وارد لشکر عثمانی گردید و تقریباً در طی ۱۳ سال بطور مداوم در لشکرکشی‌های امپراتوری عثمانی به سمت شرق آن امپراتوری و جنگ با ایران و لشکر کشی به همدان و یا محاصره بغداد حضور داشته است. وی بعد از سفر حج به زادگاهش برگشته و با ثروت فراوانی که داشت اقدام به تالیف و نوشتن کتاب نمود.

زندگینامه[ویرایش]

حاجی خلیفه. [ خ َ ف َ ] (اِخ ) مصطفی بن عبداﷲ، کاتب چلبی، معروف به حاج خلیفه، از مورخین بزرگ سده یازدهم است. زایش وی ، ماه ذیقعده سنه ٔ۱۰۱۷ (قمری) در قسطنطنیه(کنستانتینپول) بوده است. در ۱۴ سالگی بخدمت سلاحداری، که پدر او نیز این کار داشت مشغول شد و در همین وقت چون شاگردی بدیوان محاسبات آناتولی (آناتولی محاسب قلمی ) در آمده و در سال۱۰۳۲ نظارت خراج را در کشور روم عهده دار شده است. از سال ۱۰۳۳ تا سال ۱۰۴۵ پیوسته با سپاهیان ترک، در مرزهای آناتولی بود به این ترتیب که در اواخر سال۱۰۳۳ بجنگ اباظه پاشا، که سر از اطاعت باب عالی باز زده بود، پرداخت و در سال۱۰۳۵ در محاصره ٔبغداد (۱۱ صفر تا ۷ شوال سال۱۰۳۵)، علیه ایرانیان، شرکت کرد. و پس از آن در جنگ دوم (از اول محرم تا ۱۶ ربیع‌الاول سال۱۰۳۷) و جنگ سوم (از ۶ تا ۲۲ محرم ۱۰۳۸) با اباظه پاشا، یعنی محاصره ٔارضروم ، شرکت کرد و در اواخر ربیع‌الثانی سال۱۰۳۸ به استانبول بازگشت . پدر وی در ذیقعده ٔسال۱۰۳۵ در موصل درگذشت. و حاجی خلیفه از این هنگام سمت نظارت دیوان سپاهیان سوار (سواری باش ) یافته است و هم در ماه شوال سال ۱۰۳۸ ، با سپاهیانی که بفرماندهی وزیر خسرو پاشا، برای جنگ با ایرانیان میرفتند، برفت و جنگ همدان (اواخر سال۱۰۳۹) و محاصره ٔبغداد (از ۲۲ صفر تا ۸ ربیع‌الاولسال ۱۰۴۰) را بدید و در اواخرسال ۱۰۴۰ به قسطنطنیه بازگشت . و عاقبت جنگ بزرگی را که بین ترکان و ایرانیان روی داد و سپهسالاری لشکر ترک با شخص سلطان مراد بود، و ازسال ۱۰۴۳ تا سال۱۰۴۵ ادامه داشت، درک کرد و در زمستان سال۱۰۴۳ که لشکریان بحلب بودند، حاجی خلیفه به زیارت کعبه شتافت و کتابخانه های بزرگ را دیدن کرد و در ماه رجب سال ۱۰۴۵ به استانبول بازگشت و به مطالعه و تألیف پرداخت و درسال [[۱۰۵۵ جنگ اقریطش را نیز بدید و در همین سال (۱۰۵۵) از کار بر کنار شد و پس از سه سال، به مساعدت طرفداران خود، با منصب و لقب «خلیفه » بکار خود مشغول شد و از این هنگام به «حاجی خلیفه » معروف گردید.

This map of the کاتب چلبی’s Cihannuma (Universal Geography), the first printed book of maps and drawings to appear in the جهان اسلام.

آثار[ویرایش]

از آثار وی می‌توان به موارد زیر اشاره نمود:

  • «کشف الظنون» به زبان عربی در رابطه با فهرست نگاری.
  • «تقویم التواریخ» به زبان فارسی و ترکی در رابطه با تاریخ.
  • جهان‌نما به زبان ترکی در باره جغرافیای جهان.
  • «سلم الوصول الی طبقات الفحول» به زبان عربی و در رابطه با زندگی برخی مشاهیر.
  • «تحفة الاخبار» در رابطه با سخنان پند آموز.
  • «دستور العمل فی اصلاح الخلل» در رابطه با اصلاحات مالی.
  • فذلکه التواریخ» به زبان عربی و ترکی در رابطه با تاریخ.
  • تحفة الکبار فی اسفار البحار در باره تاریخ جنگ‌های دریایی امپراتوری عثمانی.
  • «میزان الحق» به زبان ترکی و در رابطه با عقاید و کلام.

آثار وی بترتیب تاریخ تألیف بدین قرار است :

  • ۱ - فذلکه. کتاب مختصری است بزبان عربی و شامل تاریخ تقریباً ۱۵۰ سلسله. این کتاب خلاصه ای است از کتاب جنّابی با اضافاتی از مؤلف، و تاریخ تألیف آن سال ۱۰۵۱ است.
  • ۲ - حاشیه ای بر تفسیر بیضاوی که آن را بسال ۱۰۵۲ نوشته است.
  • ۳ - شرحی بر محمدیه ٔعلی فوشچی منجم، که آن را بپایان نرسانده و اکنون در دست نیست.
  • ۴ - جامع المتون، مشتمل برسی متن از متون معتبره و خود مؤلف بار دیگر دوازده متن آن را انتخاب و «مختصر جامع المتون» نامیده است و تاریخ تألیف آن معلوم نیست و چون در جلد اول کشف الظنون نام این کتب آمده ۞ باید گفت مسلماً پیش از سنه ٔ۱۰۶۴ که سال اتمام ترتیب جلد اول کتاب مزبور است تألیف شده است .
  • ۵ - تقویم التواریخ، کتابی است بزبان ترکی و چنانکه خودمؤلف، در کشف الظنون ۞ گوید نتیجه ٔ کتب تاریخ است و آن را در دو ماه از ماه های سال ۱۰۵۸ مسوده کرده است و تواریخ معموله را در آن آورده و وقایع را در جدول هائی ذکر کرده و آن را در دو نسخه، که یکی سه کراسه و هر صفحه از آن شامل ۵۰ سال است و دیگری ده کراسه و هر صفحه ٔ آن شامل ۲۰ سال است قرار داده. و این کتاب فهرست مانندی است برای کتب تاریخ، و بخصوص کتاب فذلکه ٔسابق الذکر مؤلف. مقدمه و خاتمه ٔ جامعالمتون بترکی و خود کتاب بفارسی است .
  • ۶ - جهان نما (نسخه ٔاول). کتابی است بزبان ترکی در هیئت و جغرافیا. چنانکه خود مؤلف در کشف الظنون ۞ گوید این کتاب دو قسمت است : یکی دریاها، و صور آنها، و جزائر. و دیگری خشکی ، اعم از شهرها و نهرها و کوه ها و مسالک و ممالک آن. این کتاب بترتیب حروف هجا و شامل اکتشافات جغرافیائی بعد از سده ٔنهم میباشد. تاریخ تألیف جهان نما سنه ٔ۱۰۵۸ است و حاجی خلیفه آن را به نام سلطان محمد رابع کرده است .
  • ۷ - سلم الوصول الی طبقات الفحول، کتابی است بزبان عربی، در ترجمه ٔاحوال بزرگان. جلد اول این کتاب در سال ۱۰۶۱ و ۱۰۶۲ پاکنویس شده است .
  • ۸ - تحفةالاخیار فی الحکم و الامثال والاشعار. کتابی است شامل پند و امثال و مرتب بترتیب حروف هجا و تاریخ تألیف آن ۱۰۶۱ یا ۱۰۶۳ است .
  • ۹ - کشف الظنون عن اسامی الکتب والفنون. دائرةالمعارفی است بزبان عربی، در نام کتابهای فارسی و عربی و ترکی تا زمان مؤلف و شامل تعریفاتی است از علوم مختلفه. حاجی خلیفه در تألیف این کتاب بیست سال وقت صرف کرده است و جلد اول آن در سال ۱۰۶۴ بپایان رسیده است. این کتاب به همت فلوگل، از سال ۱۸۳۵ تا سال ۱۸۵۸م. در لایپزیگ ، با ترجمه ٔ لاتینی، در هفت مجلد، و بسال ۱۲۷۴ در بولاق مصر، در دو مجلد، و در سنه ٔ۱۳۱۱ در استانبول، در دو مجلد، و اخیراً نیز در استانبول ، در دو جلد، بطبع رسیده است.
  • ۱۰ - لوامع النور فی ظلمة اطلس مینور. ترجمه ای است بزبان ترکی از اطلس مینور ۞ که در سنه ٔ ۱۶۲۱ م. در آرنهم ۞ بطبع رسیده. و تألیف آن درسنه ٔ۱۰۶۴ و ۱۰۶۵ پایان رسیده است.
  • ۱۱ - جهان نما. (نسخه ٔ دوم )، کتابی است در هیئت ، بزبان ترکی، مؤلف در این کتاب آثار جغرافیدان ها و نقشه کش های اولی اروپا از قبیل: اُرْتلیوس و ژرار مرکاتور و کلووریوس را اساس کار خودقرار داده است .
  • ۱۲ - ترجمه ای از تاریخ خالکو کندیلاس ۞ بیزانسی ، نویسنده ٔ مائه ٔشانزدهم.
  • ۱۳ - رونق السلطنه. ترجمه ای است در باب تاریخ قسطنطنیه .
  • ۱۴ - ترجمه ٔ فذلکه بزبان ترکی.
  • ۱۵ - الالهام المقدس من الفیض الاقدس
  • ۱۶ - دستورالعمل فی اصلاح الخلل ، رساله ای است در باب اصلاحات مالی ، که آن رادر سال ۱۰۶۳ تألیف کرده است .
  • ۱۷ - رجم الرجیم بالسین والمیم
  • ۱۸ و ۱۹ و۲۰ - مجموعه ٔ تاریخی و ادبی در سه دفتر که خلاصه ٔ سیصد تألیف است.
  • ۲۱ - فذلکةالتواریخ. کتابی است بزبان ترکی و دنباله ٔ فذلکه است و شامل تاریخ آل عثمان از سنه ٔ۱۰۰۰ تا اوائل سنه ٔ۱۰۶۵ این کتاب از سال ۱۲۸۶ تا سال ۱۲۸۷ هَ . ق . در استانبول بطبع رسیده است.
  • ۲۲ - تحفةالکبار فی اسفار البحار. تاریخی است در باب جنگهای دریائی ترکیه که در سنه ٔ۱۱۴۱ در استانبول بطبع رسیده و جیمز میچل ۞ آن را به انگلیسی ترجمه کرده و در سنه ٔ۱۸۳۱ م. در لندن بطبع رسیده است .
  • ۲۳ - میزان الحق فی اختیار الاحق ّ که تألیف آن را در ماه صفر ۱۰۶۷ به پایان رسانیده است. حاجی خلیفه تا زمان ابراهیم پاشا داماد حیات داشته است وفات او در ۱۷ ذیحجه سنه ٔ ۱۰۶۷ ، در حدود پنجاه سالگی است. رجوع به کشف الظنون چ ۱ استانبول ج ۱ ص ۳۲۱ و ۳۸۴ و ۴۱۴ و قاموس الاعلام ترکی ج ۵ ص ۳۸۰۶ و ۳۸۰۷ و الاعلام زرکلی ج ۳ ص و ۱۰۴۲ و معجم المطبوعات ستون ۷۳۳ و ص ۱۴۵۹ و اکتفاء القنوع بماهو مطبوع ص ۷ و ۵۰ و ۱۴۷ و ۳۶۶ و ۳۷۴ و ۳۷۷ و ۳۷۸ و دائرةالمعارف اسلام ج ۲ ص ۲۱۷و ۲۱۸ شود.

کتاب جهان‌نما[ویرایش]

یکی از کتب کاتب چلبی با عنوان «جهان نـُما» (Cihannüma)، اثری است که تمامی اطلاعات جغرافیایی آن زمان را در خود جای داده است. این کتاب در دو نوبت مجزا نگارش یافته است و با عنوان جهان‌نمای اول و جهان‌نمای دوم شناخته می‌شود. اطلاعات درج شده در این اثر، نه تنها از سیاحان و جغرافی‌دانان مسلمان، بلکه از نویسندگان اروپایی مانند گ. مرکاتور و ل. هوندیوس و از آثار اورتلیوس و کلووریوس نیز بدست آمده است. در این اثر، برای هر سرزمین در باره نام، موقعیت و اوضاع جغرافیایی، مراکز اداری و شهرهای عمده، راه‌ها و منازل، تأسیسات و بناها و تاریخ شهرها، اطلاعاتی آورده شده است. یکی از نکات بارز جهان‌نما تصاویر و نقشه‌های آن است. جهان‌نما را نخستین تلاش علمی برای مقایسه اطلاعات متون جغرافیایی اروپایی با متون جغرافیایی اسلامی دانسته اند و گفته‌اند که تا آن زمان در اروپا چنین کاری صورت نگرفته بود.

ایران در جهان‌نما[ویرایش]

در بخش دوم جهان‌نما، از فصل بیست‌وچهارم مطالب درباره ایران آغاز می‌شود و تا فصل سی‌ودوم ادامه می‌یابد. [۱]

پی‌نوشت[ویرایش]

  1. «انتشار نقشهٔ کاتب چلبی از ایران برای اولین بار»(فارسی)‎. پارسینه، ۰۸ شهریور ۱۳۹۱. 

منابع[ویرایش]