استان لرستان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

برای اثبات‌پذیری کامل این مقاله به منابع بیشتری نیاز است یا منابع ارایه‌شده به‌درستی ارجاع داده نشده‌اند. لطفاً با توجه به شیوهٔ ویکی‌پدیا برای ارجاع به منابع با ارایهٔ منابع معتبر این مقاله را بهبود بخشید. مطالب بی‌منبع ممکن است در آینده حذف شوند.

استان لرستان
موقعیت
اطلاعات
مرکز استان:  • مختصات:	خرم آباد  مختصات: .N° .E°
مساحت :	۲۸٫۰۶۴ ک‌م۲
جمعیت(۱۳۸۶):  • پراکندگی :	۱٫۸۲۸٫۳۳۴  /ک‌م۲
شمار شهرستان‌ها:	۹ شهرستان
منطقه زمانی:	IRST (UTC+۳:۳۰)
-تابستان (دی‌اس‌تی):	IRST (UTC+۴:۳۰)
زبان(های) اصلی:

استان لرستان، یکی از استان‌های غربی ایران است. این استان ۲۸٫۰۶۴ کیلومتر مربع مساحت دارد و جمعیت آن در سال ۱۳۸۶ بالغ بر ۱٫۸۲۸٫۳۳۴ نفر گزارش شده‌است.^[۱] خرم‌آباد مرکز استان و بروجرد دیگر شهر بزرگ آن است. لرستان سرزمینی کوهستانی است و غیر از چند دشت محدود، سراسر آن را کوههای زاگرس پوشانده‌است.بر اساس یافته‌های باستانشناسی این منطقه یکی ازنخستین سکونتگاه‌های قدیمی بشر است و مفرغ لرستان از شهرت باستان شناسی زیادی برخوردار است.

لرستان همچنین نامی است که بطور ضمنی دربرگیرنده تمام مناطق لر نشین غرب و جنوب غربی ایران می‌شود. منطقه لرستان در گذشته با نام‌های گوناگونی چون جبال، لر کوچک، پیشکوه و لرستان فیلی نیز شناخته می‌شده‌است.

فهرست مندرجات ۱ تاریخچه ۱.۱ لرستان بعد از اسلام ۲ لرستان در دوره اتابكان لر كوچك ۳ لرستان در دوره واليان لرستان ۴ لرستان در دوره قاجار و پهلوي ۴.۱ شهرها و شهرستان‌های لرستان ۴.۲ جغرافیا ۵ بلندی‌ها ۵.۱ آبشارها ۵.۲ رودخانه‌ها ۵.۳ چشمه‌ها و سراب‌ها ۵.۴ دریاچه‌ها و آبگیرها ۵.۵ آثار باستانی و تاریخی ۶ پل ها و دژها ۷ مسجدها ۷.۱ گردشگاه‌ها و دیدنی‌های طبیعی ۸ پدیده های آب و هوایی ۸.۱ مردم‌شناسی ۹ زبان و گویش در لرستان ۱۰ موقعیت اقتصادی ۱۰.۱ مشاهیر ۱۰.۲ دانشگاه‌ها ۱۱ جستارهای وابسته ۱۲ منابع ۱۳ پیوند به بیرون

[ویرایش] تاریخچه

آثار به جای مانده درسکونتگاه‌ها ,تپه ها,گورستان‌ها , پناهگاه هاي سنگي ،غارهاي منقوش ،غارهاي مسكوني پيش از تاريخ و دره‌های لرستان، سکونت بشر را دست کم ازچهل هزار سال پیش در این ناحیه نشان می‌دهد. کاسی‌ها ساکنان بومی لرستان پیش از رسیدن مادها و آمیختن با آنها بودند که خود از نواحی شمالی تر به منطقه لرستان و همدان کنونی کوچیدند و سرزمین كاسيت ها را تشکیل دادند.^[۲]

آثارمتعدد باستانی و پیش از تاریخ، پیشینه سكونت انسان را در بخش غربی استان، بیش از شرق آن نشان می‌دهد. در دوره‌های هخامنشی تا ساسانیان، لرستان بخشی از سرزمین بزرگ پارس بود. پس از اسلام و از زمان خلفای عباسی، لرستان فراتر از مرزهاي كنوني (از همدان تا گلپايگان) با نام سرزمین وحکومت اتابکان لرستان تا مرز اتابکان فارس بصورت حکومتی خود مختار تا پنج قرن(ازسال 506 تا 1006 هجري قمري) اداره می‌شد که حاکمان این دوره با نام اتابکان لركوچك شناخته می‌شدند.خرم آباد مركز حكومت اتابكان لر كوچك و ايذه مالمير مركز حكومت اتابكان لر بزرگ بوده است.

سپاهیان مغول و نیز تیمور بارها لرستان را مورد تاخت و تاز قرار دادند و شهرهای آن را غارت و ویران نمودند. از دوره صفویان لرستان عمدتاً به صورت ایالت‌های مستقل در نظر گرفته می‌شدند. زندیان از طوایف لر بودند که نبردهایی در منطقه از آنان به ثبت رسیده‌است. در دوره قاجار، ولایت لرستان و ولایت بروجرد، گاه بصورت مستقل و گاه یکسان در نظر گرفته می‌شدند و در اواخر قاجار، لرستان و خوزستان یک ایالت محسوب می‌شدند^[۳]. از این دوره برخی ایلات لرستان از تابعیت حکومت مرکزی سر باز زدند و حکومتهای خودمختار پراکنده‌ای را تشكيل دادند.. آیت الله بروجردی پس از بازگشت از نجف، در زادگاهش بروجرد مستقر شد و طرفداران زیادی در بین اهالی لرستان پیدا کرد. در زمان انقلاب اسلامی، راهپیمایی‌های مختلفی در شهرهای استان به ویژه خرم آباد برگزار شد. در جنگ ایران و عراق، لرستان به سبب نزدیکی به مرزهای غربی و جنوبی، اهمیت استراتژیک پیدا کرد و بارها مورد بمباران قرار گرفت.

[ویرایش] لرستان بعد از اسلام

اعراب مسلمان در نيمه نخست قرن اول هجري امپراتوري ساساني را منقرض ساخته و تمامي نواحي آن منجمله لرستان را به تصرف در آوردند . پيروزي اعراب مسلمان تاثير ژرفي در فرهنگ مردم لرستان و ديگر نواحي نهاد زيرا مردم با پذيرش آييناسلام بخشي از فرهنگ باستاني نياكان خود را به فراموشي سپردند . با اين حال توانستند نه تنها زبان بلكه بسياري از جنبه هاي فرهنگ كهن را زنده نگهدارند .

طي دو قرن ونيم از نيمه اول قرن يكم تا اواخر قرن سوم هجري استانهاي لرستان وايلام كنوني مستقيما زير نظر خلفا اداره مي شدو خراج آنها به حكام كوفه پرداخت مي شد .از قرن سوم هجري به بعد ،با روي كار آمدن حكومتهاي محلي در غرب ايران منجمله دولت شيعي مذهب آل بويه لرستان تحت تابعيت حكومت مزبور قرار گرفت و از نفوذ خلفا كاسته شد .

در فاصله سالهاي 348 تا 406 هجري يعني نزديك به نيم قرن در درون قلمرو آل بويه ،لرستان به تصرف دودماني از كردان ،معروف به برزيكاني در آمد كه در تاريخ به آل حسنويه شهرت يافته اند . موسس اين سلسله حسنويه بن حسين برزيكاني بود كه قسمت عمده كردستان ،كرمانشاه و همدان را تحت كنترل داشت . بعد از وي پسرش بدرجانشين وي شد . او لرستان را نيز ضميمه قلمرو خود ساخته و شهر شاپور خواست خرم آباد و دژ مشهور آن قلعه فلك الافلاك را پايتخت و مركز حكمراني خود قرار داد. بدر در آباداني و عمران لرستان كوشيد و به ساخت ابنيه عام المنفعه همت گماشت .

طولي نكشيد كه او بزرگترين امير غرب ايران گرديد و مورد توجه سلاطين آل بويه و خليفه عباسي واقع شد و از طرف خليفه عباسي به ناصر الدوله ملقب گرديد .سالهاي پاياني زندگاني بدر در نزاع و كشمكش با پسرش هلال سپري شد بطوري كه بارها موجبات دخالت آل بويه را فراهم آورد و شهر شاپور خواست چندين بار به تاراج رفت. اين سلسله سرانجام به سال 406 هجري توسط آل بويه منقرض گرديد.

پس از انقراض سلسله آل حسنويه مدت كوتاهي لرستان زير فرمان خاندان كاكويه كه شعبه اي از آل بويه بودند قرار گرفت . در نيمه نخست قرن پنجم هجري تركان سلجوقي به ايران يورش آوردند و در اندك زماني شرق و غرب ايران را در نور ديدند و به حاكميت غزنويان و آل بويه بر ايران خاتمه دادند . لرستان در سال 435 هجري به تصرف ابراهيم ينال برادر طغرل سلجوقي درآمد . ابراهيم ينال شهر شاپور خواست خرم آباد را به محاصره در آورد و علي رغم دفاع شجاعانه مردم آن شهر ، او موفق گرديد شهر را اشغال نموده و كشتار و ويراني فراواني به بار آورد و مرتكب انواع جنايات گردد. بدين ترتيب لرستان تحت سيطره تركان سلجوقي درآمد و جزئي از امپراطوري آنان شد .

در دوره سلجوقي دودماني از تركان سلجوقي موسوم به برسقيان بر لرستان حاكميت يافت . برسقيان از حكام و عمال موثر و مشهور روزگار سلاجقه بودند . مركز حكمراني آنان شهر شاپور خواست و الشتر بوده است . هم اكنون يك سنگ نوشته به تاريخ 513 هجري مربوط به امير اسفهسالار كبير ، ابوسعيد برسق بن برسق در شهر خرم آباد و چند سنگ قبر از اين دودمان در شهر الشتر وجود دارد كه ياد آور حاكميت اين خاندان بر لرستان است سلسله برسقي سرانجام پس از روي كار آمدن اتابكان لر كوچك بر افتاد و به خارج از لرستان رانده شدند. ^[۴]

[ویرایش] لرستان در دوره اتابكان لر كوچك

امپراطوري سلجوقي در نيمه دوم قرن ششم هجري از هم فرو پاشيد در نتيجه حكومتهاي محلي مختلفي از گوشه و كنار اين امپراطوري سر براورد .يكي از اين حكومتهاي محلي اتابكان لر كوچك بود كه در منطقه لرستان و ايلام تشكيل گرديد .موسس اين سلسله كه به نام جد آن ،خورشيد به خورشيدي نيز شهرت دارد ،شجاع الدين خورشيد است .وي كه از سركردگان يكي از طوايف لرستان موسوم به جنگروي بود ،ابتدا در خدمت حسام الدين شوهلي ،از امراي ترك سلجوقي حاكم خوزستان و لرستان به سر مي برد و سپس از جانب او به حكومت لرستان گمارده شد .

به دنبال ضعف و تجزيه امپراطوري سلجوقي شجاع الدين خورشيد نيز همچون امراي بلاد ديگر فرصت را مغتنم شمرده ،لرستان را در قبضه اختيار گرفته و بر خود عنوان اتابك (واژهاي تركي كه از اتا به معني پدر و بيگ يعني بزرگ است ) نهاد و بدين ترتيب سلسله اتابكان لر كوچك را بنيان نهاد و جانشينانش كه تعداد آنهارا 24تن ذكر كرده اند نزديك به چهار قرن و نيم ،از سال 570 تا 1006هجري قمري بر لرستان فرمانروايي نمودند .اتابكان لر كوچك باهردسيسه اي توانستند موقعيت و اقتدار خود را تا اواسط دوره صفوي با گردن نهادن به يوغ فرمانروايان وقت ايران از جمله سلاطين خوارزمشاهي ،مغولان ،تيموريان ،تركمانان ،قراقويونلو و اق قو يونلو و در پايان پادشاهان صفوي حفظ نمايند .از اتابكان لر كوچك چند تن با درايت و سياست بودند كه از آن جمله شجاع الدين خورشيد موسس سلسله ، حسام الدين خليل حدود 640هجري ،ملك عزالدين (804_750 ه ق )كه حمله تيمور به لرستان در زمان شاه عباس صفوي با كشته شدن شاهورديخان آخرين اتابك لر به پايان رسيد . ^[۵]

[ویرایش] لرستان در دوره واليان لرستان

بعد از انقراض سلسله اتابكان لر كوچك توسط شاه عباس اداره حكومت لرستان به حسين خان والي از بستگان شاهورديخان آخرين اتابك لر سپرده شد.زمامداري واليان از 1006 تا 1348هجري به طول انجاميد و حكمراني آنها همزمان با سلسله صفويه ،افشاريه ،زنديه، قاجاريه و پهلوي بود .حكومت واليان تا اوايل دوره قاجار شامل پشتكوه (ايلام) و پيشكوه (لرستان) ميشد .ولي از اوايل دوره ]]قاجار[[ بنا به دلايلي كه خواهد آمد تنها به پيشكوه محدود گرديد .

واليان لرستان از لحاظ قدرت سياسي و استقلال به پاي اتابكان نمي رسيدند .ولي برخي از آنها همچون علي مردان خان از اقتدار فوق العاده اي برخوردار بود .خدمات اين سردار دلير و نام آور لرستاني در برابر هجوم افغانها در پايان دوره صفوي و مقاومت سر سختانه او در برابر قواي عثماني و همچنين رشادتهاي فراوان وي در ركاب نادر شاه افشار جهت بر قراري صلح و ثبات و دفع متجاوزان از كشور ،بسيار در خور توجه و تحسين انگيز است .

مركز حكمراني اتابكان لر كوچك شهر خرم آباد بود .بطور كلي اتابكان لر كوچك در آباداني ،عمران و برقراري امنيت در لرستان كوشش ميكردند .از اين رو لرستان در دوره مذكور يكي از آبادترين و پر رونق ترين ايالتهاي ايران محسوب ميشد .اين سلسله نخستين حكومت لر تباري بود كه در لرستان به وجود آمد و بسياري از ويژگيهاي فرهنگي و اجتماعي مردم لرستان در اين دوره شكل گرفت . ^[۶]

[ویرایش] لرستان در دوره قاجار و پهلوي

همان گونه كه اشاره شد ،تا پيش از روي كار آمدن قاجاريه تمام منطقه لرستان زير نظر والي حسين خان به صورت سرزميني نيمه مستقل اداره ميشد و مركز آن شهر خرم آباد بود .اما پس از به قدرت رسيدن قاجاريه تغييرات چشمگيري در لرستان صورت گرفت .آقا محمد خان ،باني سلسله قاجاريه ،به علت كينه اي كه از لرهاي زنديه در دل داشت نسبت به همه لرها با ديده دشمني مي نگريست واسباب ضعف اين قوم را به هر نحوي كه توانست فراهم آورد چنانكه برخي از طوايف لرستان را به قزوين كوچانيد . همچنين چون واليان لرستان را رقيبي خطر ناك ميپنداشت در تضعيف آنها كوشيد.

جانشين او يعني فتحعلي شاه به تجزيه لرستان پرداخت . چنانكه پشتكوه را مجزا كرد و نفوذ واليان را به همان منطقه محدود ساخت . از آن پس لرستان مستقيما زير نظر ماموران قاجار كه اغلب آنها از شاهزادگان و اطرافيان دربار بودند اداره مي شد .

لرستان تا پيش از تسلط قاجارها ايالتي نسبتا آباد و يك پارچه بود ولي در سايه بي تدبيري ، بيداد گري و استبداد شاهزادگان و عمال قاجار كه جز به دنبال سود شخصي و چپاول مال مردم نبودند ،به تدريج رو به ويراني نهاد .اقتصاد منطقه به سختي آسيب ديد و هرج و مرج و نا امني همه جا را گرفت ،از ميزان جمعيت كاسته گرديد.بسياري مجبور به مهاجرت گرديده و يا به زندگي كوچ نشيني روي آوردند و طوايف مختلف به جان هم افتادند و اين فرايند بخصوص در اواخر دوره قاجار شدت بيشتري يافت .با سقوط سلسله قاجار و روي كار آمدن رضا خان در سال 1299 هجري شمسي اقداماتي عليه بعضي ايالات از جمله لرستان به عمل آمد كه منجر به در گيريهايي شديد بين قواي دولتي و ايلات و عشاير لرستان گرديد .اين درگيريها از 1300 تا 1312 به جنگ و گريز ادامه داشت .

ما سر انجام عشاير لر شكست خوردند و لرستان و پشتكوه هر دو به تصرف قواي دولتي درآمدند با روي كار آمدن دودمان پهلوي اگر چه به ملوك الطوايفي و هرج ومرج لرستان تا اندازه اي پايان داده شد و منجر به پاره اي اصلاحات شد ، ولي از آنجا كه سياست دولت مبتني بر تمركز امكانات در تهران و چند شهر ديگر بود بسياري از مناطق ايران از جمله لرستان در وضع نا مساعد قرار گرفتند و قرباني تبعيضات نا خواسته شدند.^[۷]

[ویرایش] شهرها و شهرستان‌های لرستان

نوشتار اصلی: فهرست آبادی‌های استان لرستان

استان لرستان ۹ شهرستان، ۲۵ بخش و ۸۱ دهستان دارد. شهرستانهای این استان عبارت‌اند از: ازنا، الیگودرز، بروجرد، پل‌دختر، خرم‌آباد، دورود، دلفان، سلسله و کوهدشت. لرستان در ابتدای تقسیمات کشوری دوره پهلوي بخشی از فرمانداری کل خوزستان و لرستان بود که خیلی زود از خوزستان جدا و با عنوان فرمانداری کل لرستان مستقل شد. در ابتدای تشکیل، دارای دو شهرستان خرم آباد در غرب و بروجرد در شرق بود. در فاصله کوتاهی، الیگودرز از شهرستان بروجرد جدا و سومین شهرستان استان شد. روند تشکیل شهرستان‌های جدید تا اواخر دهه ۱۳۶۰ متوقف شده بود اما در پایان جنگ ایران و عراق، دورود نیز از بروجرد جدا و چهارمین شهرستان استان لرستان شد. در سالهای بعد، کوهدشت، نورآباد، الشتر و پلدختر از شهرستان خرم آباد و نیز ازنا از شهرستان الیگودرز جدا و تبدیل به شهرستانهای مستقل شدند.

استان لرستان هم اکنون دارای ۲۳ نقطه شهری است. شهرهای بزرگ لرستان به ترتیب جمعیت عبارت‌اند از: خرم‌آباد، بروجرد؛ دورود، الیگودرز.

[ویرایش] جغرافیا

[ویرایش] بلندی‌ها

لرستان سرزمینی کوهستانی است و به غیر از دشتهای سیلاخور، کوهدشت، الشتر، خاوه(دلفان)وکره گاه خرم آباد و چندین دشت کوچک دیگر، بیشتر مناطق استان را کوههای فشرده و دره‌های تنگ از سلسله کوههای زاگرس فرا گرفته‌اند. بلندترین قله‌های لرستان به صورت نواری در گوشه شمال غربی تا شرق استان قرار کشیده شده‌اند و به ترتیب موقعیت شامل کوههای چهل نابالغان، گرین، میش پرور، کوه رباط، اشترانکوه، سر سبز، قالی کوه و تمندر می‌شوند. برخی بلندی‌های مهم لرستان عبارت‌اند از:

کوه‌های استان لرستان
نام	بلندی	مکان حدودی
اشترانکوه	۴۱۵۰ متر	شرق دورود، جنوب ازنا و شمال بخش زز و ماهرو الیگودرز
قالی کوه	۴۰۲۸ متر	جنوب الیگودرز
کوه تمندر	۳۹۰۰ متر	شرق بخش مرکزی الیگودرز
چهل نابالغان	۳۶۰۰ متر	شرق نوراباد و جنوب نهاوند
کوه رباط	۳۶۰۰ متر	غرب بخش زز و ماهرو الیگودرز
کوه گرین	۳۶۲۳ متر	غرب بروجرد وشمال الشتر
کوه سرسبز	۳۵۹۶ متر	شمال بخش ززو ماهروالیگودرز
کوه میش پرور	۳۵۰۰ متر	جنوب غربی بروجرد
کوه هنجیس	۳۲۰۰ متر	شمال کوهدشت و جنوب نوراباد
کوه ویلو	۳030 متر	غرب الیگودرز
کوه نیر	۳۱۹۱ متر	مرکز بخش ززو ماهروالیگودرز
کوه رال	۲۹۹۵ متر	شمال بخش ززو ماهروالیگودرز
کوه شاه نشین	۲۹۰۰ متر	جنوب بروجرد
سفید کوه	۳۰۶۰ متر	غرب خرم آباد
سفید کوه ازنا	۲۷۱۹ متر	مرکز ازنا
کوه علی بلاغی	۲۶۵۰ متر	شمال الیگودرز
هشتاد پهلو	۲۹۹۷ متر	جنوب خرم آباد
کوه قلعه عبدالرضا	۲۵۱۸ متر	شرق بخش مرکزی الیگودرز
تاف	۲۳۴۶ متر	جنوب شرقی خرم آباد
منگنی	۲۴۰۰ متر	جنوب دلفان وشمال کوهدشت
مخمل‌کوه	۱۹۶۶ متر	شرق خرم آباد
کبیرکوه	۱۷۶۰ متر	جنوب پلدختر
کوه یافته	۲۸۵۰ متر	جنوب غرب خرم آباد

[ویرایش] آبشارها

شهرستان الیگودرز آبشار آب سفید آبشار چکان دهقادی آبشار تیندر آبشار لوچ آبشار وارک(بخش زلقی) آبشارهای دورک آبشار چونگ شنه آبشار تاف روستای پیر امام آبشار مبارک آباد شهرستان پلدختر آبشارافرینهAfrineh شهرستان خرم آباد آبشار نوژيان آبشار گریت آبشار وارک آبشار مخمل كوه شهرستان دلفان غسلگه آبشار سویله شهرستان دورود آبشار بيشه آبشار دره اسپر

[ویرایش] رودخانه‌ها

• سیمره (سرچشمه: سراب گاماسیاب در کوه گرین، پایان: کرخه، هورالعظیم عراق). رود سيمره در خوزستان كرخه ناميده مي شود.
• کشکان (سرچشمه: رود خانه‌های کاکارضا(کوه قارون در بخش زاغه خرم آباد)و گلال(سراب رباط خرم آباد)، پایان: سیمره)
• سزار (سرچشمه:اشترانکوه و کوه گرین، پایان: دز)
• کهمان (سرچشمه: کوه گرین، پایان: کشکان)
• زال (سرچشمه: کوههای جنوب غربی پلدختر، پایان: سیمره)
• رودبار لرستان(آب زالکی) (سرچشمه:قالی کوه، پایان: دز)
• رود بختیاری (سرچشمه:اشترانکوه، پایان: دز)
• رود تیره (سرچشمه:؟، پایان:دز)
• رود ماربره(سرچشمه:اشترانکوه، پایان:دز)

[ویرایش] چشمه‌ها و سراب‌ها

شهرستان ازنا چشمه قل قل شهرستان الیگودرز سراب غار تمندر سراب گردکانک سراب ماهی چال سراب خرسیان سراب گایکان سراب سردره سراب رودآب سراب دورک

شهرستان بروجرد سراب جانیزه سراب زِرشکه سراب سفید سراب زارِم سراب کرتول چشمه وِنایی چشمه دره خونی چشمه هفت تپه چشمه اِسِل

شهرستان خرم آباد سراب کیو چشمه‌های آب ارم(سراب گلستان) گرداب دارایی آب اراز سراب شَوا سراب یاس سراب چنگائي (سراب نيلوفر) سراب تلخ گرداب سنگی (گرداب بردينه)

شهرستان دلفان سراب غسلگه سراب پیردوسی سراب دولیسکان سراب وناو سراب سنگر سراب قمش سراب تاج امیر شهرستان دورود چشمه راکن

شهرستان سلسله سراب کهمان سراب هنام سراب زز چشمه کیان شهرستان کوهدشت آب‌گرم گرخوشاب

[ویرایش] دریاچه‌ها و آبگیرها

شهرستان بروجرد تالاب بیشه دالان دریاچه تپه چغا دریاچه بوستان فدک

شهرستان پلدختر مجموعه تالابهای پلدختر تالاب گري بلمك شهرستان خرم آباد دریاچه سراب کیو درياچه گهر كوه كلا شهرستان دورود دریاچه گهر شهرستان الیگودرز دریاچه گهر تالاب گهر کوچک دریاچه شط تمی

[ویرایش] آثار باستانی و تاریخی

لرستان جایگاه آثار باستانی و تاریخی فراوانی است که می‌توان آن‌ها را به سه دوره پیش از تاریخ، دوره ایران باستان و دوره اسلامی تقسیم کرد. یافته‌های پیش از تاریخ لرستان، بیشتر شامل نقاشی‌ها، کنده‌کاری‌های غارها، سفالینه هاو اشیای مفرغی هستند. به دلیل کوهستانی بودن منطقه، نخستین ساکنان در مناطق مرکزی و غربی لرستان سکونت یافتند. در این استان، بیش از ۲۵۰ غار و پناهگاه صخره‌ای وجود دارد که نیمی از آنان در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده‌اند. از جلمه غارهای مهم می‌توان به غارهای منقوش پیش از تاریخ موميان يك،هوميان دو و مير ملاس كوهدشت و دوشه بخش چگني خرم آباد ،غار هاي مسكوني پيش از تاريخ دره خرم آباد پاسنگر ، قمري ، كنجي ، گرارجنه و یافتهYaafta )و غارباستاني و شگفت انگيز کلماکره پلدختر Kalmaakara اشاره کرد ^[۸]

[ویرایش] پل ها و دژها

از دوره‌های هخامنشیان و ساسانیان، پلها و دژهای ویران زیادی به جای مانده‌است. پل دختر،پل کشکان،پل شاپوري،پل كلهر،پل معمولان و نیز قلعه فلک الافلاک از این دسته‌اند. گورستان‌هاو تپه‌های تاریخی فراوانی در بیشتر مناطق این استان وجود دارند که هنوز مورد کاوش باستان شناسی قرار نگرفته‌اند.

[ویرایش] مسجدها

مسجدها و امامزاده‌ها نیز از مهم‌ترین آثار به جای مانده از دوره‌های پس از اسلام در این منطقه هستند که مسجد جامع،مسجد جامع خرم آباد،امامزاده قاسم ازنا ، شاهزاده احمد پلدختر، شاهزاده محمد كوهدشت،بابابزرگ نورآباد دلفان،شاهزاده عبدالله،امامزاده زيدبن علي،امامزادگان ابوالوفا خرم آباد از قدیمی‌ترین و مهم‌ترین این آثار به حساب می‌آیند.

برخی آثار باستانی و تاریخی لرستان به ترتیب شهرستان عبارت‌اند از:

شهرستان ازنا امامزاده قاسم (ازنا) شهرستان الیگودرز غار باستانی پشتکوه قلعه مندیش غار تمندر غار بزنوید قبور شاهرود غار شاهرود قلعه باجول قلعه دختر گورستان تاریخی بزنوید شهرستان بروجرد امامزاده جعفر امامزاده قاسم پل قلعه حاتم زواریجان مسجد جامع مسجد سلطانی

شهرستان پلدختر پل دختر(پل کر و دختر) پل کلهر غار کلماکره شهرستان خرم آباد پل شاپوری (طاق پیل شكسته) پل کشکان(بلند ترین و بزرگترین پل باستانی ایران)واقع در مسير خرم آباد به كوهدشت) سنگ نوشته خرم آباد|سنگ نبشته]] خيابان شريعتي

قلعه فلک الافلاک گرداب سنگی(گرداب بردينه) مناره آجری غارهاي مسكوني پنج گانه پيش از تاريخ ، پاسنگر،قمري ،كنجي ،گرارجنه ويافته غار منقوش دوشه در بخش چگني شهرستان خرم آباد غار كوگان (ساخت انسان در سه طبقه)روستاي طائي مقبره شاهورديخان(آخرين اتابك لر كوچك )در روستاي گوشه شهنشاه خرم آباد كاروانسراهاي مسير خرم آباد به دزفول به عنوان قسمتي از راه شاهي (از شوش به هگمتانه )شامل كاروانسراهاي شهنشاه،چمشك،قلعه نصير ،بيدروبه. شهرستان دلفان راه باستانی گاوشمار بقعه حسن گایار مفبره بابا بزرگ شاویسقلی شهرستان دورود پل چالانچولان

شهرستان سلسله قلعه مظفری پل كاكا رضا شهرستان کوهدشت غارهاي منقوش هومیان1و2 وغارمنقوش مير ملاس قلعه زاغه قلعه کوهزاد

[ویرایش] گردشگاه‌ها و دیدنی‌های طبیعی

شهرستان ازنا دشت جابلق شهرستان الیگودرز قالی کوه دریاچه گهر آبشار آب سفید آبشار چکان دهقادی دشت لاله‌های واژگون روستای خلیل آباد اشترانکوه محوطه اطراف امامزاده محمد ابن حسن چشمه و سراب گایکان سراب ماهیچال محوطه کوهستان تمندر محوطه تاریخی طبیعی دورک محوطه تاریخی طبیعی شاهرود شهرستان بروجرد بوستان فدک تپه چغا تاک درخت دشت سیلاخور کوچه باغی گلدشت ونایی

شهرستان پلدختر رود کشکان تالاب‌های پلدختر شهرستان خرم آباد پارك جنگلي مخملكوه پارك جنگلي شور آباد آبشارهاي نوژیان،گريت،بيشه،وارك،مخملكوه پارك تفريحي کیو سنگ سوراخ دره پيري جد مخملكوه پارك صخره اي

شهرستان دلفان دامنه‌های کوه گرین کوه مهراب، چشمه گرمابه کوه چهل نابالغان دره بایور آبشار غسلگه شهرستان دورود اشترانکوه دریاچه گهر دره نی گاه دشت سیلاخور آبشار بیشه

شهرستان سلسله سراب هاي امير و كهمان در دامنه گري (گرين) شهرستان کوهدشت کاخ ساسانی قلعه منیژه(معبد سرخ دم لکی و سرخ دم لری) پنجه علی غار میر ملاس مقبره شاهزاده محمد

[ویرایش] پدیده های آب و هوایی

لرستان به دلیل مجاورت با خوزستان هرساله دچار مشکل گرد و غبار شدید می‌شود و آلودگی هوای آن گاه به ۱۰ برابر حد استاندارد می‌رسد. علت وجود گرد و غبار در آسمان استان لرستان، بیابان‌زدایی مناطق شرق مدیترانه، صحرای عربستان و ۲۰ درصد آن نیز ناشی از مناطق خشک خوزستان است.^[۹]

[ویرایش] مردم‌شناسی

نوشتار اصلی: فهرست طایفه‌های لرستان

اکثر جمعیت استان را لک زبانان تشکیل می‌دهند.عده ای از ساکنان استان لرستان را طایفه‌ها و تیره‌هایی از قوم ایرانی لر تشکیل می‌دهند.گویش ایشان لری است. محدوده سرزمین‌های لرنشین محدود به استان لرستان نیست و دراستان‌های چهارمحال و بختیاری، فارس ، اصفهان ، کهگیلویه و بویراحمد، بوشهر، خوزستان، همدان وایلام نیز طایفه‌های گوناگون لر پراکنده‌اند.

[ویرایش] زبان و گویش در لرستان

گویش های مردم لرستان عبارتند از :

• لری خرم آبادی
• لکی کوهدشت ،سلسله و دلفان
• لری مناطق شمال شرق استان، بروجرد و دورود
• لری بختیاری مناطق شرق استان ، الیگودرز و ازنا

[ویرایش] موقعیت اقتصادی

استان لرستان به سبب داشتن کوهستان‌های پهناور و مراتع بسیار، از دیرباز زیستگاه مردمانی بوده که دامپروری پیشه اصلی آنان بوده‌است. به همین سبب ساختار طایفه‌ای در این استان از اهمیت زیادی برخوردار بوده‌است. ایلات و طوایف لرستان گستردگی زیادی دارند اما در مجموع به دو گروه کوچ رو و ساکن تقسیم می‌شوند. طایفه‌هایی از لر بختیاری در خاور لرستان در مناطق الیگودرز و ازنا ساکن هستند و یا هر ساله به این منطقه کوچ می‌کنند.

مراتع فراوان و بارندگی مناسب، امکان پرورش دام و کشاورزی دیم را در این منطقه فراهم نموده‌است. از همین روی، پیشه سنتی مردم لرستان دامپروری و کشاورزی بوده‌است. ساکنان مناطق شهری، پیشه‌ور، بازرگان و یا صنعت‌گر بوده‌اند. امروزه درصد قابل توجهی از ساکنان شهرها را کارمندان ادارات دولتی، آموزشی و نظامی تشکیل می‌دهند.

دامپروری از جمله فعالیتهای مهم مردم این استان به شمار می‌رود. از لحاظ صنعتی در حال توسعه می‌باشد كه می‌توان به صنایع ساختمانی، فلزی، سرامیك، غذائی، پوشاك، صنایع دستی و شیمیائی اشاره كرد. معادن این استان شامل سنگ تراورتن، مرمریت، فلدسپات، تالك، سنگ آهك، سرب و روی می‌باشد.

[ویرایش] مشاهیر

دکتر شهید هوشنگ اعظمی لرستانی ،آیت الله حسین بروجردی، آیت الله احمد کروبی، آیت الله روح الله کمالوند و آیت الله سیدحسن طاهری خرم آبادی از روحانیون بنام لرستان در دهه‌های اخیر به شمار می‌آیند.

باباطاهر بزرگ ترین شاعر لر است. میرنوروز، ملاپریشان، ملا منوچهر چهره‌های شعر سنتی لرستان هستند.از شاعران معاصرلرستانی مهرداد اوستا، نصرت الله مسعودی، علی رضا کرمی، ساسان والی زاده و نسرین جافری دارای آثار تاثیر گذاری در مطبوعات و کتاب های شعر می‌باشند . شهید محمد بروجردی ,مهدی زین الدین از سرداران مشهور جنگ هشت‌ ساله ایران وعراق و از مردم لرستان هستند.

از نویسندگان، هنرمندان لرستان هم می‌توان به عبدالحسین زرین کوب ، سید جعفر شهیدی، اسفندیار غضنفری ،، سید فرید قاسمی ،امان اللهی بهاروند ،علی دریکوند نویسنده داستان‌هایی به زبان انگلیسی چون گانگادین و نورافکن و...، علی اکبر شکارچی موسیقی دان ،محمد مرادی معروف به شاه میرزا ملقب به مروارید اقیانوس ،نوازنده سرنا وهنرمندان سینما وتاتراین سال‌ها مسعود رایگان و فاطمه گودرزی اشاره کرد. کریم خان زند و لطفعلی خان زند از شاهان دوره زندیه و از طوایف لر بوده‌اند.

[ویرایش] دانشگاه‌ها

نوشتار اصلی: فهرست مراکز آموزش عالی استان لرستان

دانشگاه علوم پزشکی لرستان وابسته به وزارت بهداشت و نیز دانشگاه لرستان وابسته به وزرات علوم تحقیقات و فناوری، دو دانشگاه فعال دولتی در استان لرستان هستند که هر دو در شهر خرم آباد قرار گرفته‌اند. از سال ۱۳۸۶ مقدمات تأسیس دانشگاه آیت الله بروجردی در شهر بروجرد نیز فراهم شده‌است. دانشگاه آزاد اسلامی نیز واحدهایی در شهرهای گوناگون استان دارد که واحد خرم آباد و نیز واحد بروجرد بزرگ‌ترین آنها به حساب می‌آیند.شهرستان‌های دورود و الیگودز نیز دارای دانشگاه آزاد هستند.

[ویرایش] جستارهای وابسته

• لر
• فهرست طایفه‌های لرستان
• مسکن در لرستان
• پوشاک مردم لرستان
• پوشاک سنتی عشایر لرستان
• موسیقی لرستان
• بازیهای محلی لرستان
• فهرست آبادی‌های استان لرستان
• فهرست مراکز آموزش عالی استان لرستان

[ویرایش] منابع

• مرکز ملی آمار ایران

‎

[ویرایش] پیوند به بیرون

• وبلاگ فرهنگی مردم الیگودرز
• پایگاه خبری لرنا
• لور - نشریه اجتماعی فرهنگی مردم لر
• شبکه لرستان
• لرستان
• لرستان در تصویر

	استان لرستان
مرکز	خرم‌آباد
شهرستان‌ها	ازنا • الیگودرز • بروجرد • پل‌دختر • خرم‌آباد • دورود • دلفان • سلسله • کوهدشت
شهرها	ازنا • اشترینان • الشتر • الیگودرز • بروجرد • پل‌دختر • چالانچولان • چغلوندی • چقابل • خرم‌آباد • درب گنبد • دورود • زاغه • سپیددشت • سراب‌دوره • فیروزآباد • کونانی • کوهدشت • گراب • معمولان • مومن‌آباد • نورآباد • ویسیان
نقاط دیدنی	آبشار نوژیان • آبشارهای سرکانه • امام‌زاده دوخواهران • پل کشکان • تالاب زردابه • دریاچه گهر • دژ شینه • غار کلماکره • فلک‌الافلاک • کاخ ساسانی رحمان‌آباد • کاروانسرای گوشه شهنشاه • مسجد سلطانی بروجرد

ن . ب . و استان‌های ایران آذربایجان شرقی • آذربایجان غربی • اردبیل • اصفهان • ایلام • بوشهر • تهران • چهارمحال و بختیاری • خراسان جنوبی • خراسان رضوی • خراسان شمالی • خوزستان • زنجان • سمنان • سیستان و بلوچستان • فارس • قزوین • قم • کردستان • کرمان • کرمانشاه • کهگیلویه و بویراحمد • گلستان • گیلان • لرستان • مازندران • مرکزی • هرمزگان • همدان • یزد