شهرستان تایباد

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
شهرستان تایباد
اطلاعات کلی
کشور ایران Flag of Iran.svg
استان خراسان رضوی
مرکز تایباد
سال شهرستان شدن ۱۳۵۴
مردم
جمعیت ۱۶۳٬۰۰۹ نفر (۱۳۹۰)
آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه ۱۶،۴ درجه سانتیگراد
بارش سالانه ۱۸۰،۵ میلیمتر
شهرها
تایباد، کاریز، مشهد ریزه
تعداد بخش‌ها
مرکزی، میان ولایت


شهرستان تایباد یکی از شهرستان‌های استان خراسان رضوی در شرق ایران است. مرکز این شهرستان، شهر تایباد است. کاریز و مشهد ریزه شهرهای دیگر آن هستند. در سال ۱۳۹۰، این شهرستان تعداد ۱۶۳٬۰۰۹ نفر جمعیت داشته است.[۱]

تقسیمات کشوری[ویرایش]

شهرها: تایباد و کاریز

شهرها: مشهد ریزه

اقلیم و آب و هوا[ویرایش]

میانگین بارندگی در دوره آماری بیست ساله (۵۴ تا ۷۴) شهرستان ۱۸۰،۵ میلیمتر می‌باشد. این شهرستان در تابستان تحت تاثیر بادهای ۱۲۰ روزه سیستان قرار می‌گیرد که باعث افزایش گرد و غبار هوا و وارد شدن خسارت به مزارع صیفی کاری می‌گردد. میانگین دمایی شهرستان (۵۴ تا ۷۴) ۱۶،۴ درجه سانتیگراد می‌باشد.

بیشتر بارندگی در ماههای بهمن -اسفند و فروردین صورت می‌گیرد. بیشترین دمای اندازه‌گیری شده ۴۷،۵ درجه سانتیگراد و کمترین آن ۲۴ سانتیگراد زیر صفر، اندازه‌گیری شده است.

فرآورده های کشاورزی[ویرایش]

از فراورده‌های آن می‌توان به خربزه، هندوانه، زعفران و زیره اشاره کرد.

اماکن دیدنی[ویرایش]

مجموعه تاریخی مزار مولانا زین‌الدین ابوبکر تایبادی، مسجد و مزار شیخ عبدالله، میل کرات، شهر تاریخی مالین، تنگل و بنداستای، مزار شاهزاده قاسم، رباط عباس‌آباد، رباط سنگی کرات، سنگ مزارات باخزر، قلعه اسکندرآباد، محوطه تاریخی جوزقان، آب انبار قلعه کهنه ریزه، آبشار ارزنه، حمام فرمان آباد، مسجد قدیمی محسن آباد، موزه مردم شناسی تایباد، آب انبار مشهد ریزه، روستای آبقه، روستای پُشته، قلعه کرات.

جغرافیا[ویرایش]

این ناحیه با ارتفاع ۶۰۰ تا ۱۰۰۰ متری از سطح دریاها ی آزاد و مساحت تقریبی ۴۷۵۶ کیلومتر مربع از شمال به شهرستان تربت جام ، از شرق به مرزهای سیاسی کشور افغانستان ، از جنوب به شهرستان خواف و از مغرب و جنوب غربی به تربت حیدریه محدود می گردد. از نظر چهره طبیعی بخش شمالی و جنوبی آن کوهستانی بوده و شامل ارتفاعاتی از جمله باخرز و ارزنه است. در جنوب و غرب آن نیز دشتهای فرزنه، محمد آباد، سرداب،کاریزچه ، پلبند ، دشت بی حاصل دو غارون و … قرار دارد.

حمامها و آب انبارها در شهرستان تایباد[ویرایش]

حمام فرمان آباد: در فاصله ۲ کیلومتری جنوب شهر تایباد ودر مرکز روستای فرمان آباد یکی دیگر از یادگارهای دوره قاجاریه بنام حمام فرمان آباد به چشم می خورد .این بنای تاریخی در دل زمین واقع شده که توسط پلکانی به درون آن راه پیدا می کند که مشتمل بر دو فضای مجزا با پوشش گنبدی است که توسط راهرویی بهم راه داشته است. یکی از این فضاها بعنوان رختکن و دیگری بعنوان حمام مورد استفاده قرار می گرفته است .

آب انبار مشهد ريزه: این بنا به فاصله کمی از آرامگاه شاهزاده قاسم مشهدریزه ودر حاشیه خیابان اصلی شهر واقع شده که ساختار معماری آن بدون پاشیر بوده و متشکل از سردر(ایوان) ، پلکان منتهی به مخزن و پوشش گنبدی می باشد . مخزن این آب انبار در گذشته توسط آب قنات پر می شده است . بنای مزبور متعلق به دوره صفویه است.

آب انبار قلعه کهنه ریزه: آنچه امروزه در میان بقایای قلعه ریزه خودنمایی می کند تنها بنای آب انباری آجری است که در زمره قدیمی ترین نمونه های برجای مانده در منطقه، دارای اهمیت بسیاری است. این بنا که در میان روستای ریزه واقع شده دارای سردر، پلکان و پاشیر می باشد. مخزن این آب انبار در گذشته بوسیله آب قنات پر می شد. کیفیت معماری انتساب این اثر را به پیش از دوره صفویه نشان می دهد.

قلعه ها در شهرستان تایباد[ویرایش]

قلعه كرات: قلعه کرات در دوره قاجار پی ریزی شده است .این قلعه به فاصله کمی از میل تاریخی کرات و در میان محوطه وسیعی مشهور به باغ امیر تیمور واقع شده است. ظواهر معماری بنا بویژه برجهای نگهبانی و محل تیرکشها بر روی آن حکایت از اهمیت این قلعه دارد . همچنین بر پیرامون حصار اصلی بنا نیم برجهایی برای تقویت دیواره بیرونی ساخته شده است. گویا این عناصر معماری، محلی برای نگهبانی و دفاع از قلعه در برابر مهاجمان بوده است. معماری برجها ساختاری است که در هر قسمت محل استقرار نگهبانان در آن تعبیه شده است. هویت معماری فضای داخلی قلعه به سبب خاکبرداری و تخریب کلی و کشت و زرع بوسیله کشاورزان بدرستی مشخص نیست اما بقایای پی ها و آثار آن نشان می دهد قلعه دارای فضا هایی گوناگون با کاربریهای متفاوت بوده است. شالوده این قلعه در دوره قاجار ریخته شده است.


قلعه اسکندرآباد: بنای این قلعه در ۵ کیلومتری سمت غربی شهر باخرز واقع است. پیرامون دیواره بیرونی به استثناء ضلع شمالی آن دارای سه برج نگهبانی و تدافعی بوده اما فضای داخلی آن در حال حاضر بدلیل تخریب های بسیار فاقد هرگونه اجزا و عناصر معماری است. ساختار معماری قلعه مشتمل بر سه بخش مسکونی در ضلع های غربی و میانی است. سفال های پراکنده متعلق به دوره ی تاریخی و وجود قطعه سفال های دوره هشتم و نهم هجری موید اهمیت این مکان در قرون و سده های گذشته است.

آرامگاهها در شهرستان تایباد[ویرایش]

مزار مولانا زين الدين ابوبكر تايبادي: یکی از مهمترین جاذبه ها و بناهای تاریخی شهرستان تایباد، مجموعه تاریخی مزار مولانا زین الدین ابوبکر تایبادی می باشد . این مجموعه با شکوه در کنار گورستان قدیمی شهر تایباد واقع شده است و آرامگاه مولانا زین الدین ابوبکر در فضایی باز مقابل بنایی رفیع در پناه درخت پسته ای کهنسال بچشم می خورد. در سال ۱۰۳۰ ه.ق شخصی به نام خواجه درویش محجری را پیرامون قبر کشیده و لوحی نیز تقدیم مزار نمو. دو لوح خاکستری یکی بر روی قبر و دیگری در بالاسر آن به صورت افراشته وجود دارد. بر روی سنگ مزار وی به قلم زیبای نستعلیق این عبارت دیده می شود: ( کل شیء هالک الا وجهه،هذا مرقد مرحوم قطب الاقطاب مولانا،شیخ محمود بن شیخ سهیل تایبادی وفات یوم پنجشنبه سلخ محرم ۷۹۱ ) در مجاورت آرامگاه مسجد یا گنبد خانه، ایوانی زیبا با طاق آهنگ، و دو حجره دو اشکوبه در طرفین به پاس حرمت آن صوفی زاهد ساخته شده است. فضای اصلی بنا با ابعاد ۵۰/۱۷ * ۵۰/۱۶ متر مربع شامل فضاهایی محدود تر بصورت شاه نشینهایی است که پوشش آنها بصورت نیم گنبدی همراه با گوشه سازی و مقرنس کاری است و بر فراز آن وجود پوششی گنبدی،زیبایی خاصی به معماری این مکان داده است . کتیبه ایوان بنا به خط ثلث که از جمله نفایس هنری است شامل یازده آیه اول از سوره مبارکه « کهف» است و کاتب آن « جلال الدین بن محمد بن جعفر » می باشد. همچنین در بخش فوقانی این کتیبه عبارت « الملک لله » به خط کوفی تکرار شده است. علاوه بر آن کتیبه ای دیگر به خط ثلث، پیرامون کمرگاه ایوان را دور می زند که حاوی عباراتی تاریخی درباره زمینه بنیان این بنای رفیع است. در بالای کتیبه نیز عبارت « الملک لله » به خط کوفی نقش بسته است، فضای زیر گنبد با عناصر تزئینی و کاربندی آراسته شده و ازاره های آن به شیوه گره سازی با تلفیق سنگ و کاشی معرق آذین بخش این قسمت گردیده و بعد ها ازاره، محلی شده است برای ثبت یادگاری های زیبا در طول زمان که بعضی از آنها به رجال مشهور آن دوره و قرون پس از آن تعلق دارد. همچنین درب چوبی نصب شده در بنا از ارزش تاریخی بسیاری برخوردار است که بر روی آن کتیبه ای بسیار زیبا به خط ثلث حاوی عبارت « مفتاح الجنه،لااله الا الله،محمد رسول الله» به چشم می خورد. نمای بیرونی بنا شامل تزئینات کاشیکاری و آجر کاری های ظریفی است که با خطوط معقلی،موتیفها،نقوش اسلیمی و خطایی آراسته شده است. علاوه بر آن اطراف صحن مزار،مشتمل بر ایوانچه هایی است که فضای خاصی را برای این مکان فراهم آورده است. در مدخل ورودی به مزار، آب انبار آجری و جود دارد که ساختار معماری آن بدون پا شیر است. بنای واقع در میانه گورستان مجاور شامل ایوان ،گنبد خانه ، ایوانچه و مقبرة جلوی آن نیز منتسب به پدر حضرت « مولانا زین الدین ابوبکر تایبادی » است. به استناد کتیبه موجود، کار ساختمان بنای مزار مولانا در سال ۸۴۸ ه.ق مقارن با زمامداری شاهرخ پسر تیمور به پایان رسیده و بدستور « غیاث الدین پیر احمد خوافی » وزیر با درایت وی بوده است. معماران بنا نیز بزرگترین معماران ایران درآن دوران برادران غیاث الدین و قوام الدین شیرازی بوده اند.


مسجد و مزار شیخ عبدالله: این بنا منصوب به مدفن (شهاب الدین عبدالله )از عرفای تایباد است که در سال ۸۲۷ه.ق دارفانی را وداع گفت و در قبرستان شهر مالین روی در نقاب خاک کشید. فضای داخلی مسجد آرامگاه وی در عین سادگی به دلیل دارا بودن محرابی با تزیینات گچبری از صلابت خاصی برخوردار است . وجود چله خانه در بنای مزبور مومید استفاده آ ن به عنوان خانقاه نیز می باشد.ساختار معماری مسجد شیخ عبدالله بیشتر به اسلوب ابنیه اواخر دوره صفویه نزدیک است.


مزار شاهزاده قاسم (مشهدریزه): مشهد ریزه در فاصله ۲۹ کیلومتری غرب تایباد واقع شده است. در ضلع جنوبی این مکان در میان قبرستان قدیمی بنایی قرار دارد که به مزار شاهزاده قاسم معروف است. اهالی بر این باورند مقبره مزبور متعلق به ( قاسم بن محمد ابی بکر قحافه) و پدر(ام فروه) از شخصیتهای تاریخ اسلام است . بنای مزبور مشتمل بر اتاقهایی پیرامون یک فضای مرکزی است که در آن هشت محل چله خانه تعبیه شده است. بنای مزار متعلق به دوره صفوی است.

منابع[ویرایش]

  1. «سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۸۵، جمعیت تا سطح آبادی‌ها بر حسب سواد»(فارسی)‎. مرکز آمار ایران، ۱۳۸۵. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۵ نوامبر ۲۰۱۲.