فردوس

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
فردوس
FerdowsJahadSquare.JPG
کشور Flag of Iran.svg ایران
استان خراسان جنوبی
شهرستان فردوس
بخش مرکزی
سال شهرشدن ۱۳۰۴[۱][۲]
مردم
جمعیت ۲۵٫۹۶۸[۳]
رشد جمعیت ۱٫۰٪
تراکم جمعیت ۱۶۰۰ نفر بر کیلومتر مربع
جغرافیای طبیعی
مساحت ۱۴٫۵ کیلومتر مربع[۲]
ارتفاع از سطح دریا ۱۲۹۳ متر[۴]
آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه ۱۷٫۲
درجهٔ سانتی‌گراد[۵]
میانگین بارش سالانه ۱۴۷٫۸ میلی‌متر[۵]
روزهای یخبندان سالانه ۵۷٫۵ روز[۵]
اطلاعات شهری
شهردار حمید حلاج‌مقدم[۶]
ره‌آورد زعفران، انار، پسته
پیش‌شماره تلفنی ۰۵۳۴
وبگاه http://E-Ferdows.ir

شهر فردوس مرکز شهرستان فردوس، در استان خراسان جنوبی است. این شهر در فاصله ۳۴۵ کیلومتری جنوب مشهد و ۱۹۵ کیلومتری[۷] شمال غربی بیرجند و در مسیر محور اصلی ارتباطی استان‌های یزد، کرمان، اصفهان، بوشهر، هرمزگان و فارس به مشهد واقع است. شهر فردوس، از سطح دریا ۱۲۹۳ متر ارتفاع داشته[۴] و در سال ۱۳۹۰، ۲۵٫۹۶۸ نفر جمعیت داشته‌است.[۳]

فردوس که تا ۱۳۰۸، تون نامیده می‌شده[۸]، امروزه به خاطر انار و زعفران مرغوبش شناخته شده‌است.[۹][۱۰]

پیشینه[ویرایش]

حسن پیرنیا، در کتاب تاریخ ایران باستان، به اولین اشاره‌های تاریخی به منطقه‌ای که تون (فردوس) در آن واقع است می‌پردازد و می‌گوید: «از منطقه‌ای که تون در آن واقع شده‌است، در کتیبه داریوش با عنوان استاگارتیه یاد شده که نویسندگان قدیم ساکارتیا ضبط کرده‌اند.» این منطقه ابتدا زیر نفوذ مادها بوده و پس از عصر سلوکیان هم از طرف جنوب سرزمین پارت را محدود می‌کرده و جز قسمت تون و طبس، بقیه نواحی آن کویر خشک و بی‌آب و علف بوده‌است. هردوت، مردمان این ناحیه را طایفه‌ای از پارسی‌ها می‌داند و می‌گوید که به زبان پارسی سخن می‌گفتند و از راه شکار گورخر و غزال روزگار می‌گذراندند.[۱۱] محوطهٔ تاریخی شهر تون (فردوس امروزی)، قدمتی مربوط به دوران اشکانیان دارد.[۸][۱۲]

بررسی‌های باستان‌شناسی و وجود محوطه‌ها و تپه‌های باستانی، رونق این ناحیه را تا پیش از اسلام به‌خصوص در عصر تاریخی به اثبات رسانده‌است.[۱۳] قدیمی‌ترین آثار یافت‌شده در شهرستان فردوس توسط باستان‌شناسان میراث فرهنگی خراسان، مربوط به هزاره دوم پیش از میلاد[نیازمند منبع] است و از آن پس آثاری از هزاره اول، دوران ساسانیان و دوره‌های مختلف اسلامی یافت شده‌اند که تداوم حیات طولانی در این شهر را نشان می‌دهد.[نیازمند منبع]

این شهر تا سال ۱۳۰۸ خورشیدی، تون نام داشته[۱۳][۸] و در متون قدیمی اغلب به نام بلده طیبه تون و در مکاتبات دوره صفویه، به نام دارالمؤمنین تون نامیده شده‌است.[۱۳] نخستین کتاب موجود که از تون نام برده، اشکال‌العالم جیهانی متعلق به قرن چهارم هجری است که از تون به عنوان شهری آباد و بزرگ یاد کرده‌است.[۱۳] از آن به بعد نام تون به مناسبت‌های مختلف در متون و سفرنامه‌ها دیده شده و اغلب از آن به عنوان شهری بزرگ و آباد نام برده شده‌است.[۱۳] دلایل و شواهد تاریخی نشان می‌دهد که در گذشته‌های دور که تون اهمیت و اعتباری تاریخی و جمعیتی داشته، به ویژه تا دوران اقتدار اسماعیلیه و حتی سده‌های پس از آن، به ولایت قهستان تعلق داشته‌است. ایالت تون یکی از مناطق قهستان بوده که بعد از الموت، دومین مرکز مهم فرقه اسماعیلیه بوده و تا حمله مغول دوام داشته‌است. آثار به جا مانده از دژهای آن دوران، مانند کوه قلعه فردوس، قلعه دختر بشرویه و قلعه حسن‌آباد هم اکنون نیز قابل مشاهده‌اند.

ناصرخسرو قبادیانی، در سدهٔ پنجم هجری، خبر از وجود چهارصد کارگاه زیلوبافی در شهر تون داده‌است:[۱۴]

«شهر تون شهر بزرگ بوده‌است اما در آن وقت که من دیدم اغلب خراب بود و بر صحرایی نهاده‌است و آب روان و کاریز دارد و بر جانب شرقی باغ‌های بسیار بود و حصاری محکم داشت. گفتند در این شهر چهارصد کارگاه بوده‌است که زیلو بافتندی و در شهر درخت پسته بسیار بود در سرای‌ها و مردم بلخ و تخارستان پندارند که پسته جز بر کوه نروید و نباشد. »

در بسیاری از دوره‌های زمانی، تون در کنار قائن، یکی از دو شهر مهم و بزرگ ولایت قهستان بوده و نامش را همراه قائن و گاه در ترکیب با آن، به صورت «تونوکین» (تون و قاین) به جای قهستان به کار می‌برده‌اند.[۱۵] مارکوپولو نیز در سفرنامه خود، از منطقهٔ قهستان با نام تونوکین یاد کرده که اشاره به تون و قاین دو شهر بزرگ این بلاد داشته‌است.[۱۶] در دوره‌های اخیر که قائن اهمیت پیشین خود را از دست داده بود، تون به همراه طبس منطقه واحدی را تشکیل داده و عبارت تون و طبس جای تون و قائن را گرفت.[۱۳]

مردم شهر تون در حمله مغول قتل‌عام شدند و چهل هزار نفر از اسماعیلیه در تون کشته شدند[۱۶] به طوری که از کشته‌ها پشته و تپه ساخته شده و روی آن تپه، تخت هلاکوخان قرار داده شده‌است.[۱۷] این تپه که به «تخت هلاکو» معروف شده بود[۱۸] تا چند دهه قبل در نزدیکی خندق فردوس باقی‌مانده بود که متأسفانه در دهه‌های اخیر نابود گردید.

حمدالله مستوفی در نزهةالقلوب در مورد فردوس گفته‌است: «در اول شهر بزرگ بوده و این زمان شهری وسط است و وضع آن شهر چنین نهاده‌اند که اول حصاری به غایت بزرگ نهاده و خندق عمیق بی‌آب دارد و بازار درگرد حصار درآورده و شهر و خانه‌ها در گرد بازار و باغات و توتستان‌ها در گرد خانه‌ها و غله‌زار در گرد باغات و در گرد غله‌زارها بندها بسته که آب باران می‌گیرند و آب بِدان غله می‌برند و در آن بندها خربزه بی‌آب زراعت می‌کنند که به غایت شیرین می‌باشد و آبش از کاریزها است و هوای معتدل و حاصلش غله و میوه و ابریشم باشد.[۱۶]» این شهر دارای ارگی بزرگ بود که ساخت آن را به عمرو لیث صفاری نسبت می‌دهند. در دوره صفویه و در زمان پادشاهی شاه تهماسب اول این ارگ مرمت گردید.[۱۶]

تون که در دورهٔ صفویه به خوبی رشد کرده بود، در قحطی قرن یازده بیشتر جمعیت خود را از دست داد.[۱۹]

در آغاز سده اخیر، هنوز فردوس از شهرهای مهم استان خراسان بود، به گونه‌ای که شهرداری فردوس که در سال ۱۳۰۴ تأسیس شد، از نخستین شهرداری‌های استان خراسان بزرگ بوده‌است.[۱۹]

وجه تسمیه تون[ویرایش]

تون، در «معجم‌البلدان»، سفیدی روی ناخن، در «برهان قاطع»، گلخن حمام، در «مؤیدالفضلا»، جامه شبروی، در «مجمع‌اللغات»، حمام و در «فرهنگ نظام»، خزانه و گنجینه معنی شده‌است. اما به دلیل مجاورت با طبس که به معنی چشمه آبگرم است، باید مفهوم سرزمین گرم را داشته باشد.[۲۰]

بنابر یک قول دیگر، نام فردوس در زمان ایران باستان، «تابان» بوده‌است که پس از حمله اعراب در زبان عربی تغییر شکل یافته و به صورت تون درآمده‌است.[۱۵] بر طبق این قول، تابان و تابش که امروزه به نام فردوس و طبس شناخته می‌شوند، هر دو از شهرهای کهن ایران به شمار می‌روند.

کلمه تون به لغت اوستایی به معنی توانا و شایسته است. نامی که پیرنیا به صورت استاگرتیا برای آن ذکر می‌نماید به معنی نیرومند و پایدار ساخته شده است. کلمه تون همچنین به معنی گارگاه بافندگی است و بدلیل اینکه در فردوس کارگاههای پارچه بافی و زیلو فراوان بوده به آن نام تون داده‌اند.

زمین‌لرزهٔ سال ۱۳۴۷[ویرایش]

عکس هوایی از شهر فردوس قبل از زمین‌لرزه سال ۱۳۴۷
نوشتار اصلی: زمین‌لرزه دشت‌بیاض و فردوس (۱۳۴۷)

بزرگ‌ترین رویداد ناگواری که در سده اخیر در فردوس روی داد، زمین‌لرزه سال ۱۳۴۷ می‌باشد. در این زمین‌لرزه که ۷٫۳ درجه در مقیاس ریشتر شدت داشت،[۲۱] بخش عمدهٔ فردوس و روستاهای اطراف تخریب شد. پس از زلزلهٔ فردوس و تخریب شهر، یکی از علما و روحانیون بزرگ خراسان، دانش سخنور که در آن زمان در فردوس از محبوبیت بالایی برخوردار بود، مردم را ترغیب به مهاجرت و ساخت شهر جدید فردوس در محل اسلامیه کنونی نمود. به این ترتیب، تعدادی از مردم فردوس به این منطقه مهاجرت کردند ولی بخش عمده مردم در محلی که در نزدیکی شهر قدیمی ساخته شده بود، ساکن شدند. همچنین عدهٔ زیادی از ساکنان قبلی فردوس پس از این زمین‌لرزه به شهرهای مشهد و تهران مهاجرت کردند و جمعیت فردوس به شدت کاهش یافت. این زمین‌لرزه، آسیب جبران‌ناپذیری به فردوس وارد کرد و از اهمیت آن کاست.

محله‌های فردوس[ویرایش]

قبل از زمین‌لرزهٔ شهریور ۱۳۴۷، شهر فردوس دارای ۵ محله به نام‌های سادات، تالار، میدان، عنبری و سردشت بود.[۲۲]

محلهٔ سادات در جنوب غربی شهر، محلهٔ تالار در شمال شرقی، محلهٔ میدان در مرکز و شرق، محلهٔ عنبری در جنوب و جنوب شرقی و محلهٔ سردشت در شمال غربی شهر فردوس قرار داشتند. بازار شهر، مسجد جامع، مدرسه علمیه و مزار امام‌زادگان در محلهٔ میدان قرار داشتند.[۲۲]

همچنین فردوس دارای ۴ دروازه به نام‌های دروازه میدان، دروازه قاین، دروازه طبس و دروازه ملک بود.[۲۳]

پس از زمین‌لرزهٔ سال ۱۳۴۷، شهر در مجاورت شهر قبلی ساخته شد و محله‌های سابق در هم آمیخت.

گویش فردوسی[ویرایش]

مردم فردوس به گویش فردوسی سخن می‌گویند. این گویش در میان گویش‌های فارسی در خراسان، یکی از قدیمی‌ترین گویش‌ها به شمار می‌رود که تا حد بسیار زیادی ویژگی زبان فارسی را حفظ کرده و آهنگ زبان پارسی باستان را همچنان به همراه دارد.[نیازمند منبع] با این که این گویش از نظر واژگان موجود در آن زیرمجموعه‌ای از زبان پارسی است، به دلیل تفاوت ساختاری که در صرف افعال و جمله‌بندی با زبان رسمی کشور داشته، نسبت به سایر گویش‌های خراسان تا حدود زیادی از آلوده‌شدن به واژگان بیگانه مصون مانده‌است. آهنگ و وزن ادای کلمات در این گویش، به گونه‌ایست که درک آن برای شنوندهٔ ناآشنا بسیار دشوار می‌نماید به طوری که اغلب آن را یک زبان و نه گویش می‌پندارند.[نیازمند منبع]

مردم پنج محلهٔ فردوس، اگر چه همه از گویش فردوسی استفاده می‌کرده‌اند، ولی باز هم تفاوت‌هایی در گویش محله‌های مختلف وجود داشته، ولی این جدایی و اختلاف پس از زلزلهٔ سال ۱۳۴۷ یکی شده و به تدریج گویش‌های محله‌ها در هم آمیخت.[۲۴]

این گویش در تمامی سطح شهرستان و بخش‌هایی از شهرستان‌های مجاور از جمله قائن و گناباد رواج دارد. با این وجود، این گویش در روستاهای مختلف شهرستان فردوس به صورت‌های متفاوت بیان می‌شود. نکته جالب آنکه گویش برخی از روستاها که فاصله زیادی تا شهر فردوس دارند، کاملاً شبیه مردم فردوس بوده در حالی که گویش برخی روستاها که تنها چند کیلومتر با فردوس فاصله دارند، تفاوت زیادی با فردوس دارد.

آب و هوا[ویرایش]

فردوس
نمودار آب و هوا (راهنما)
ژ ف م آ م ژ ژ آ س اُ ن د
 
 
۲۶
 
۱۰
۱−
 
 
۲۹
 
۱۳
۱
 
 
۳۶
 
۱۷
۴
 
 
۱۹
 
۲۵
۱۱
 
 
۵٫۴
 
۳۰
۱۵
 
 
۰٫۴
 
۳۶
۲۰
 
 
۰٫۱
 
۳۷
۲۲
 
 
۰٫۴
 
۳۵
۱۹
 
 
۰٫۲
 
۳۲
۱۴
 
 
۲٫۶
 
۲۶
۹
 
 
۶٫۵
 
۱۹
۴
 
 
۲۵
 
۱۳
۱
میانگین بالاترین و پایین ترین دما به مقیاس سانتیگراد
بارندگی به مقیاس میلی‌متر

دمای هوای فردوس با توجه به نزدیکی آن به کویر و کمبود رطوبت، بین شب و روز و تابستان و زمستان، اختلاف زیادی دارد. هوا در تابستان گرم و خشک و در زمستان سرد و بارانی است. عمدهٔ بارندگی سالانه، از آغاز آذر تا پایان فروردین صورت می‌گیرد. دی، سردترین ماه و تیر، گرم‌ترین ماه سال می‌باشد.

ایستگاه هواشناسی فردوس در سال ۱۳۶۴ خورشیدی (۱۹۸۵ میلادی) راه اندازی گردید.[۲۵] بر اساس اطلاعات این ایستگاه، میانگین سالیانه بیشترین و کمترین درجه حرارت این شهر برابر با ۲۴٫۴ و ۱۰ درجه سانتیگراد است. کمترین دمای ثبت شده از ابتدای تأسیس ایستگاه هواشناسی تا سال ۲۰۰۵ میلادی در این شهر برابر با ۱۴٫۸- درجه سانتیگراد و بیشترین آن در این بازهٔ زمانی برابر با ۴۴٫۶ درجه سانتیگراد بوده‌است. شهر فردوس، به طور میانگین در ۵۸ روز از سال دارای دمای زیر صفر درجه و در ۱۴۰ روز از سال دارای دمای بالای ۳۰ درجه سانتیگراد است.

مجموع بارش سالیانه در فردوس به طور میانگین برابر با ۱۴۸ میلی‌متر در سال است. به طور متوسط ۴۰ روز در سال در شهر فردوس بارش نزولات جوی وجود داشته‌است. همچنین میانگین سالیانه رطوبت نسبی در این شهر، ۳۶٪ است و به طور میانگین ۳۶ روز از سال، آسمان این شهر کاملاً ابری است.[۲۶]

Weather-rain-thunderstorm.svgآب و هوای فردوسNuvola apps kweather.svg
ژانویه فوریه مارس آوریل مـــــه ژوئـن ژوئیـه اوت سپتامبر اکتبـر نوامبر دسامبر سـال
گرم‌ترین
۲۱٫۵ ۲۴٫۸ ۳۰ ۳۴٫۸ ۳۹٫۶ ۴۳٫۲ ۴۴٫۶ ۴۲٫۴ ۳۹٫۸ ۳۵ ۲۷٫۶ ۲۶ ۴۴٫۶
میانگین گرم‌ترین‌ها
۱۰٫۳ ۱۲٫۷ ۱۷٫۳ ۲۴٫۷ ۳۰٫۳ ۳۵٫۷ ۳۶٫۶ ۳۵٫۲ ۳۲٫۳ ۲۵٫۸ ۱۸٫۹ ۱۲٫۹ ۲۴٫۴
میانگین سردترین‌ها
۰٫۷ ۴٫۷ ۱۰٫۵ ۱۴٫۹ ۱۹٫۷ ۲۱٫۸ ۱۹٫۲ ۱۴٫۵ ۹٫۳ ۴٫۳ ۰٫۹ ۱۰٫۰
سردترین
-۱۴٫۸ -۱۰ -۷٫۸ -۱٫۲ ۲٫۲ ۱۲٫۴ ۹٫۲ ۷٫۴ ۵٫۲ -۳٫۶ -۷٫۲ -۱۱٫۵ -۱۴٫۸
بارش
mm
۲۶ ۲۸ ۳۴٫۶ ۱۸٫۲ ۵٫۱ ۰٫۴ ۰٫۱ ۰٫۴ ۰٫۱ ۲٫۴ ۶٫۵ ۲۶ ۱۴۷٫۸


منبع: [۵] اکتبر ۲۰۰۸

آموزش و فرهنگ[ویرایش]

شهر فردوس در حال حاضر دارای چند مرکز آموزش عالی است:

مرکز تربیت معلم پسرانه شهید مفتح

مرکز آموزش عال‍ی بنت‌الهدی صدر همچنین این شهر دارای دو دبیرستان تیزهوشان شبانه‌روزی (پسرانه شهید بهشتی و دخترانه فرزانگان) وابسته به سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان است که از شهرستان‌های فردوس، گناباد، طبس، قائنات، سرایان، بشرویه و بجستان دانش‌آموز می‌پذیرد.[۳۰] در ایران تنها سه شهرستان دارای مرکز استعدادهای درخشان شبانه‌روزی هستند.[۳۱]

۹۱٫۱٪ از جمعیت شهر فردوس، و ۸۴٫۴٪ از مردم شهرستان فردوس باسوادند که این میزان، بسیار بالاتر از میانگین کشور و استان است.[۳۲]

در زمینهٔ هنری، خوشنویسان فردوس (برادران فراستی) جزء برجسته‌ترین خوشنویسان کشور هستند.[۳۳] همچنین تئاتر شهرستان فردوس به لحاظ کیفیت در سال ۱۳۸۴ رتبه اول کشوری و در جشنواره تئاتر فجر و تئاتر کودک و نوجوان مقام اول در سطح کشور را بدست آورد.[۳۳]

صنعت و معدن[ویرایش]

شهرک صنعتی فردوس، در فاصلهٔ ۱۰ کیلومتری فردوس و در مسیر جادهٔ مشهد قرار گرفته‌است. این شهرک در سال ۱۳۶۹ آغاز به کار کرده و دارای ۱۸ واحد فعال است.[۳۴] شهرک صنعتی فردوس، ۲۰۰ هکتار وسعت داشته و برای ۸۶۵ نفر اشتغال‌زایی کرده‌است.[۳۵] از جمله کارخانه‌های مهم موجود در این شهرک، کارخانه نساجی، اسید سولفوریک، لوله‌های پلی‌اتیلن و کنسانترهٔ انار را می‌توان نام برد.

علاوه بر این کارخانه‌های دیگری از جمله کارخانه شمش منیزیم، سیمان سفید و فولاد در خارج محدودهٔ شهرک صنعتی فردوس در حال احداث هستند.[۳۶]

همچنین در شهرستان فردوس، ۱۶ معدن با بیش از ۱۱۴ نفر اشتغال‌زایی و تولید سالانه ۶۳٬۸۳۲ تن مواد معدنی در حال فعالیت هستند که بیشتر آنها معادن بنتونیت، کائولَن، فلدسپات، خاک صنعتی و گچ صنعتی هستند.[۳۵]

گردشگری[ویرایش]

قرار داشتن فردوس در مسیر ارتباطی استان‌های جنوبی ایران با مشهد، باعث شده که مسافران زیادی از این شهر عبور کنند، به گونه‌ای که تنها در فاصلهٔ روزهای ۲۸ اسفند ۱۳۸۷ تا ۱ فروردین ۱۳۸۸ بیش از یک میلیون و پانصد هزار نفر مسافر از این شهر عبور کرده‌اند که بیشترین تعداد مسافر در بین شهرهای استان خراسان جنوبی بوده‌است.[۳۷] بر پایهٔ اعلام اداره میراث فرهنگی و گردشگری شهرستان فردوس، تنها در نیمهٔ نخست سال ۱۳۹۰، بیش از ۶ میلیون مسافر و زائر از این شهر عبور کرده‌اند که بیش از یک میلیون و ۷۰۰ هزار نفر آنها از آثار تاریخی شهرستان فردوس بازدید کرده‌اند.[۳۸]

مکان‌های ییلاقی و تفریحی فردوس عمدتاً در شمال و شمال شرق آن و در مجاورت کوهستان‌های فردوس قرار گرفته‌اند. علاوه بر این، شهرستان فردوس، از جمله شهرستان‌های تاریخی کشور است که ۶۵ اثر تاریخی آن در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده‌اند.[۳۸]

مهم‌ترین مکان‌های تفریحی و گردشگری فردوس عبارتند از:

آبگرم معدنی فردوس[ویرایش]

نوشتار اصلی: آبگرم معدنی فردوس

آبگرم معدنی فردوس، یک چشمه آبگرم با خواص درمانی است که در فاصله حدود ۲۰ کیلومتری شمال شهر فردوس واقع شده‌است.[۳۹]

شهر تاریخی تون[ویرایش]

نوشتار اصلی: شهر تاریخی تون
نمای درونی مدرسه علیا، ساخته شده در دوره صفوی
نمای بیرونی مدرسه علیا، ساخته شده در دوره صفوی

شهر باستانی تون، یک شهر تاریخی با قدمتی مربوط به دورهٔ اشکانیان[۸] است. آثار به‌جا مانده از این شهر تاریخی، در بخش جنوب غربی شهر فردوس واقع شده که دربردارندهٔ چندین اثر تاریخی است که ۲۴ اثر آن در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده‌اند.[۴۰] مهمترین آثار تاریخی واقع در این محدوده عبارتند از:

مدرسه علمیه علیا
نوشتار اصلی: مدرسه علمیه علیا

این مدرسه در اواخر دوره حکومت صفویه به دست فردی به نام «میر علی بیک» ساخته شده و تا سال‌های پیش از زلزله سال ۱۳۴۷، به عنوان مدرسه مورد استفاده بوده‌است. از مشخصات بارز در معماری این مدرسه، تکرار فرم هشت ضلعی در قسمت‌های مختلف پلان آن است.[۴۱]

مسجد جامع تون
نوشتار اصلی: مسجد جامع تون

این مسجد، که امروزه بیشتر به نام مسجد جامع قدیم شناخته می‌شود، متعلق به دوره سلجوقیان بوده و با وجود تخریب بخش‌هایی از آن در زمین‌لرزهٔ فردوس، پس از احیای آن توسط مردم هنوز هم مورد استفاده نمازگزاران قرار می‌گیرد.[۴۱]

مسجد، آب انبار و حمام کوشک
نوشتار اصلی: مجموعه تاریخی کوشک

این مجموعه، شامل یک مسجد، حمام و آب‌انبار بوده و در شرق شهر تون و نزدیک به دروازه قاین قرار دارد. مسجد کوشک، قدیمی‌ترین مسجد در استان خراسان جنوبی است.[۴۱] بر بالای محراب این مسجد، کتیبه‌ای آراسته به گچ‌بری گل و بوته با تاریخ (۵۵۴ ه. ق) قرار دارد. بر اساس شواهد معماری موجود و فرم مسجد، بنای اولیه مسجد به اوایل اسلام برمی‌گردد. در جلوی ایوان ورودی مسجد کوشک و در داخل زمین، حمامی با همین نام وجود دارد که متعلق به دوره تیموریان است. در شمال شرقی ورودی مسجد نیز آب‌انباری با همان نام وجود دارد که از پیشینهٔ بالایی برخوردار است.[۴۱]

حمام خیروز و موزه مردم‌شناسی
نوشتار اصلی: حمام خیروز
نوشتار اصلی: موزه مردم‌شناسی فردوس

حمام خیروز، بنایی تاریخی است مربوط به دوره صفوی که پس از مرمت و بازسازی، موزهٔ مردم‌شناسی فردوس در محل آن ایجاد شده است.[۴۲]

حوض‌انبار و مسجد سیدی

حوض‌انبار سیدی قدیمی‌ترین حوض‌انبار استان خراسان جنوبی محسوب می‌شود.[۴۱] کتیبهٔ بنای این حوض به سال ۸۹۰ هجری است. مسجد سیدی در کنار این حوض‌انبار قرار گرفته‌است. شبستان زمستانی آن کاملاً خشت و گلی و متعلق به دورهٔ صفوی و شبستان تابستانی آن مربوط به دورهٔ قاجار است.[۴۱]

بارگاه امام‌زادگان سلطان محمد و ابراهیم
نوشتار اصلی: امامزاده محمد و ابراهیم

در انتهای راستهٔ بازار قدیم و پشت مسجد جامع تون، آرامگاهی است مشهور به مزار، که متعلق به سلطان محمد و سلطان ابراهیم از نوادگان امام موسی بن جعفر است. معماری این بنا مربوط به دوره تیموریان است.[۲۰] گنبد این بنا، از دو پوستهٔ گسسته تشکیل شده و تنها گنبد تاریخی استان خراسان جنوبی است که با کاشی طرح‌دار تزئین شده‌است.[۴۳]

قنات بلده[ویرایش]

نوشتار اصلی: قنات بلده فردوس

قنات بلده، یک رشته قنات با قدمت تاریخی (مربوط به دورهٔ ساسانی[۴۴]) است که بخش‌های عمده‌ای از زمین‌های کشاورزی نزدیک شهر فردوس را آبیاری می‌کند. خروجی این قنات در نزدیکی روستای باغستان علیا قرار دارد.

کوه قلعه[ویرایش]

نوشتار اصلی: کوه قلعه فردوس

کوه قلعه، محل یکی از قلعه‌ها و دژهای اسماعیلیه بوده و در ۵ کیلومتری جنوب شهر فردوس قرار دارد.[۴۱] شیب تند و دسترسی دشوار این کوه، آن را مکانی مناسب برای ساخت دژ نظامی اسماعیلیه کرده‌بود.

قلعهٔ حسن‌آباد[ویرایش]

نوشتار اصلی: قلعه حسن‌آباد (فردوس)

قلعهٔ حسن‌آباد، شامل آثار به‌جای مانده از یکی از قلعه‌های اسماعیلیان بوده و مربوط به سده‌های ششم و هفتم هجری قمری است.[۴۰] این اثر تاریخی، در ۸ کیلومتری شمال غرب فردوس و ۲ کیلومتری روستای متروکه حسن‌آباد قرار دارد.[۴۰]

این قلعه دارای تونلی آجری است که به کوه قلعه، یکی دیگر از قلعه‌های تاریخی اسماعیلیان، متصل است و این راه زیرزمینی این دو قلعه را به وسیله یک راه زیرزمینی دیگر به وسط شهر تاریخی تون متصل می‌کند. در داخل این تونل زیرزمینی که پس از زمین‌لرزهٔ سال ۱۳۴۷ کشف شد، اجساد بسیاری از مردگان یافت شد که در کنار هم در داخل این تونل چیده شده و دارای کفن‌هایی با آثار اسلامی و آیات قرآن بودند.[۴۱]

شهر اسلامیه[ویرایش]

نوشتار اصلی: اسلامیه

شهر اسلامیه، شهری است زیبا در مجاورت فردوس که بیشتر خانه‌های آن به صورت باغ و ویلا هستند.

روستای ییلاقی باغستان علیا[ویرایش]

نوشتار اصلی: باغستان علیا

روستای باغستان علیا، در ۱۰ کیلومتری شهر فردوس واقع بوده و با داشتن مناظر طبیعی زیبا و درختان چنار، بید و سپیدار سر به فلک کشیده و باغ‌های میوه، از جمله مناطق ییلاقی و گردشگری شهرستان فردوس محسوب می‌شود. آب قنات تاریخی بلده، از این روستا عبور می‌کند و در مسیر آن چند آسیاب آبی قرار گرفته‌اند.

محصولات فردوس[ویرایش]

قالی فردوس، از مهم‌ترین صنایع دستی شهرستان فردوس بوده و این شهرستان، یکی از مهم‌ترین مناطق قالی‌بافی استان خراسان جنوبی است.[۴۵] از سایر صنایع دستی فردوس، می‌توان پارچه‌بافی (تون بافی)، سفال‌گری، برک‌بافی، قالی، گلیم، نمد مالی، مشبک و معرق‌کاری را نام برد.

محصولات و سوغات اصلی منطقه را انار، زعفران، پسته، بادام، پنبه، گردو، انواع کشک، قره‌قروت و زیره تشکیل می‌دهند.

انار[ویرایش]

شهرستان فردوس، یکی از تولیدکنندگان اصلی انار در ایران است. میزان تولید سالانهٔ انار در این شهرستان، حدود ۳۰ هزار تن[۴۶][۴۷][۴۸] است که حدود ۴۰ درصد از تولیدات باغی استان خراسان جنوبی را تشکیل می‌دهد. این مقدار انار از ۲٬۰۴۵ هکتار سطح زیر کشت بدست می‌آید.[۴۹] ۸۰ درصد انار تولیدی شهرستان فردوس به کشورهای حاشیه خلیج فارس، کره جنوبی و دیگر کشورها صادر می‌شود.[۵۰][۵۱] از نظر میزان تولید انار، شهرستان فردوس پس از شهرستان‌های ساوه و نی‌ریز، سومین شهرستان تولیدکنندهٔ انار در ایران است.[۵۲][۵۳][۵۴][۵۱]

با توجه به تولید زیاد انار در این شهرستان، صنایع مرتبط با انار هم در این شهرستان ایجاد شده‌اند که از آن جمله می‌توان کارخانه تولید کنسانتره انار، شرکت انارین، سردخانه ۵ هزار تنی انار، دو شرکت بسته‌بندی و سورتینگ برای صادرات و انسکتاریوم تولید زنبور تریکوگراما برای مبارزه با آفت کرم گلوگاه انار اشاره کرد.[۴۶][۴۷]

انواع مختلف انار فردوس شامل شیشه کَپ، شهوار، ملس، شلغم، پوست سیاه، شیرین، یزدی و باغی است که معروف‌ترین و با کیفیت‌ترین آنها، انار شیشه کپ است.[۴۶][۴۷] انار شیشه‌کَپ فردوس، علاوه بر طعم دلچسب و لذیذ، خاصیت ماندگاری و انبارداری بسیار خوبی دارد که این ویژگی سبب شده‌است که انار فردوس بدون اینکه فاسد شود به دورترین نقاط جهان حمل شود و باغداران فردوس و روستاهای اطراف، انار مورد نیاز خود را بدون استفاده از سردخانه و به صورتی سنتی تا مدت چهار ماه به بهترین نحو نگهداری کنند.[۴۶][۵۵]

زعفران[ویرایش]

شهرستان فردوس، یکی از قطب‌های تولید زعفران در ایران است. میزان تولید زعفران خشک این شهرستان در سال ۱۳۸۴، ۱۱ تن بوده‌است. سطح زیر کشت زعفران در شهرستان فردوس، ۳٬۲۰۰ هکتار است. محصول زعفران فردوس در مؤسسه تحقیقاتی خراسان، به عنوان مرغوب‌ترین زعفران از نظر عطر و رنگ‌دهی شناخته شده‌است.[۵۶]

پسته[ویرایش]

تولید پسته در شهرستان فردوس در سال ۱۳۸۸ از ۳۱۰۰ هکتار سطح زیر کشت این محصول، حدود ۳۰۰۰ تن بوده‌است.[۵۷]

محصولات گلخانه‌ای[ویرایش]

این شهرستان با داشتن ۴۰ واحد گلخانه‌ای فعال به مساحت ۱۶۰ هزار متر مربع، رتبهٔ اول سطح زیرکشت گلخانه‌ای را در استان خراسان جنوبی دارد. از این سطح زیر کشت، سالانه ۲ هزار تن خیار تولید می‌شود.[۵۸]

محصولات دامی[ویرایش]

شهرستان فردوس، با داشتن ۲۳۰ هزار رأس دام سبک، ۹ هزار رأس دام سنگین و ۳۶۰ هزار واحد دامی، سالانه ۲۲ هزار تن شیر و ۳٬۵۰۰ تن گوشت قرمز تولید می‌کند.[۵۹]

مشاهیر[ویرایش]

شهرهای مجاور[ویرایش]

  • اسلامیه در فاصله ۲ کیلومتری شمال شرقی
  • آیسک در فاصله ۲۵ کیلومتری شرق
  • سرایان در فاصله ۳۵ کیلومتری شرق
  • گناباد در فاصله ۷۰ کیلومتری شمال شرقی
  • بجستان در فاصله ۶۵ کیلومتری شمال
  • بشرویه در فاصله ۸۰ کیلومتری جنوب غربی
  • طبس در فاصله ۲۰۰ کیلومتری جنوب غربی
  • بیرجند در فاصله ۲۰۰ کیلومتری جنوب شرقی

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. «بانک اطلاعات تقسیمات کشوری-جستجوی شهر». وب‌گاه رسمی وزارت کشور. بازبینی‌شده در مهر ۱۳۹۰. 
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ «تاریخچهٔ شهرداری». درگاه شهرداری الکترونیک فردوس. بازبینی‌شده در شهریور ۱۳۹۰. 
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ «نتایج سرشماری سال ۱۳۹۰». معاونت برنامه ریزی استانداری خراسان جنوبی (به نقل از مرکز آمار ایران)، ۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ «مشخصات جغرافیایی شهرستان فردوس»(فارسی)‎. وب‌گاه رسمی فرمانداری فردوس، ۱۱ شهریور ۱۳۸۶. بازبینی‌شده در دی ۱۳۸۷. 
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ ۵٫۲ ۵٫۳ «بایگانی آب و هوای فردوس»(انگلیسی)‎. وب‌گاه سازمان هواشناسی ایران. بازبینی‌شده در ۷ اکتبر ۲۰۰۸. 
  6. «درباره شهردار». وب‌گاه شهرداری فردوس. بازبینی‌شده در فروردین ۱۳۹۲. 
  7. «دربارهٔ شهرستان فردوس»(فارسی)‎. وب‌گاه رسمی فرمانداری فردوس، ۱۱ شهریور ۱۳۸۶. بازبینی‌شده در دی ۱۳۸۷. 
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ ۸٫۲ ۸٫۳ «مرمتگران از باروی شهر تاریخی تون گذشتند». سفرنیوز. بازبینی‌شده در شهریور ۱۳۹۰. 
  9. «Ferdows, Iran's eastern heaven»(انگلیسی)‎. PRESSTV، ۱ تیر ۱۳۸۷. بازبینی‌شده در دی ۱۳۸۷. 
  10. «Iran’s eastern city of Ferdows»(انگلیسی)‎. oriental-rug-talk، ۶ تیر ۱۳۸۷. بازبینی‌شده در دی ۱۳۸۷. 
  11. «پیشینه تاریخی شهرستان فردوس»(فارسی)‎. وب‌گاه آرمان تون، ۲۸ تیر ۱۳۸۶. بازبینی‌شده در دی ۱۳۸۷. 
  12. «مرمتگران از باروی شهر تاریخی تون گذشتند». خبرگزاری اجتماعی و فرهنگی میراث آریا، ۲۲ تیر ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در شهریور ۱۳۹۲. 
  13. ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ ۱۳٫۲ ۱۳٫۳ ۱۳٫۴ ۱۳٫۵ «پیشینهٔ تاریخی». وب‌گاه رسمی فرمانداری شهرستان فردوس. بازبینی‌شده در شهریور ۱۳۹۰. 
  14. ناصرخسرو، سفرنامه
  15. ۱۵٫۰ ۱۵٫۱ «معرفی شهرستان فردوس»(فارسی)‎. وب‌گاه e-Gasht، ۷ تیر ۱۳۸۶. بازبینی‌شده در دی ۱۳۸۷. 
  16. ۱۶٫۰ ۱۶٫۱ ۱۶٫۲ ۱۶٫۳ «جغرافیای تاریخی فردوس»(فارسی)‎. وب‌گاه مرکز اسناد و مدارک سازمان میراث فرهنگی. بازبینی‌شده در دی ۱۳۸۷. 
  17. دهخدا
  18. «تخت هلاکو فردوس». دائرةالمعارف شیعه اسماعیلیه. بازبینی‌شده در شهریور ۱۳۹۰. 
  19. ۱۹٫۰ ۱۹٫۱ «موقعیت تاریخی»(فارسی)‎. وب‌گاه رسمی فرمانداری فردوس، ۱۶ فروردین ۱۳۸۸. بازبینی‌شده در فروردین ۱۳۸۸. 
  20. ۲۰٫۰ ۲۰٫۱ وب‌گاه شهرداری فردوس
  21. «Earthquakes in Iran: A Geological Perspective»(انگلیسی)‎. Free Thoughts، دی ۱۳۸۲. بازبینی‌شده در دی ۱۳۸۷. 
  22. ۲۲٫۰ ۲۲٫۱ «ویژگی‌های محله‌های قدیمی فردوس»(فارسی)‎. وب‌گاه رسمی روزنامهٔ خراسان، ۲۴ دی ۱۳۸۷. بازبینی‌شده در دی ۱۳۸۷. 
  23. «آثار فرهنگی و تاریخی»(فارسی)‎. وب‌گاه رسمی فرمانداری فردوس. بازبینی‌شده در فروردین ۱۳۸۸. 
  24. «گویش فردوس»(فارسی)‎. وب‌گاه رسمی روزنامهٔ خراسان، ۳ دی ۱۳۸۷. بازبینی‌شده در دی ۱۳۸۷. 
  25. سازمان هواشناسی کشور، مشخصات ایستگاههای سینوپتیک کشور
  26. سازمان هواشناسی کشور، ایستگاه سینوپتیک فردوس
  27. «دانشگاه آزاد اسلامی فردوس». وب‌گاه رسمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد فردوس. بازبینی‌شده در مرداد ۱۳۹۰. 
  28. «دانشگاه فنی و مهندسی فردوس؛ از تأسیس تا ارتقا». روزنامه خراسان، ۲۶ مرداد ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۱۰ آبان ۱۳۹۲. 
  29. «انرژی دانشگاه پیام نور فردوس بر رشته‌های علوم انسانی متمرکز است». روزنامه خراسان، ۲۰ مرداد ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۱۰ آبان ۱۳۹۲. 
  30. «روزنامهٔ خراسان، ۳ شهریور ۱۳۸۷». بازبینی‌شده در ۱۶ سپتامبر ۲۰۰۸. 
  31. «وب‌گاه فرمانداری شهرستان فردوس». بازبینی‌شده در ۱۶ سپتامبر ۲۰۰۸. 
  32. «نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۸۵»(فارسی)‎. وب‌گاه رسمی مرکز آمار ایران. بازبینی‌شده در دی ۱۳۸۷. 
  33. ۳۳٫۰ ۳۳٫۱ «ویژگی‌های فرهنگی و هنری»(فارسی)‎. وب‌گاه رسمی فرمانداری فردوس، ۱۱ شهریور ۱۳۸۶. بازبینی‌شده در دی ۱۳۸۷. 
  34. «نخبگان فردوس از پروژه‌های مصوب سفر هیئت دولت بازدید کردند»(فارسی)‎. خبرگزاری فارس، ۲۲ اردیبهشت ۱۳۸۸. بازبینی‌شده در اردیبهشت ۱۳۸۸. 
  35. ۳۵٫۰ ۳۵٫۱ «مدیر شهرک صنعتی فردوس:شهرک صنعتی فردوس بستری آماده برای سرمایه گذاری است»(فارسی)‎. وب‌گاه رسمی شرکت شهرک‌های صنعتی خراسان جنوبی، ۲ اسفند ۱۳۸۷. بازبینی‌شده در اردیبهشت ۱۳۸۸. 
  36. «فرماندار فردوس از افتتاح ۳ کارخانه خبر داد». وب‌گاه رسمی روزنامهٔ خراسان، ۱۶ شهریور ۱۳۸۹. بازبینی‌شده در شهریور ۱۳۸۹. 
  37. «رشد ۵۰ درصدی ورود گردشگران نوروزی به استان»(فارسی)‎. وب‌گاه رسمی روزنامهٔ خراسان، ۱۷ فروردین ۱۳۸۸. بازبینی‌شده در فروردین ۱۳۸۸. 
  38. ۳۸٫۰ ۳۸٫۱ «در ۶ ماه نخست سال صورت گرفت؛ تردد بیش از ۶ میلیون زائر و مسافر در فردوس». خبرگزاری فارس، ۱۲ مهر ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در مهر ۱۳۹۰. 
  39. «مناطق نمونه گردشگری». وب‌گاه رسمی فرمانداری شهرستان فردوس. بازبینی‌شده در شهریور ۱۳۹۰. 
  40. ۴۰٫۰ ۴۰٫۱ ۴۰٫۲ «جاذبه‌های گردشگری و تفریحی شهرستان فردوس»(فارسی)‎. وب‌گاه رسمی فرمانداری فردوس، ۱۱ شهریور ۱۳۸۶. بازبینی‌شده در دی ۱۳۸۷. 
  41. ۴۱٫۰ ۴۱٫۱ ۴۱٫۲ ۴۱٫۳ ۴۱٫۴ ۴۱٫۵ ۴۱٫۶ ۴۱٫۷ «آثار فرهنگی و تاریخی فردوس»(فارسی)‎. وب‌گاه رسمی فرمانداری شهرستان فردوس، ۹ فروردین ۱۳۸۸. بازبینی‌شده در اردیبهشت ۱۳۸۸. 
  42. «پایان عملیات مرمت حمام تاریخی خیروز در فردوس». خبرگزاری فارس، ۳۰ اردیبهشت ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در شهریور ۱۳۹۰. 
  43. «قدیمی‌ترین گنبد کاشی‌کاری شده استان در فردوس مرمت می‌شود»(فارسی)‎. وب‌گاه رسمی روزنامهٔ خراسان، ۲۵ تیر ۱۳۸۸. بازبینی‌شده در تیر ۱۳۸۸. 
  44. «تنها ۲ رشته قنات استان ثبت آثار ملی است». وب‌گاه رسمی روزنامهٔ خراسان، ۱۳ مهر ۱۳۸۹. بازبینی‌شده در مهر ۱۳۸۹. 
  45. «تولید ۱۴۰ هزار مترمربع فرش از ابتدای امسال در استان». روزنامهٔ خراسان، ۱ دی ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در دی ۱۳۹۰. 
  46. ۴۶٫۰ ۴۶٫۱ ۴۶٫۲ ۴۶٫۳ «از امروز با حضور ۳۰۰ میهمان کشوری؛ همایش ملی انار در فردوس آغاز می‌شود». خبرگزاری فارس، ۱۳ مهر ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در مهر ۱۳۹۰. 
  47. ۴۷٫۰ ۴۷٫۱ ۴۷٫۲ «آغاز همایش ملی انار در فردوس». سرزمین خبر، ۱۳ مهر ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در مهر ۱۳۹۰. 
  48. «جشنواره ملی انار در فردوس خراسان جنوبی بر‌گزار می‌شود»(فارسی)‎. وب‌گاه شبکه خبری صنایع غذایی ایران (FOODNA)، ۲۷ شهریور ۱۳۸۶. بازبینی‌شده در دی ۱۳۸۷. 
  49. «یاقوتی در دل کویر». وب‌گاه رسمی روزنامهٔ خراسان، ۲۹ آبان ۱۳۸۹. بازبینی‌شده در آبان ۱۳۸۹. 
  50. «مدیرکل دفتر امور میوه‌های وزارت جهاد کشاورزی در همایش ملی انار مطرح کرد: پیشنهاد ایجاد کارگروه تولید انار ارگانیک در استان». وب‌گاه رسمی روزنامه خراسان، ۱۴ مهر ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در مهر ۱۳۹۰. 
  51. ۵۱٫۰ ۵۱٫۱ «در نخستین روز همایش ملی انار در فردوس چه گذشت؟». خبرگزاری فردوس، ۱۳ مهر ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در مهر ۱۳۹۰. 
  52. «خسارت ۵۰ درصدی باغات انار کشور بر اثر سرمازدگی». هفته‌نامه عصر نی‌ریز، ۲۴ مهر ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در آبان ۱۳۹۰. 
  53. «چهارمین فصل سفرنامه به سرزمین طلای سرخ؛ رییس جمهور وارد شهرستان فردوس شد». خبرگزاری فارس، ۴ آبان ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در آبان ۱۳۹۰. 
  54. «در نخستین روز همایش ملی انار در فردوس چه گذشت؟». وب‌گاه رسمی فرمانداری شهرستان فردوس، ۱۴ مهر ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در مهر ۱۳۹۰. 
  55. «برگزاری همایش ملی انار در فردوس». خبرگزاری فردوس، ۱۳ مهر ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در مهر ۱۳۹۰. 
  56. «برداشت زعفران در فردوس کاهش می‌یابد»(فارسی)‎. وب‌گاه رسمی روزنامهٔ خراسان، ۲۸ آبان ۱۳۸۸. بازبینی‌شده در آبان ۱۳۸۸. 
  57. «۳ هزار تن پسته خشک از باغات فردوس برداشت می‌شود». خبرگزاری فردوس. بازبینی‌شده در مهر ۱۳۸۸. 
  58. «گلخانه‌داران فردوس نیازمند حمایت هستند»(فارسی)‎. وب‌گاه رسمی روزنامهٔ خراسان، ۱۹ اردیبهشت ۱۳۸۸. بازبینی‌شده در اردیبهشت ۱۳۸۸. 
  59. «دامداری در فردوس، خرج بیشتر از دخل». روزنامهٔ خراسان، ۲۱ آذر ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در دی ۱۳۹۰. 

منابع[ویرایش]

  • دهخدا، علی‌اکبر. لغت‌نامه دهخدا. دکتر محمد معین. تهران: سازمان لغت‌نامه، دانشگاه تهران، ۱۳۳۵. 
  • پیرنیا، حسن. ایران باست‍ان یا تاریخ مف‍صل ایران قدیم. تهران: دنی‍ای کت‍اب، ۱۳۶۲. 
  • ناصرخسرو. سفرنامه. به کوشش محمد دبیرسیاقی. چاپ ششم. تهران: زوّار، تابستان ۱۳۷۵. ISBN ۹۶۴-۴۰۱-۰۰۹-۴. 
  • جوادی، حسین. تاریخ و مشاهیر فردوس. همیاران جوان، ۱۳۸۵. 
  • آذری میرچی، علاءالدین. «جغرافیای تاریخی فردوس». دوره ۹، مرداد ۱۳۵۰، شماره ۱۰۶، صص ۴۶-۴۲.

پیوند به بیرون[ویرایش]

جستجو در ویکی‌انبار در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ فردوس موجود است.