شهرستان جاجرم

جاجرم جَجَرم
جاجرم °۵۶٫۳۷۳۳۳۳شرقی °۳۶٫۹۵۴۷۲۲شمالی / ۵۶٫۳۷۳۳۳۳;۳۶٫۹۵۴۷۲۲
اطلاعات کلی
کشور	ایران
استان	خراسان شمالی
شهرستان	جاجرم
مردم
جمعیت	۵۸۴۸۳
زبان‌ گفتاری	فارسی
مذهب	شیعه
جغرافیای طبیعی
ارتفاع از سطح دریا	متوسط ۱۰۰۰متر

شهرستان جاجَرم از شهرستانهای استان خراسان شمالی است. این شهرستان قبل از تفکیک شهرستان گرمه در سال ۱۳۸۵، تعداد ۵۸٬۴۸۳ نفر جمعیت داشته‌است . زبان رایج در خود این شهرستان فارسی میانه‌است ولی در روستاهای این شهرستان به لهجه هاوزبانهای مختلفی صحبت می‌کنند. شهرستان جاجرم در جنوب غربی استان خراسان شمالی واقع است و از شمال به بجنورد (مرکز استان)، از شمال غرب به شهرستان گرمه، از شرق به اسفراین، از جنوب شرق به سبزوار و از سمت غرب به استان سمنان محدود می‏شود. آب و هوای جاجرم «معتدل و خشک، بیشترین درجه گرما در تابستان‏ها تا ۴۰ درجه بالای صفر و کم‏ترین درجه در زمستان‏ها تا ۱۵ درجه زیر صفر و میزان بارندگی سالانه حدود۱۵۰ میلی متر است(۱).

پناهگاه حیات وحش میاندشت با وسعت ۸۵ هزار هکتار در شرق شهرستان جاجرم یکی از قدیمی ترین زیستگاه‌های یوز ایرانی به شمار می‌رود.

این شهرستان از نظر تقسیمات کشوری شامل سه بخش است. بخش مرکزی، بخش شوقان (دنباله‏ی جلگه حاصلخیز مانه و سملقان) و بخش سنخواست (همجوار با اسفراین).

نام جاجرم

«جاجرم ولایتی است از خراسان. قصبه‏ای است معمور و آباد و قلعه‏ی بزرگ دارد که در وسط واقع است و اطرافش بساتین و مزارع دارد و چهارصد خانوار در آن ساکن‏اند و در اصل «جاگرم» و میانه‏ی نیشابور و جوین وجرجان واقع شده...»(۲)

پیشینه

«در سال ۱۳۶۹ ضمن بررسی اطراف جاجرم در مجاورت تپه‏ای به نام «تپه‏ی پهلوان» تعداد فراوانی تیغه و ابزار سنگی مشاهده شد که با توجه به کیفیت ساخت و پرداخت آنها می‏توان گفت بازمانده از اجتماعات دوران میان سنگی می‏باشند.»(۳) با استناد به گزارش هیأت بررسی و شناسایی آثار باستانی خراسان، قدیمی‏ترین سفال‏های به دست آمده از تپه‏های باستانی این شهر (تپه‏ی کلاته حسن) متعلق به هزاره‏ی چهارم قبل از میلاد است. در طول هزاره‏ی اول قبل از میلاد، اقوامی در منطقه ساکن بوده‏اند که مشخصه‏ی آنان استفاده از سفال خاکستری است آثار باقیمانده از حضور آنان را می‏توان در اتلال دوشگلی(Doshagly) و رباط عشق جستجو نمود.(۴) مطالعه‏ی شواهد تاریخی و باستان شناسی نشان می‏دهد که «گذشته از سوابق درخشان تاریخی جاجرم از پیش از اسلام، در دوران تاریخی نیز شدیدا مورد توجه بوده و وجود مقابر و مساجد از قرن پنجم و هفتم هجری و تپه‏های عظیم اسلامی این مطلب را تأیید می‏کند(۵) در کتاب حبیب السیر بارها از جاجرم در کنار شهرهای مهمی چون قزوین، ری اصفهان، دامغان، جاجرم، جرجان و مشهد نام برده شده‌است. که نشانگر اهمیت این شهر است. طبق نوشته‏های خواندمیر، پادشاهان ایلخانی بارها در لشکرکشی‏هایی که به منظور سرکوب شورشیان انجام می‏دادند، در این شهر اقامت و یا از آن عبور کرده‏اند(۶) کلنل چارلز ادواردییت، که در دوران قاجار از جاجرم بازدید کرده‌است.، در سفرنامه‏ی خویش از سکه‏ی مکشوفه‏ای دارای تاریخ ۷۳۹ ه‏ق یاد کرده که در ضربخانه‏ی جاجرم ضرب شده بود. از آن جا که این شهر. «...در مسیر جاده‏ی ابریشم بین دو ایستگاه نیشابور و دامفان قرار داشته...»(۷) همواره به آن توجه می‏شده‌است. راه دیگری نیز که استرآباد (گرگان قدیم) می‏گذشت شهرهای حاشیه‏ی جنوبی دریای خزر را از طریق جاجرم به خراسان متصل می‏ساخت. چنان که به فرمان امیر علیشیر نوایی، وزیر با تدبیر تیموریان، سه کاروانسرای مهم عشق، قلی (Qelly) و قره‏بیل (Qarabill)در مسیر همین راه در منطقه‏ی جاجرم ساخته شد(۸) «کلاویخو» سفیر دربار اسپانیا، در مسیر سفر خویش به دربار تیموریان از این شهر عبور کرده، قلعه‏ی واقع دراین شهر را توصیف کرده‌است.(۹) در جاجرم علاوه بر تات‏ها، که قدیمی‏ترین ساکنان این دیراند، ترکان گرایلی، طوایف عرب، ازبک‏ها و بخارایی‏ها سکنی گزیده‏اند. این اختلاط نژادی، بی‏شک، ناشی از موقعیت جغرافیایی خاص آن بوده‌است. ترگان گرایلی شامل دو طایفه‏ی مهم رمضانلو و مقصودلو هستند. گروه اول در دوران نادرشاه و گروه دوم در زمان محمد شاه قاجار از منطقه‏ی کالپوش به این ناحیه آمده‏اند.(۱۰) «در حال حاضر از این مردم فقط خانوارهایی معدود مانده که آنها نیز ترکی را از یاد برده و فارسی تکلم می‏کنند»(۱۱). «این ناحیه برای سالیان متمادی تحت سرپرستی حاکم بحنورد اداره می‏شد. اما قبل ازآن، گاهی از توابع استرآباد، بسطام یا نردین محسوب می‏شده‌است»(۱۲) و از دوران حیدرقلی خان سهام الدوله (از ایلخانان بجنورد در دوران قاجاریه) جزء قلمرو حکومت بجنورد شده‌است. جاجرم در طول تاریخ خویش بارها، به دلیل هجوم طوایف ازبک و ترکمن، آسیب فراوان دیده‌است. در مرکز شهر جاجرم قلعه‏ای موسوم به «نارین قلعه» وجود دارد که تا اواخر دوران قاجار از آن استفاده می‏شده‌است. سیاحانی که در قرون اخیر از جاجرم عبور کرده‏اند.، هر یک، این قلعه را توصیف کرده‏اند. این امر از ثباتی همیشگی در این قلعه حکایت دارد. بی شک ساکنان جاجرم در این دوره‏ها به دنبال آرامش و امنیتی بوده‏اند که جز در پناه دیوارهای بلند این قلعه فراهم نمی‏آمده‌است.(۱۳) خاور بی‏بی شادلو (خواهر یارمحمدخان سهام‏الدوله، حکمران بجنورد معاصر با ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه قاجار) در سفرنامه‏ی خویش شرحی از این قلعه آورده‌است.(۱۴) در این نوشته چهار بنا از بناهای مذهبی و تاریخی جاجرم را معرفی می‏کنیم.

دیدنی‌های جاجرم

مسجد جامع جاجرم

این بنا در داخل شهر جاجرم و در جنوب شرقی تپه‏ی قلعه (نارین قلعه) واقع است. مسجد جامع جاجرم از نوع مساجد شبستانی است و پلان آن، «ابتدایی‏ترین سبک مسجدهای چهار ایوانی»(۱۵) را القا می‏کند. ورودی بنا در ضلع شمالی آن واقع است و به یک صحن کوچک با ابعاد ۵ / ۷ ضربدر ۵ / ۷ متر محدود می‏شود. شبستان‏های مسجد در دو ضلع شرقی و غربی این صحن قرار دارند. جهت صحن، شمالی - جنوبی است و ضلع جنوبی آن از طریق یک ورودی بزرگ و رفیع به فضای گنبدخانه منتهی می‏شود. محراب مسجد با ارتفاع ۲۳۵ سانتیمتر و عمق ۸۵ سانتیمتر در ضلع جنوبی گنبدخانه‌است.دایره‏ی گنبد این بنا با کمک تکنیک ترمبه زنی اجرا شده‌است. رأس این ترمبه‏ها به شکل ترکش‏های خورشیدی و پایین آنها به شکل لوزی‏های منظم و ذوزنقه‏هایی است که اضلاع پایین آنها بر روی پایه‏ی ترمبه استوار است. داخل گنبد به شکل نیم کاسه‏ی ساده‏ای است که مرکز آن به یک ستاره‏ی ۲۴ پر، که به طور برجسته کار شده مزین است.(۱۶). فضای شبستان به وسیله‏ی طاق و تویزه پوشش یافته‌است. در پشت دیوار شرقی شبستان ضلع شرقی، یک فضای الحاقی اضافه شده که بیشتر در زمستان‏ها از آن استفاده می‏شود. این مسجد کوچک فاقد عناصری چون ایوان رفیع و مناره‌است و در مجموع نمای بیرونی آن فاقد تزیینات بوده و به استثنای سه عدد کاشی که بر پیشانی ایوان جنوبی جای دارد، قسمت عمده‏ی تزیینات را باید در گنبد خانه جستجو کرد. در این قسمت می‏توان از «تزیینات گچبری... ترمبه‏ها، لچکی‏ها و کاربندی زیر گنبد نام برد.»(۱۷) «مصالح بنا کلا سنگ، ملاط گچ، اندود کاهگل و گچ است که به طور حتم در اصل تزییناتی از کاشی نیز داشته‌است...».(۱۸)

تاریخ بنای مسجد جامع جاجرم

سبک معماری اجرا شده در این مسجد بسیار ساده و ابتدایی به نظر می‏رسد. همچنین کوچک بودن ابعاد مسجد نیزاین بنا را در نگاه اول حقیر جلوه می‏دهد. با این حال پلان آن از نوع ابتدایی‏ترین سبک مساجد چهار ایوانی اما «در مقام مقایسه با مساجدی نظیر مسجد جامع فهرج سبک تکامل یافته‏تری را نشان می‏دهد... و با استناد به معماری موجود و اجرای قوس‏ها و دهانه‏ها و ابعاد آنها (احتمالا) به قرن چهارم یا پنجم هجری تعلق دارد و در عداد یکی از ارزنده‏ترین آثار مذهبی به شمار می‏آید.»(۱۹) مؤلف مطلع الشمس کتیبه‏ی کاشی‏های موجود در بنا را چنین توصیف کرده‌است: «بالای این صفه که کتیبه‏ی مقصوره‌است سه آجر کاشی نصب شده در روی یک آجر سبز که دو ثلث آن شکسته، نوشته شده‌است. «توکلت» و در یک طرف «علی الله». در یک طرف و فیمابین صورتی شبیه به (مجمر) آویخته شده و با خط سیاهی است و در گوشه‏ی دیگر آجر نوشته‌است «خدای بر آن بنده مسلمان» و زیر این عبارت «در کار» و زیر آن «بر عشر معروف» و زیر آن، «دهه‏ی محرم سنه» پایین‏تر از آن «تقبل الله منه». در آجر کاشی وسط با خط جلی برجسته لفظ «یا احد» نوشته شده‌است. دربالای آجر سبز دیگر «لااله الا الله محمد رسول الله» و در زیر: سوره‏ی فاتحة الکتاب، بعد از آن سوره توحید و در زیر «بتاریخ بیستم ماه سنه‏ی سبع و سبعین». بعد از «سبع و سبعین» کلمه‏ی لا یقرا [ناخوانا] که ظن قریب به یقین «خمسمائه» بوده و به نظر می‏رسد، در یک طرف طول آجر نیز نوشته شده‌است. (ان الدین عند الله الاسلام) و در طرف دیگر (شهد الله انه لا اله الا هو و الملائکة و اولوا العلم قائما بالقسط). این آجرها را از محل دیگر به اینجا آورده و نصب کرده‏اند. حالا آن محل خارج از مسجد بوده یا داخل الله اعلم...».(۲۰) در حال حاضر کتیبه‏ی کاشی‏های ایوان جنوبی، آسیب دیده و کلمه‏ی «خمسمائه» از بین رفته‌است. در گزارش هیأت بررسی و شناسایی آثار و بناهای تاریخ خراسان درباره‏ی کتیبه‏های دیگر این بنا چنین آمده‌است: «... به گفته‏ی چند ریش سفید،، کاشی دیگری در این مسجد وجود داشته که اشعاری بر آن نوشته شده بود و حاکی از تعمیرات بنا بوده‌است و این مطالب از زبان آنهاست: توفیق ز حضرت واحد شد درویش علی، ساعی این مسجد شد تاریخ طلب نمودم از پیر خرد گفتا ز غنچه ه ساقط شد»(۲۱) ماده تاریخ درج شده در بیت دوم، یعنی «غنج»(۲۲)، برابر است با ۱۰۳۴ که در این سال تعمیراتی در بنا انجام شده‌است. احتمالا در نمای ایوان جنوبی مسجد کاشی‏هایی وجود داشته که تاریخ احداث آن را نشان می‏داده‌است و بعدها از بین رفته‏اند. سه کاشی کنونی نیز در تعمیرات بعدی به گونه‏ای نامأنوس جایگزین آنها شده‏اند. این کاشی‏ها، که اعتماد السلطنه نیز شرح مبسوطی از آنها ارائه داده‌است، از لحاظ تکنیک ساخت و رنگ لعاب با کاشی‏هایی که اعتماد السلطنه نیز شرح مبسوطی از آنها ارائه داده‌است.از لحاظ تکنیک ساخت و رنگ لعاب با کاشی‏هایی که زمانی در دورن مقبره‏ی علی بن مهزیار قرار داشته‏اند.(۲۳) قابل مقایسه هستند. بنابراین تاریخ مذکور در این کاشی‏ها (۵۷۷ ه) به زمان ساخت بنا ارتباطی ندارد.

مقبره علی بن مهزیار

«ابوالحسن علی بن مهزیار از اعاظم اصحاب ائمه‏ی اطهار است، سلام الله علیه. حضور پرنور ثامن الائمه و ضامن الائمه ابوالحسن بن موسی و حضرت ابوجعفر ثانی و محمد بن علی و امام همام ابوالحسن الثالث علی بن محمد علیهم الصلوة و السلام را دریافته... عدالت و صحت عقیدت و صدق لهجت این بزرگوار مورد انفاق است و معتقد اجماع، اصلا از تخمه‏ی عجم و مردم ایران به شمار می‏آید. پدرش، مهزیار، کیش ترسا داشته و در بلده‏ی دورق می‏نشسته از توابع ملک اهواز. او را توفیق الهی نصیب افتاده و به شرف اسلام فایز گشت. بعضی گفته‏اند پسرش علی نیز به اصغر سن و حداثت عمر مسلمان شد و به حق اهل بیت (ع) معرفت به هم رسانید...»(۲۴) علی بن مهزیار از سوی امام رضا (ع) و امام جواد (ع) مقام نمایندگی و وکالت در نواحی جاجرم را داشته و تألیفات و کتب متعدد از وی بر جای مانده‌است.(۲۵) توصیف کلی بنا: مقبره‏ی علی بن مهزیار در دو کیلومتری شرق جاجرم و در میان قبرستان شهر قرار دارد. گویا در گذشته علاوه بر این بنا چند بقعه‏ تاریخی دیگر نیز در این محل وجود داشته که امروزه‏ی اثری از آنها بر جای نمانده‌است.(۲۶) بنا دارای پلان مربع و عبارت است از یک اتاق که در ارتفاع چهار و نیم متری به وسیله‏ی چهار ترمبه‏ی عمیق و چهار طاقنمای تزیینی به هشت ضلعی تبدیل شده و گنبد بنا بر روی آن استوار شده‌است. در هر ضلع و در فواصل بین ترمبه‏ها پنجره‏ای برای تأمین نور فضای داخل تعبیه شده‌است. ورودی بنا در ضلع شمالی آن قرار گرفته و در بالای آن تزیینات مقرنس کاری به چشم می‏خورد. اتاق مقبره در پشت این ورودی واقع است. به طور کلی فرم بنا به شکل چهار طاقی است که چشمه‏ی طاق‏های شرقی و غربی آن مسدود شده‌است. صنیع الدوله در توصیف قبر موجود در داخل این بقعه آورده‌است:... «شکل قبری که سه ذرع طول و یک ذرع و سه چارک عرض دارد و در بقعه موجود است و در بالای قبر آجرهای کاشی سبز ممتاز نصب کرده‏اند و آیات شریفه‏ی قرآنی به خط ثلث با گل و بوته بر روی آجرها برجسته رسم شده، اما چون افاغنه این آجرها را خراب کرده و در ثانی رسم نموده‏اند از ترتیب افتاده و آیات مبارکات خوانده نمی‏شود.»(۲۷) همچنین کلنل ییت، که گویا از آخرین افرادی بوده که کاشی‏ها را در این بنا دیده‌است، در توصیف این کاشی‏ها آورده‌است: «... در این بنا نوشته‏ای که روی آن نام این شخص ذکر شده باشد وجود نداشت. در این جا تنها نکته‏ی جالب برای ما این بود که این قبر تا ارتفاع دو متر و ده سانتیمتر و یا دو متر و چهل سانتیمتری از کاشی‏های آبی رنگی، که آیه‏های قرآن با خطوط درشتی روی آنها نقش شده بود.، پوشیده بود. این کاشی‏ها ۴۵ تا ۶۰ سانتیمتر عرض داشتند و خیلی خوب ساخته شده بودند. به نظر می‏آمد که این کاشی‏ها را از بنای دیگری برداشته و در این جا نصب کرده باشند؛ زیرا بیشتر آنها به طور وارونه و یا غیر منظم کار گذاشته شده بودند. به طور کلی بر روی این کاشی‏ها نتوانستیم تاریخی پیدا کنیم.»(۲۸) قابل ذکر است که سرانجام یار محمد خان شادلو، ایلخانی بجنورد(۱۲۵۴ - ۱۳۲۲ ه‏ق)، به هنگام ساخت مقبره‏اش در «بش قارداش»(۲۹) این کاشی‏ها را از محل خارج و در داخل مقبره‏ی خود نصب نمود. در سال ۱۳۱۶ رئیس معارف بجنورد آنها را به اداره‏ی معارف و اوقاف خراسان تحویل داد.(۳۰) و در حال حاضر در «گنجینه‏ی هنرهای اسلامی» تهران با شماره‏ی ثبت ۳۲۷۸ نگهداری می‏شوند. این کاشی‏ها با رنگ فیروزه‏ای تیره و دارای خطوط ثلث با رنگ سیاه هستند. این خطوط شامل آیه‏ی شریفه‏ی ۱۸ از سوره‏ی آل عمران و آیات ۲۵۵ و ۲۵۶ سوره‏ی مبارکه‏ی بقره هستند. این مقبره در سال ۱۳۵۷ یک بار مرمت شده‌است و در سال ۱۳۷۱ نمای بیرونی آن با استفاده از آجر سفال بازسازی شده‌است. همچنین گنبد بنا در سال ۱۳۷۸ با ایزوگام پوشش یافته و فضای داخلی بنا نیز در سال ۱۳۷۹ گچ اندود شده‌است. بنای کنونی صرف نظر از جایگاهی که در اعتقادات اهالی دارد، به سبب تعمیرات غیر اصولی که در آن صورت گرفته جاذبه‏های اصیل و سنتی خویش را از دست داده‌است.

تاریخ بنای مقبره علی بن مهزیار

چنانکه اشاره شد فرم کلی بنا عبارت است از یک فضای مربع که گنبد بر روی آن تعبیه شده‌است این سبک با سبک اجرا شده در مقابر منفرد عصر مغول قابل مقایسه‌است. گویا در زمان بازدید هیأت بررسی و شناسایی آثار و بناهای تاریخی خراسان، در اطراف بنا خرده آجرهای لعابدار و فیروزه‏ای رنگ و کاشی‏های آبی و قطعات گچبری‏هایی وجود داشته که به نظر سرپرست هیأت با توجه به رنگ آجرها، نوع گچبری‏ها و همچنین فرم گنبد، ساخت اولیه‏ی این مقبره به قرن هفتم تا دوره‏ی تیموری مربوط می‏شود.(۳۱)

هویت مقبره‏ علی بن مهزیار

گروهی از محققان بر این باورند که این مقبره بن علی بن مهزیار تعلق ندارد؛ زیرا او در شهر اهواز مدفون است(۳۲) رضا احمدی بجنوردی، محقق تاریخ جاجرم، در مقاله‏ای ضمن تلاش برای اثبات تعلق این مقبره به علی بن مهزیار اهوازی، علت پیش آمدن این تردید را چنین بیان داشته‌است: «تشابه اسمی بین علی بن مهزیار و علی بن ابراهیم بن مهزیار و نیز ذکر برخی از احادیث با کلمه‏ی قال ابن‏مهزیار باعث به اشتباه افتادن بعضی از علمای رجال شده و هر دو نفر را یکی دانسته‏اند. اهالی جاجرم، که چندین سال قبل جهت تعمیر بنای آرامگاه خواجه مهزیار نبش قبر کرده بودند، اولا جنازه‏ی وی را سالم یافته و از آن روز اعتقاد کاملی پیدا کرده و نذورات فراوان می‏کنند؛ ثانیا سنگ قبری کشف کرده‏اند. که نوشت شده «هذا مرقد ماهزیار» و قسمتی از سنگ هم خوانده نمی‏شود. چنین به نظر می‏رسد که آرامگاه جاجرم مربوط به علی بن مهزیار و بقعه‏ی موجود در اهواز مربوط به علی بن ابراهیم بن مهزیار باشد.»(۳۳)

قلعه جلال الدین گرمه

در حد فاصل جادة گرمه - جاجرم، تپة نسبتاً مرتفع سنگی است که قلعه‌ای نظامی موسوم به جلال الدین بر روی آن ساخته شده‌است . این قلعه با پلانی شش گوش، دارای شش برج مدور در اطراف است که درب ورودی آن در ضلع جنوب است که در گذشته عمارتی نیز با لای درب ورودی آن مشاهده شده‌است . این قلعه در داخل از چها ر اطاق در میان برجها ساخته شده‌است که خمره‌هایی نیز در بدنه دیوارهای داخلی و قطور قلعه جهت جمع آوری آب و آذروقه ایجاد شده‌است . در ضلع جنوبی و سمت راست درب ورودی این قلعه راه پله‌ای جهت دسترسی به برجها برای انجام کارهای نگهبانی است که روزنه‌هایی در تمام طول دیوارهای اطراف و برجها نیز ایجاد شده‌است . چشمة آب شیرین پائین قلعه نیز موسوم به چشمة جلال الدین در قسمت جنوب غربی واقع شده‌است و آب آن به طرف جنوب شرق و به طرف جاجرم جریان دارد . عمده مصالح این قلعه از سنگ و ملاط ساروج و گاه از آجر می‌باشد و ارتفاع برجها و دیوارهای آن حدود ۱۲مترمی باشد .

حمام قدیمی جاجرم

حمام قدیمی جاجرم نیز یکی از بناهای دوره صفوی است که در بافت فرسودة شهری و به فاصله نزدیکی در پای دامنه جنوبی تپه نارین قلعه و در شمال مسجد جمعه جاجرم واقع شده‌است.این حمام به صورت نیمه زیر زمینی ساخته شده و از بخشهای مختلف شامل رختکن یا سربینه، گرمخانه، خزینه، آب انبار و قسمتهای بیرونی شامل گلخن و منبع آب گرم تشکیل شده‌است. در بخشهایی از کف گرمخانه نقوش زیبای اسلیمی و ختایی بر سنگ نقش شده که در نوع خود منحصر به فرد است.

بنای مزار گرمه

این بنا در محله‏ی باغ مزار گرمه‏ی جاجرم قرار دارد. پلان بنا به شکل هشت ضلعی است که داخل آن از یک اتاق مربع شکل تشکیل شده‌است. بر بخش فوقانی چهار گوشه‏ی این فضای مربع شکل چهار ترمبه تعبیه شده تا به این طریق امکان ایجاد گنبد برفراز بنا فراهم شود. در نمای بیرونی چهار جهت اصلی بنا، چهار ایوان با عمق ۲۷۰ سانتیمتر قرار دارد که از طریق ورودی‏های واقع در این ایوان‏ها، ورود به فضای داخلی ممکن می‏شده‌است. در حال حاضر جز ورودی واقع درایوان جنوبی بقیه‏ی ورودی‏ها مسدود شده‏اند. همچنین در چهار جهت فرعی شمال شرقی، شمال غربی، جنوب شرقی و جنوب غربی بنا، چهار طاقنما با توجه به پاطاق‏های به جا مانده با ایوان‏ها ارتفاع یکسانی داشته‏اند، وجود داشته که در حال حاضر از بین رفته‏اند. نور فضای داخل از طریق نورگیرهایی که در پایه‏ی گنبد و در حد فاصل بین ترمبه‏ها ایجاد شده‏اند. تأمین می‏گردد. سبک طاق‏های بنا از نوع جناقی و قوس ورودی‏ها از نوع پنج او هفت تند است. گنبد دارای خیز کم و ساقه‏ی کوتاه بوده و نمای داخلی آن، با استفاده از تزیینات آجر کاری به شکل یک ستاره ۱۶ پر درآمده‌است. در ضلع غربی بنا با مسدود کردن ورودی ایوان غربی، فضایی به شکل محراب ایجاد شده‌است. در این قسمت دو سنگ قبر کوچک وجود دارد که تاریخ یکی از آنها سال ۱۲۲۰ هجری قمری و مربوط به زمان بعد از ساخت مقبره‌است. آجرهای قرمز و نخودی با ابعاد ۵ ضربدر ۲۵ ضربدر ۲۵ سانتیمتر و ملات گچ از جمله مصالح به کار رفته در این بنا است. ایوان شرقی نسبت به کل بنا آسیب کمتری دیده‌است. نمای آجری گنبد آسیب زیادی دیده و فروریخته‌است. بنای مزار گرمه به لحاظ طرح و نقشه منحصر به فرد بوده، همچنین به دلیل مهارت به کار رفته در شیوه‏ی آجر چینی و نماسازی فضای درونی گنبد، از آثار ارزشمند منطقه به شمار می‏آید. با این حال تا کنون هیچ اقدامی برای نگهداری و حفظ آن انجام نگرفته و به سبب فقدان وجهه‏ی مذهبی در این اثر، ساکنان محل نیز به این امر علاقه‏ای نشان نداده‏اند. در ترمبه‏ها و نورگیرهای بنا شکاف‏هایی ایجاد شده‌است: «در بالای ترمبه ضلع شمال غربی و شرقی و جنوب شرقی به طرف بالای گنبد نیز شکافی مشاهده می‏شود. به قرار اطلاع، ضمن تحقیقات محلی در مورد تخریب شدید و سریع ورودی‏ها و اضلاع چهارگانه و جوانب ورودی‏ها، چنین مشخص گردید که شخصی به نام سرهنگ قره گوزلو که قبل از شهریور ۱۳۲۰ سمت ریاست املاک این منطقه را به عهده داشته [به خاطر استفاده از آجرهای این بنا] برای ایجاد یک حمام خصوصی و منزل شخصی اقدام به چنین کار زشتی کرده‌است.»(۳۴)

تاریخ بنای مزار گرمه

در مجموع، نقشه و طرح ایجاد شده در بنا و سبک آجرکاری آن، مقابر منفرد رایج در عصر مغول را به ذهن تداعی می‏کند. این مقابر غالبا در خارج، یک نمای هشت ضلعی دارند و در داخل شامل یک اتاق مربع شکل هستند. که قبر در میان آن جای دارد. ترمبه‏ها یا تکنیک آجر کاری استادانه‏ای در نهایت ظرافت ایجاد شده‏اند. و از لحاظ فنی به معمار بنا امکان ایجاد گنبد را داده‏اند. با استناد به گزارش‏های هیأت بررسی و شناسایی آثار و بناهای تاریخی خراسان این بنا «از نظر پلان و اجرا و نوع مصالح قابل مقایسه با مقبره‏ی علی بن مهزیار جاجرم بوده ولی در حالت کلی مفصل‏تر است... از آن جایی که بنای جاجرم دارای قدمت مشخص‏تری است (به استناد مدارک موجود مثل کاشی‏های فیروزه‏ای قرن هفتم هجری)(۳۵) تاریخی که برای این دو بنا [می‏توان در نظر گرفت] با هم همزمانی خواهد داشت»(۳۶) در خاتمه باید گفت بنای مزار گرمه از دو ویژگی مهم برای تعیین قدمت برخوردار است: از لحاظ نقشه و طرح کلی با بناهای مقبره‏ای قرون هفت و هشت هجری قابل مقایسه‌است. همچنین شیوه‏ی آجر چینی آن نیز به نحوه‏ی آجر چینی بناهای قرون هفت و هشت هجری و به عبارتی عصر ایلخانان مغول مشابهت دارد.

امامزاده ابراهیم روستای دربند

بنای امامزاده ابراهیم در یک کیلومتری شمال روستای دربند از توابع بخش سنخواست جاجرم واقع است. این بنا در کنار جاده‏ی آسفالته‏ای، که روستای دربند را به روستای جوشقان متصل می‏کند قرار گرفته‌است و به اعتقاد اهالی، مدفن امامزاده ابراهیم، برادر امام رضا (ع) است.

توصیف کلی بنا

بنای مقبره بر بالای یک صفحه‏ی کم ارتفاع قرار گرفته‌است که این ارتفاع را می‏توان توسط چند پله، که در حال تخریب هستند، پیمود. بنا دارای نقشه‏ی چهار ضلعی و متأثر از سبک چهار طاقی است. پلان چهار ضلعی بنا در ارتفاع ۵ / ۳ متری با ایجاد یک پوشش مثلثی شکل بر کنج‏ها و یک طاقنمای کم عمق در هر ضلع و چهار طاقنمای دیگر با چهار روزنه در وسط اضلاع به پلان هشت ضلعی تبدیل شده، سپس دایره‏ی گنبد، که از داخل به شکل نیم کاسه‌است، تعبیه شده‌است.(۳۷) در حال حاضر داخل مقبره با گچ اندود شده و و درهای ورودی واقع در اضلاع شمالی و غربی و مسدود شده و به شکل طاقنما درآمده‏اند. ورودی‏های اضلاع شرقی و جنوبی باز هستند. و ورودی شرقی با پوشش جناقی سقف شده‌است. داخل مقبره فاقد هر گونه تزیینات است. در نمای خارجی بنا، در طرفین هر ورودی، یک مناره‏ی کوتاه تزیینی تعبیه شده‌است. نمای داخلی و خارجی بنا در دوره‏های مختلف چندین بار گچ اندود شده‌است. در داخل ایوان‏های شرقی و شمالی بنا بقایای تزیئنات گچبری به چشم می‏خورد که به روش قالبی ایجاد شده‏اند. در اطراف بنا قضاهای الحاقی وجود دارد که بر اثر عوامل جوی و فرسایش رو به ویرانی نهاده‏اند. آنچنان که در گزارش هیأت بررسی و شناسایی آثار و بناهای تاریخی خراسان ثبت شده‌است. این بنا در اوایل دهه‏ی پنجاه از وضعیت نسبتا مطلوبی برخوردار بوده‌است. در اطراف بنا جدول‏کشی‏هایی موجود بوده و در محوطه‏ی اطراف درختکاری داشته‌است.(۳۸) در زمان بازدید (سال ۱۳۸۰) تنها یکی دو درخت در نزدیکی بنا مشاهده شد. همچنین در محوطه‏ی پیرامون بنا حفره‏های متعددی توسط سودجویان و حفاران غیر مجاز حفر گردیده و حتی در دیواره‏های بنا نیز حفره‏هایی ایجاد شده بود. این بنا در حال حاضر متروک شده و اهالی روستای دربند از محوطه‏ی اطراف آن برای تدفین استفاده نمی‏کنند و این امر درصدمه دیدن بنا بی‏تأثیر نبوده‌است.

تاریخ بنای امامزاده ابراهیم

در حال حاضر بنا فاقد کتیبه‏ای است که در تعیین قدمت آن راهشگا باشد. «آنچه مسلم است زیر ترمبه‏ها و طاقنماها ازاره‏ای به چشم می‏خورد که سابق بر این به طور حتم کتیبه‏ای داشته‌است. تکه‏های گچبری به دست آمده در اطراف بنا و خاکبرداری‏های داخل صحن این مطلب را تأیید می‏کند.»(۳۹) بنابراین برای تعین قدمت بنا باید به فرم و سبک‏های معماری اجرا شده در آن توجه داشت. «نمای بیرونی بنا و حالت کلی آن یک بنای قرن هفتم را به ذهن بیننده القا می‏کند. به خصوص از نظر پلان و اجرای طاق‏ها و طاقنماها بی‏شباهت به بناهای قرن هفتم، که در جاجرم و گرمه دیده می‏شود، نیست. ولی به علت کوهستانی بودن این منطقه و در معرض برف و باران بودن، نماسازی آن به کلی با بناهای دیگر متفاوت است و الحاقاتی قطور و ضخیم در چهار گوشه‏ی بنا ایجاد شده که دایره‏ی گنبد از بالای رأس این ترمبه‏ها و طاقنماها شروع شده و به صورت کلاه خودی درآمده‌است.»(۴۰)

حفظ و مرمت آثار باستانی

مورخانی که به تاریخ منطقه‏ی جاجرم پرداخته‏اند از بناهای مذهبی این منطقه نامی به میان نیاورده‏اند. تا در شناخت هویت واقعی و قدمت این بناها راهگشا باشند. از طرفی این بناها به دلیل اقبال مردم منطقه به آنها، در دوره‏های مختلف تعمیر شده و به ناچار دخل و تصرفاتی در آنها صورت گرفته‌است که گاه باعث مخدوش شدن اصالت این بناها شده‌است. با این حال ساختار اصلی بناهای مذهبی موجود، به لحاظ کاربرد طاق و قوس‏ها برای کاهش وزن جرزها قابل مقایسه با سبک رایج در مقابر مربوط به قرون هفت و هشت هجری هستند. در میان این بناها، بنای امامزاده ابراهیم دربند، به دلیل سبک معماری خاص، در ردیف آثار ارزشمند منطقه محسوب می‏شود و با وجود آسیب‏هایی که بر آن وارد آمده‌است هنوز هم توجه هر شخص علاقه‏مند به میراث فرهنگی را جلب می‏کند، به همین دلیل باید مرمت آن به نحوی انجام شود که به ارزش‏های تاریخی آن لطمه‏ای وارد نشود. پی نوشت:

۱-» سعیدیان، عبدالحسین، شناخت شهرهای ایران، تهران: انتشارات علم و زندگی، ۱۳۷۹، چاپ اول، ص ۳۲۵. ۲- حکیم، محمد تقی، گنج دانش، تهران: چاپخانه‏ی میرزا حبیب الله، ۱۳۰۵ هجری قمری، ص ۲۵۰. . ۳- لباف خانیکی، رجبعلی، «مروری بر مطالعات باستان شناسی در خراسان»، فصلنامه‏ی خراسان پژوهشی، شماره‏ی اول، ۱۳۷۷ مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی، ص ۲۲ - ۹. . ۴- ر. ک: توحیدی فائق، گزارش هیأت بررسی و شناسایی آثار و بناهای تاریخی خراسان (بجنورد)، ج ۴، بخش جاجرم (۲۵۳۵-۳۶)، آرشیو سازمان میراث فرهنگی و گردشگردی کشور. . ۵- همان. . ۶- ر. ک خواندمیر، غیاث الدین، تاریخ حبیب السیر فی تاریخ افراد البشر، دوره‏ی سه جلدی، زیر نظر محمد دبیر سیاقی، ۱۳۶۲، تهران: کتابفروشی خیام، چاپ سوم. . ۷- شریعتی، علی راهنمای خراسان، ۱۳۶۳، مشهد: انتشارات الفبا، چاپ دوم، ص ۱۹۱. ۸- ر. ک: صنیع الدوله، محمد حسن خان، مطلع الشمس، ۲۵۳۵، تهران سازمان شاهنشاهی خدمات اجتماعی، ص ۱۲۳. . ۹- گنزاله دو، کلاویخو، سفرنامه‏ی کلاویخو، ترجمه‏ی مسعود رجب نیا، ۱۳۳۷، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ص ۱۸۴. . ۱۰- راهنمای خراسان، ص ۱۸۹. . ۱۱- چارلز ادواردییت، سفرنامه‏ی خراسان و سیستان، ترجمه‏ی قدرت الله روشنی زعفرانلو و مهرداد رهبری، ۱۳۶۵، تهران: انتشارات یزدان، چاپ اول، ص ۳۶۱. ۱۲- همان، ص ۳۶۵. ۱۳- برای مطالعه‏ی بیشتر پیشینه‏ی تاریخی جاجرم مراجعه شود به: علیزاده جاجرم، حسین، تاریخ جاجرم، ۱۳۷۸، تهران: انتشارات جاجرمی، چاپ اول؛ و نیز: احمدی، رضا، جاجرم سرزمین خفته در تاریخ، ۱۳۷۵، پایان‏نامه‏ی کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد مشهد. ۱۴- سهام‏الدوله، یارمحمدخان / خاور بی‏بی شادلو، سفرنامه‏های سهام الدوله، به اهتمام قدرت الله روشنی زعفرانلو، ۱۳۷۴، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول، ص ۱۷۹. ۱۵- ر. ک: گزارش هیأت بررسی و شناسایی آثار و بناهای تاریخی خراسان (بجنورد)، ۳۶ - ۲۵۳۵، ج ۴. ۱۶- توحیدی، فائق، «مسجد جامع جاجرم «، مجله‏ی اثر، شماره‏ی ۱۴ - ۱۲، سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران، تهران: ۱۳۶۵، ص ۱۰۵. ۱۷- همان. . ۱۸- گزارش هیأت بررسی و شناسایی آثار و بناهای تاریخی خراسان (بجنورد)، ۲۵۳۵ - ۳۶، ج ۴. . ۱۹- همان. . ۲۰- مطلع الشمس، ص ۱۱۲ و ۱۱۳. . ۲۱- گزارش هیأت بررسی و شناسایی آثار و بناهای تاریخی خراسان (بجنورد)، ۲۵۳۵ - ۳۶، ج ۴. . ۲۲- زیرا حرف «چ» در الفبای ابجد «ج» محسوب می‏شود. ۲۳- این کاشی‏ها در اواخر دوران قاجاریه به مقبره‏ی «بش قارداش» در شش کیلومتری جنوب بجنورد منتقل شده‏اند. و در حال حاضر در گنجینه‏ی هنرهای اسلامی تهران نگهداری می‏شوند. ۲۴- مطلع الشمس، ص ۱۱۷. . ۲۵- همان. . ۲۶- راهنمای خراسان، ص ۱۸۹. . ۲۷- مطلع الشمس، ص ۱۱۴. . ۲۸- سفرنامه‏ی خراسان و سیستان ص ۳۶۴. . ۲۹- مقبره‏ی یار محمد خان سهام الدوله در شش کیلومتری جنوب بجنورد که امروزه به عنوان تفرجگاه از آن استفاده می‏شود. ۳۰- سیدی زاده، احسان / عباسیان، علی اکبر، بجنورد گذرگاه شمالی خراسان، ۱۳۷۲، مشهد: انتشارات اردشیر، چاپ اول، ص ۱۶۵. ۳۱- توحیدی، ۲۵۳۵ - ۳۶، همان. . ۳۲- مخلصی، محمد علی، «توضیحی بر مقاله‏ی مسجد جامع جاجرم» مجله‏ی اثر، شماره ۱۸ و ۱۳۶۹،۱۹، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور. ص ۱۹۷ - ۱۶۵. ۳۳- احمدی، رضا، «علی بن مهزیار اهوازی یا جاجرمی» مجله‏ی زائر (ویژه نامه‏ی جواد الائمه)، شماره‏ی هشتم، آبان ماه ۱۳۷۷، مشهد، ص ۵۴. . ۳۴- گزارش هیأت بررسی و شناسایی آثار و بناهای تاریخی خراسان (بجنورد)، ۲۵۳۵ / ۳۶، ج ۴. . ۳۵- در سال‏های اخیر مقبره‏ی علی بن مهزیار با استفاده از مصالح جدید نوسازی شده و اثری از کاشی‏های قرن هفتم در این بنا و اطراف آن مشاهده نمی‏شود. ۳۶- همان. . ۳۷- گزارش هیأت بررسی و شناسایی آثار و بناهای تاریخی خراسان (بجنورد) ۲۵۳۵ - ۳۶، ج ۴. . ۳۸- همان. ۳۹- همان. ۴۰- همان.

منبع: میراث جاویدان

مردم‌شناسی

اغلب مردم جلگهٔ پهناور شوقان و منطقه‌ای به نام چهارده سنخواست به گویشی از زبان فارسی به نام «تاتی خراسان» تکلم می‌کنند که زبان بومی شمال خراسان است. شهر سنخواست و روستاهای اندقان، خراشا، کرف، جربت، دوبرجه، جوشقان و غیره از جمله مناطق تات‌زبان این شهرستان است.

منابع

معرفی بناهای مذهبی تاریخی شهرستان جاجرم. وب سایت راسخون. بازیابی از: http://www.rasekhoon.net/article/show-15966.aspx