شهرستان اسفراین

اسفراین
اطلاعات کلی
کشور	ایران
استان	خراسان شمالی
مرکز	اسفراین
مردم
جمعیت	123144 نفر
زبان‌های گفتاری	فارسی - تاتی
شهرها
اسفراین - صفی آباد
تعداد بخش‌ها
بخش مرکزی - بخش بام و صفی آباد

شهرستان اسفراین از شهرستانهای استان خراسان شمالی می‌باشد. مرکز آن شهر اسفراین است. و صفی‌آباد دیگر شهر آن است. این شهرستان در سال ۱۳۸۵، تعداد ۱۲۳٬۱۴۴ نفر جمعیت داشته است . اسفراين در سال 1325 از شهرستان سبزواران جداشد و نام اسفراين را بر ان نهادند.

موقعیت و ویژگی ها

اسفراین بین ۵۶ درجه و ۵۷ دقیقه تا ۵۸ درجه و ۷ دقیقه طول شرقی و ۳۶ درجه و ۴۰ دقیقه تا ۳۷ درجه و ۱۷ دقیقه عرض شمالی واقع شده‌است. این شهرستان از جنوب و جنوب غربی با شهرستان سبزوار، از شرق با قوچان و سبزوار و از غرب با بجنورد و شیروان همسایه‌است. ارتفاع شهرستان اسفراین از سطح دریا در بلندترین نقاط قله شاه جهان ۳۰۳۲ متر و در پست‌ترین نقطه حدود هزار متر می‌باشد. اسفراین در حاشیه جنوبی کوههای آلاداغ که خود در امتداد شرقی رشته کوه البرز قرار دارد و در قسمت جنوبی به ارتفاعات جغتای می‌پیوندد. مرکز شهرستان اسفراین شهر اسفراین و ارتفاع آن از سطح دریا ۱۲۶۰ متر است. قله شاه جهان در آلاداغ بلندتر از قله‌های دیگر کوههای شانو، دلقره، برمهان، پاتو، نادری، خیبران، ارسن، کول، گاوتیغ و قره داش است. ادامه کوههای آلاداغ در قسمت غربی شهرستان اسفراین با نام سالوک معروف است. رشته کوه دیگری که به موازات رودخانه جوین قرار دارد در جهت جنوب شرقی- شمال غربی، بین شهرستان‌های اسفراین و سبزوار امتداد پیدا کرده‌است. ارتفاع این رشته کوه از سطح دریا ۱۳۵۳ متر است و مهم‌ترین آنها کوه تپه سیاه و هرده گچی می‌باشد(جواد زاده ۱۳۸۰).

تقسیمات کشوری

• بخش مرکزی شهرستان اسفراین
  • دهستان آذری
  • دهستان دامن کوه
  • دهستان زرق آباد
  • دهستان روئین
  • دهستان میلانلو

شهرها: اسفراین

• بخش بام و صفی‌آباد
  • دهستان بام
  • دهستان صفی‌آباد

شهرها: صفی‌آباد

پوشش گیاهی

درخت آلو قرمز واقع در روستای زالی

نمونه گونهای روستای زالی

درختچه ورک از پوشش گیاهی روستای زالی

به غیر از درختان ارس که در بلندیهای شاه جهان، سالوک و ساری گل بطور پراکنده می‌رویند، اسفراین دارای ۴۵۰۰۰۰هکتار مرتع و جنگل می‌باشد. این جنگل‌ها که در ارتفاعات شمالی و شمال شرقی قرار دارند، اغلب از درختان پسته، انار، سماق، انجیر، زبان گنجشک، گلابی وحشی، ارغوان وانجیر وحشی... تشکیل شده‌است. پوشش گیاهی منطقه را نیز گیاهانی چون پیاز کوهی، درمنه، خارشتر، بارهنگ، اسپند، قارچ، پونه، زرشک، بومادران، استاقدوس وگزنه و قسنی، کتیرا، گون و غیره تشکیل می‌دهد(جواد زاده۱۳۸۰).

پوشش گیاهی (روستای زالی از روستاهای اسفراین) رامی توان با توجه به موقعیت جغرافیایی آن به دو قسمت کوهستانی و دشتی طبقه بندی کرد :

الف- پوشش گیاهی بخش کوهستانی : به غیر از درختان ارس که در بلندیهای شاه جهان، وکوه شاه حسن و بطور پراکنده قابل مشاهده می باشد،اغلب از درختان پسته، انار، زبان گنجشک، زرشک، ارغوان وانجیر وحشی ،بومادران، استاقدوس ،قسنی، کتیرا، گون و غیره... تشکیل شده‌است.

ب - پوشش گیاهی بخش دشتی : این بخش به دلیل قرار گرفتن در شرایط آب و هوایی گرم و داشتن زمین های رسی دارای گیاهانی چون پیاز کوهی، درمنه، خارشتر، بارهنگ، اسپند، قارچ، پونه، تشکیل می‌دهد.

حیات وحش

به علت وجود مراتع و جنگل‌ها، زیستگاه حیات وحش در قسمت‌های زیادی از این شهرستان گسترده شده‌است. حیواناتی چون شغال، آهو، گرگ، گورکن، خرگوش، روباه، گراز، پلنگ، کفتار و بزکوهی در نقاط مرتع به ویژه در منطقه سالوک زندگی می‌کنند. منطقه حفاظت شده ساری گل در شمال شرقی اسفراین، با وسعت ۲۸۰۰۰ هکتار زیستگاه انواع وحوش و گیاهان می‌باشد (جواد زاده ۱۳۸۰).در تابستان 88 1قلاده ئوز پلنگ در منطقهء حفاظت شدهء باباقدرت مشاهده شده است که غکسهائه ان در همان پاسگاه موجود مئ باشد.(نوروزئ مرتضئ 1390)

آب و هوا

آب و هوای اسفراین معتدل است و منابع تاریخی نیز این بر این نکته تاکید دارند. اعراب اسفراین را بلقیس می‌خوانده‌اند که یادآور سرزمین‌های زیبای یمن بوده‌است. قسمت‌های جنوبی اسفراین به علت مجاورت با کویر دارای زمستان‌های سرد و تابستان‌های گرم و خشک می‌باشد. رودخانه‌های مهم اسفراین، بیدواز و رویین و قره سو می‌باشند. قره سو اصلی‌ترین رود است که از ارتفاعات رشته کوههای آلاداغ و شاه جهان سرچشمه گرفته و شامل رودخانه‌های سنخواست، جاجرم، بیدواز، گرماب، رویین و غیره‌است. این رود پس از سیراب کردن جلگه جاجرم به طرف جنوب جریان یافته و به کالشور در جنوب سبزوار می‌پیوندد و سرانجام در کویر گم می‌شود (جواد زاده ۱۳۸۰).

رودخانه‌ها

رودخانه کال نهاجرد، حوزه این رودخانه ۶۲ کیلومتر مربع و دارای رژیم سیلابی است. جریان عادی این رودخانه۵% متر مکعب در ثانیه برآورد گردیده‌است . این رودخانه نیز از کوههای شاه حسن سرچشمه گرفته و پس از عبور از روستای بانی در و زالی در روستای دستجرد به کال ولایت می‌پیوندد نام اصلی این رودخانه درگذشته نهامود بوده که به مرور زمان به نهاجرد تغیر نام داده‌است و امروزه در روستا‌های اطراف به نام کال داشخانه نیز شناخته می‌شود.

آثار باستانی شهرستان اسفراین

محوطه باستانی داشخانه واقع در روستای زالی

كوره سفالگري محوطه باستانی داشخانه واقع در روستای زالی

نمونه سفالهاي محوطه داشخانه، 1384،عکس از : احمد نیک گفتار

طرح سفالينه هاي محوطه داشخانه، 1384،طرح از : احمد نیک گفتار

کاتالوگ سفالينه هاي محوطه داشخانه، 1384،طرح از : احمد نیک گفتار

بیشتر آثار باستانی این شهرستان در بخش بام و صفی آباد قرار دارد مهم‌ترین آثار باستانی عبارتند از:

شهر تاریخی بلقیس اسفراین

امامزاده بابا قدرت

امامزاده سلطان مصیب

ارگ دولت اباد

سد باهره

قزلرقلعه شاه جهان

رباط راونیز

محوطه داشخانه:

محوطه داشخانه که مربوط به سدهٔ ۵ تا ۸ هجری قمری است و در یک کیلومتری شمال روستای زالی واقع شده و این اثر توسط باستان شناس احمد نیک گفتار در سال ۱۳۸۶ مورد شناسایی ودر تاریخ ۲۲ آبان ۱۳۸۶ با شمارهٔ ثبت ۱۹۹۷۳ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. به نظرباستان شناس احمد نیک گفتار این محوطه همان قریه نهامود. یکی از قرای مهم ولایت جهان ارغیان در دوره تیموری است که شهاب الدین عبدالله خوافی درسال ۸۲۲ هجری قمری از آن یاد کرده‌است.

تپه قلعه کهنه تجری:

تپه قلعه کهنه تجری مربوط به دوره اشکانیان - دوره ساسانیان است که در۴ کیلومتری شمال غرب روستای زالی واقع شده و این اثر در تاریخ ۱۸ شهریور ۱۳۸۷ با شمارهٔ ثبت ۲۳۳۰۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.

آسیاب آبی روستای جهان

این اسیاب حدود 4 کیلومتری شمال روستای جهان قرار دارد که بخش اعظمی از ان توسط سودجویان تخریب شده که نیاز به ثبت ملی می طلبد.

آسیاب آبی بام

یکی از آسیابهای بی همتای شهرستان اسفراین است که در گذشته جزو ولایت جهان ارغیان محسوب می شده است . این اسیاب متعلق به قرون ۴-۵ ه.ق است که در دوره های متعدد مرمت گشته است و این آسیاب در اصل متعلق به روستای تاریخی و پررمز راز اسفنج از ولایت ارغیان تعلق داشته که متاسفانه بخش اعظمی از آن توسط سیلاب تخریب گشته واگر چاره ای به این اثر نشود تمام آن از بین خواهد رفت .

محوطه دورد برج

مربوط به دوره اشکانیان - دوره ساسانیان است و در شهرستان اسفراین، بخش بام وصفی آباد، شهر صفی آباد، ۱۵ کیلومتری جنوب شرق واقع شده و این اثر در تاریخ ۳۰ بهمن ۱۳۸۶ با شمارهٔ ثبت ۲۱۱۰۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

تپه قاراقول

مربوط به دوره هخامنشی - دوره اشکانیان است و در شهرستان اسفراین، بخش بام وصفی آباد، دهستان صفی آباد، ۱۵۰۰ متری شرق روستای زنفت واقع شده و این اثر در تاریخ ۲۷ بهمن ۱۳۸۷ با شمارهٔ ثبت ۲۴۶۶۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. .

تپه احمد آباد منگلی ۱

مربوط به دوره اشکانیان - دوره ساسانیان - سده‌های اولیه اسلمی است و در شهرستان اسفراین، بخش بام و صفی آباد، دهستان منگلی پایین، ۶ کیلومتری شرق روستای صفی اباد واقع شده و این اثر در تاریخ ۷ اسفند ۱۳۸۶ با شمارهٔ ثبت ۲۱۳۲۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

مشاهیر

اسفراین دارای نقاط تاریخی فراوانی می‌باشد و بیش از ۲۵ بقعه از بزرگان و امام زادگان در این شهرستان وجود دارد. همچنین این شهر مشاهیر فراوانی را در خود پرورش داده‌است.حسن اوغلو، ابو عوانه، ابو حامد، شیخ محمد رشیدالدین، شیخ جمال الدین احمد ذاکر گوریانی اسفراینی، احمدبن ابی طاهر اسفراینی، شیخ محمد رشیدالدین، رضی الدین علی لالای اسفراینی و ابو عباس فضل بن احد اسفراینی از جمله این بزرگان هستند. (جواد زاده ۱۳۸۰).

گویش

در این شهرستان ۱۴ درصد مردم اسفراین و مردم روستاهای روئین، ارکان، کسرق، بیدواز، نیش‌کیش، گنجدان، کوران و قلعه‌نو به گویش بومی فارسی منطقه که به تاتی معروف است سخن می‌گویند.

جاذبه‌های گردشگری

زرشک نذری داشخانه واقع در روستای زالی، 1386،عکس از : احمد نیک گفتار

1- تجری علیا

یکی از مناطق گردشگری روستای زالی کلات تجری سفلی است که مهمترین جاذبه های این کلات می توان به چشمه جوشان و معدنی ، کوه گونی و درختان زیبای آن اشاره کرد

2- زرشک نذری داشخانه

این زرشک در2 کیلومتري شمال روستاي زالی از توابع بخش بام و صفي‌آباد شهرستان اسفراين قرار گرفته است اين درخت در پايكوههاي ارتفاعات شاه جهان، میان زمین های بایرو درکناره مالروقدیم جهان به کوشکندر و در حدود 20 متری شرق رودخانه داشخانه (نهاجرد) قرار گرفته است. . دورتنه درخت حدود 2 متر وارتفاع ان از سطح زمین به حدود 20/3 متر میرسد طول گستردگی درخت در جهت شرق - غرب در حدود 5/4 متر و در جهت شمال و جنوب نیز به حدود 5 متر میرسد

روستاها به تفکیک دهستان

روستاهای دهستانهای بخش مرکزی شهرستان اسفراین:

• روستاهای دهستان آذری عبارتند از:

باباچشمه

علی ابادالو

ابری تپه

قاسم خان

کلاته سنجر

حصاری گازرانی

قهرمان اباد/الیاس

گراتی

ایزی

دولت اباد

عباس اباد

قاسم اباد

ولی اباد

دنج

کبوترخانه

فرطان کهنه

سینان

کوشکی

جوشقان

فیروزاباد

کلاته میرزارحیم

اتیمز

کلاته ممیش

سنجینی

فرطان تازه

منجینی

مهدی اباد

قهرمان اباد

کلاته الو

فرطان (پرتان)

ملمانک

گم های اسحاق

• روستاهای دهستان دامن کوه عبارتند از:

چهاربرج

استین

چشمه خالداباد(اسکندرآباد)

حبس اباد

دهک

توی

جعفراباد

زاری

سارمران

فیروزیه

کلاته خوش

کلاته ملاعزیز

• روستاهای دهستان زرق آباد عبارتند از:

چهل دختران

علی اباد

کلاته رضا /کلاته بچه ها

کلاته بزرگ

کلاته شور

کلاته علیمردان

مهدی اباد

درازپی

رحیم اباد

چهل حصار

اجقان

حسین ابادکردها

خیراباد

مهراباد

نقی اباد

رزق اباد

عمارت

قلعه نوانقلابی / قلعه نورئیسی

نیش کش

ادکان

گورپان

• روستاهای دهستان روئین عبارتند از:

خوشین

بزنج

حصاری

کلاته سادات

پلنگدره

کسرق

مراغه

ایرج

فریمان

حسن ابادچنارسوخته

سست

رویین

برج

امین اباد

محمودی

باغی

حصارکردها

عراقی

گرمه خوش

کلات

حصار سارمران

مراغه

• روستاهای دهستان میلانلو عبارتند از:

انوشیروان

برستو/پرستو

پرکانلو

سارکانلو

قزاقی

کلاته پیاله

کلاته حبیب

بیدواز

حسن آباداردغان

شوربالا

قلعه سفید

اردغان

سرچشمه

درپرچین سفلی

سرخ قلعه / سرخ قلعه ترکها

سرخ قلعه کردها/کریم اباد سفلی

کریم ابادعلیا

حسن اباد

حسن آباد

شور

روستاهای دهستانهای بخش بام و صفی‌آباد:'

• روستاهای دهستان بام عبارتند از:

بکراباد

دهنه اجاق

جهان

چهارمست/ چهارفصل

دستجرد

کاریزدر

اغش /اقج

بیش اباد

نوده بام

قارضی کرجی

کلاته بام

اق قلعه

قوچقر

اردین

بام

زالی

عیسی باغ

کوشکندر

تارخه

غوزه زن /گیوه جان

عنبراباد

فتح اباد

کاریز در

بکراباد

اغش /اقج

بیش اباد

نوده بام

نوده بام

اق قلعه

بام

زالی

کوشکندر

جهان

چهارمست/ چهارفصل

دستجرد

قارضی کرجی

کلاته بام

قوچقر

اردین

• روستاهای دهستان صفی‌آباد عبارتند از:

باغشجرد

راوخ

اسفید

جوزقه

قارضی

قنبرباغی

گسک -گسک علیا/کسک

زنفت

عباس اباد

دهنه شیرین

گپز

مقصوداباد

اقازاده

الست سفلی

الست علیا

دول چاه

قره چاه

منگلی علیا

اسماعیل اباد منگلی علیا

کلاته اقازاده

روستاهای بیش از هزار نفر جمعیت

روستاهای با بیشتر از هزار نفر جمعیت[۱]:

• بخش مرکزی:
  • دهستان آذری:

اتیمز، فرطان کهنه، فرطان تازه، جوشقان، کوشکی

• • دهستان دامن کوه:

چهاربرج، سارمران، توی، خالدآباد

• • دهستان زرق‌آباد:

چهل‌حصار، زرق‌آباد

• • دهستان روئین:

روئین، سست، خوشین، ایرج، کلات

• بخش بام و صفی‌آباد:
  • دهستان بام:

بام، دهنه اجاق

منابع

• دفتر برنامه ریزی، آمار و فناوری اطلاعات فرمانداری شهرستان اسفراین -
• محقق حسن جوانشیر - خراسان شمالی . اسفراین.۱۳۹۰
• هاشم جوادزاده، ۱۳۸۰، کتاب خراسان، ص ۱۴۷-۱۴۴، کانون آگهی ایران نوین

کافی نت آنلاین-مقالات اسفراین http://www.coffeenetonline.com
پایگاه خبری تحلیلی اسفراین نیوز
http://esfarayennews.ir

احمد نیک گفتار. جغرافیای تاریخی ارغیان، ،. مشهد. انتشارات کیهان اندیشه. صفحهٔ ۶۵. 

احمد نیک گفتار. بجنورد. واحد پژوهشی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان شمالی. صفحهٔ ۶-۹. 

حافظ ابرو. جغرافیای خراسان در تاریخ حافظ ابرو،. م. تصحیح و تعلیق دکتر غلامرضا ورهام، نشر اطلاعات۱۳۷۰. صفحهٔ ۷۱. 

احمد نیک گفتار. شناسايي و معرفي آثار باستاني داشخانه ،. زاهدان. پژوهشي باستان شناسي دانشگاه ادبيات و علوم انساني سيستان و بلو چستان، گاهنامه آواي باستان ، سال پنجم ، شماره پنجم ، خرداد ، – 1384. صفحهٔ. 

مهدی هوشیار. تحلیل الگوی تقسیمات کشوری شمال خراسان نمونه: شهرستان اسفراین،. تهران. تربیت مدرس. صفحهٔ. 

احمد نیک گفتار. گزارش ثبتی محوطه باستانی داشخانه،. بجنورد. واحد پژوهشی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان شمالی. صفحهٔ ۶-۹.