شهرستان اسفراین

اسفراین
اطلاعات کلی
کشور	ایران
استان	خراسان شمالی
مرکز	اسفراین
نام‌های پیشین	اسپرآئین، میان آباد، مهرگان
مردم
جمعیت	۱۲۳۱۴۴ نفر (آبان ۱۳۸۵)
زبان‌های گفتاری	کردی (کرمانجی) - تاتی - فارسی - ترکی
مذهب	اسلام - شیعه
جغرافیای طبیعی
مساحت	۵۰۱۹ کیلو متر مربع
آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه	۸-۱۳ درجه سانتیگراد
داده‌های دیگر
فرماندار	محمد محمد زاده
پیش‌شماره تلفنی	۰۵۸۵
شهرها
اسفراین - صفی آباد
تعداد بخش‌ها
بخش مرکزی - بخش بام و صفی آباد

شهرستان اسفراین از شهرستانهای استان خراسان شمالی می‌باشد. مرکز آن شهر اسفراین است. و صفی‌آباد دیگر شهر آن است. این شهرستان در سال ۱۳۸۵، تعداد ۱۲۳٬۱۴۴ نفر جمعیت داشته است .

موقعیت جغرافیایی

اسفراین بین ۵۶ درجه و ۵۷ دقیقه تا ۵۸ درجه و ۷ دقیقه طول شرقی و ۳۶ درجه و ۴۰ دقیقه تا ۳۷ درجه و ۱۷ دقیقه عرض شمالی واقع شده‌است. این شهرستان از جنوب و جنوب غربی با شهرستان سبزوار، از شرق با قوچان و سبزوار و از غرب با بجنورد و شیروان همسایه‌است. ارتفاع شهرستان اسفراین از سطح دریا در بلندترین نقاط قله شاه جهان ۳۰۳۲ متر و در پست‌ترین نقطه حدود هزار متر می‌باشد. اسفراین در حاشیه جنوبی کوههای آلاداغ که خود در امتداد شرقی رشته کوه البرز قرار دارد و در قسمت جنوبی به ارتفاعات جغتای می‌پیوندد. مرکز شهرستان اسفراین شهر اسفراین و ارتفاع آن از سطح دریا ۱۲۶۰ متر است. قله شاه جهان در آلاداغ بلندتر از قله‌های دیگر کوههای شانو، دلقره، برمهان، پاتو، نادری، خیبران، ارسن، کول، گاوتیغ و قره داش است. ادامه کوههای آلاداغ در قسمت غربی شهرستان اسفراین با نام سالوک معروف است. رشته کوه دیگری که به موازات رودخانه جوین قرار دارد در جهت جنوب شرقی- شمال غربی، بین شهرستان‌های اسفراین و سبزوار امتداد پیدا کرده‌است. ارتفاع این رشته کوه از سطح دریا ۱۳۵۳ متر است و مهم‌ترین آنها کوه تپه سیاه و هرده گچی می‌باشد. با داشتن مجموعه صنعتی اسفراین و کارخانه لوله گستر اسفراین از شهرهای مهم صنعتی شرق ایران می باشد .
این شهر دارای چندین دانشگاه و دانشکده از جمله دانشگاه پیام نور، دانشگاه آزاد، دانشکده فنی و مهندسی اسفراین و مرکز عالی پزشکی می باشد.

تقسیمات کشوری

• بخش مرکزی شهرستان اسفراین
  • دهستان آذری
  • دهستان دامن کوه
  • دهستان زرق آباد
  • دهستان روئین
  • دهستان میلانلو

شهرها: اسفراین

• بخش بام و صفی‌آباد
  • دهستان بام
  • دهستان صفی‌آباد

شهرها: صفی‌آباد

صنعت و معدن

تعداد صنایع موجود شهرستان اسفراین ۵۶ واحد می باشد. تعداد معادن دارای پروانه بهره برداری شهرستان ۳۰ فقره با ذخیره قطعی ۲۶ میلیون تن می باشد. سنگ آهک و گچ از عمده ترین معادن در سطح این شهرستان می باشد.از صنایع در دست احداث می توان به کارخانه سیمان سفید، پودر لاستیک و CNG اشاره کرد.

مهمترین واحدهای صنعتی شهرستان اسفراین

• مجتمع صنعتی (فولاد)اسفراین(کیلومتر ۱۲ بجنورد)[۱]
• کارخانه لوله گستر اسفراین( کیلومتر ۱۰ بجنورد)[۲]
• تولیدی فولاد کیمیای صبا (شهرک صنعتی اسفراین) [۳]
• آذین فورج (کیلومتر ۵ بجنورد)[۴]
• تعاونی رویان شیمی (رویین)
• تعاونی آرد والسی مطهر ( کیلومتر۲۵ سبزوار)

پوشش گیاهی

پوشش گیاهی بخش کوهستانی شمال روستای زالی، ۱۳۹

پوشش گیاهی بخش کوهستانی روستای زالی 1391

کنگر وحشی از توع ماده ازپوشش گیاهی بخش کوهستانی روستای زالی 1391

نمونه گونهای روستای زالی۱۳۹۰

درختچه ورک از پوشش گیاهی روستای زالی،۱۳۸۶

پوشش گیاهی روستای زالی،۱۳۸۹، عکس از: احمد نیک گفتار

نمونه ای ازدرختچه بادامچاهی ازپوشش گیاهی روستای زالی

جالوا ازپوشش گیاهی روستای زالی 1391

درخت بادام ازپوشش گیاهی روستای زالی 1391

پوش گياهي اسفراين در شهرستان اسفراين دو نوع پوشش گياهي طبيعي قابل تشخيص است.

الف- جنگلها و مراتع: براساس آمار ادارة كشاورزي اسفراين سطح جنگلها و مراتع اين شهرستان حدود 000/450 هكتار مي‌باشد كه نسبت به كل اراضي زراعي تحت آيش و كشتهاي مختلف و باغات كه حدود 75000 هكتار است رقم قابل ملاحظه‌اي را تشكيل مي‌دهد. در اين جنگلها كه در ارتفاعات شمالي و شمالي شرقي قرار دارند، درختان و درخچه‌هايي مانند پسته، انار، سماق، زبان گنجشك، انجير، زالزالك، ارغوان، ذغال‌اخته، گلابي وحشي، سنجد وحشي (در دره‌ها) و غيره را مي‌توان نام برد.

در ارتفاعات ساري‌گل، سالوك، شاه‌جهان جنگلهاي پراكنده‌اي از درخت ارس نيز وجود دارد كه در حقيقت نمي‌توان به آنها جنگل اطلاق كرد. اين درختان توسط ادارة محيط زيست شهرستان اسفراين حفاظت مي‌شود.

قسمتي از مراتع شهرستان اسفراين مراتع مشجر هستند . يعني مراتع و جنگلهاي تنك در كنار هم قرار دارند. 60 درصد مراتع حوضة استحفاظي ادراة جنگلباني اسفراين كه بيشتر در ارتفاعات مشرف به شهرستان بجنورد و شيروان هستند مراتع ييلاقي مي‌باشند كه به سه دسته تقسيم مي‌شوند.

1- مراتع درجه 1، 10 درصد

2- مراتع درجه 2، 30 درصد

3- مراتع درجه 3، 60 درصد

40 درصد بقية مراتع كه در جنوب و جنوب غربي شهرستان پراكنده‌اند مراتع قشلاقي هستند. 80 تا 85 درصد مراتع قشلاقي درجه 3 و 15 درصد بقية جز مراتع درجه 2 هستند.

متأسفانه به علت چراي بي‌روية دامها مراتع در حال تخريب هستند و از وسعت آنها كاسته مي‌شود.

ب- گياهان وبوته‌ها و درخچه‌هاي پراكنده : اين نوع پوشش گياهي نيز شامل دو قسمت است.

1- منطقة شمال و شمال‌شرقي كه كوهستاني هستند و گياهان موجود بيشتر شامل گونه‌هايي از قبيل انواع گون، قياق ،پياز كوهي، فرز، درمنه، خارشتر، بارهنگ، ورك، اسپند ، پونه، قارچ ، زرشك معمولي است و به آن زرك مي‌گويند)، قسني، استادقدوس، قرپچ(كه قبلاً به عنوان ماده‌اي براي شستشو استفاده مي‌شده است )، نخود دحشي ، بومادران و…. است.

نوعي گون به نام Astragalus siliquosus در شيب شمالي كوه‌شاه‌جهان از طرف روستاي درپرچين در ارتفاعات 2500- 1700 متر مشاهده مي‌شود.[3] گون از نظر اقتصادي حايز اهميت خاصي است و همه ساله مقدار قابل توجهي كتيرا ازآن به دست مي‌آيد.

2- منطقة جنوب و جنوب غربي كه شامل تپه ماهور و تپه هاي نسبتاً مرتفع هستند. گياهان موجود در اين منطقه شامل گونه‌هايي مثل، درمنه، تلخه‌بيان، خار زرد و خاربادبر، بومادران،ساليكورنيا و سالسولا، اسپند، درمنه دشتي، بادبرو … مي‌باشد.

قسمتهايي از مراتع شمالي از جمله اطراف روستاي سارمران و ارتفاعات شاه‌جهان به دليل وجود شكار فراوان از زمان رژيم گذشته حفاظت شده اعلام شده است.

حيات وحش اسفراين

شهرستان اسفراين به دليل موقعيت جغرافيايي و وجود مراتع و جنگلهاي پراكنده زيستگاه مناسبي براي حيوانات وحشي است. عمده‌ترين آنها عبارتنداز :

شغال، گوركن و خرگوش كه بيشتر در دشتها ديده مي‌شوند.

- آهو، روباه، گرگ،خوك، كه هم در دشتها و هم در ارتفاعات زندگي مي‌كنند.

- قوچ و ميش وحشي، بزكوهي، سمور، گربةوحشي، پلنگ، تشي و كفتار كه بيشتر در ارتفاعات به ويژه ارتفاعات سالوك زندگي مي‌كنند. همة اين حيوانات تحت حفاظت ادارة محيط زيست اسفراين هستند.

علاوه برحيوانات فوق، انواع مختلف مار از جمله افعي و كبري، انواع پرندگان همچون، جغد، چوب پا، بوف، سبزقبا، زاغي، كبك، تيهو، زنبورخور، قرقاول، پرستو، لاشخور، انواع گنجشك، انواع بلبل، بلدرچين، سينه سرخ، و غيره نيز در اسفراين وجو دارند.

حيواناتي مثل خوك و گرگ همه ساله خسارات زيادي به دامداران و كشاورزان وارد مي‌آورند.

منابع آب اسفراين

به طور كلي منابع آب تامين كنندة آبهاي ناحية اسفراين بارندگي است و به ويژه ازط ذوب برف دامنه‌هاي جنوبي ارتفاعات آلاداغ و شاه جهان ناشي مي‌شود. با توجه به ويژگي بارشها، آبهاي جاري غالباً به صورت سيلابهاي فصلي و اتفاقي ظاهر مي‌شوند. شبكه هاي دايمي به قسمتهاي شمالي ذدشت محدود مي‌شود و فقط رودخانه‌هاي بيدواز و روئين داراي جريان هميشگي هستند. ذوب برف در ارتفاعات شمالي و نفوذ تدريجي آندر خلل و فج و شكستگيهاي تشكيلات زمين شناسي سفره آبهاي زير زميني را تغذيه مي‌كند.

الف- آبهاي سطحي : در ناحية اسفراين جريانهاي سطحي از گذشته‌هاي دور داراي اهميت ويژه‌اي بوده و از آنها بهره‌برداري مي‌شده است. حمدالله مستوفي در نزهته‌القلوب مي‌نويسد : اسفراين از اقليم چهارم است …. و هوايش معتدل است. اما چون آب از رودخانه كه در پاي قلعه است مي‌آيد و آنجا درخت جوز بسيار است ناسازگار مي‌باشد.

سدسازي و استفاده از آن براي مهار آبهاي سطحي نيز معمول بوده است. سد مهار كه احتمالاً مربوط به دورة ساسانيان است و بعدها توسط خواجه نجم‌الدين علوي حسيني فرزند خواجه كمال‌الدين فرزند خواجه غياث الدين از عرفاي اواسط دورة تيموري تعمير و مرمت شد، از آن جمله است. آب اين سد به زراعت روستاهاي اطراف برده مي‌شد. روستاهايي كه در مسير آن بوده عبارت است از گورپان، ادكان، و آباديهاي كنوني كلاته سنجر، ابرتپه كه امروز (ابري تپه) گويند، كمند كه ويرانه شده، كلاته علي خان، كلاته قاسم خان، گمهاي اسحق و گورپان و زمان آباد و چهل دختر در حوضة آن است. آثار و ابنية نزديك سد در زير توده­هاي خاك كلاته سنجر شاهدي است برقدمت منطقه و يادگار روزگاراني كه آن جا آبادان بوده است در حال حاضر نيز از آبهاي سطحي به ويژه در شهر اسفراين حداكثر استفاده به عمل مي‌آيد و به واسطة وفور منابع آب شبكة آبياري يافته است. وجود نهرهاي فرطان، كشتان، برج، حصاري، كوشكي كه از رودخانة بيدواز منشعب مي‌شوند و اراضي شهر اسفراين و اطراف آن را آبياري مي‌كنند دليل اين مدعي است. رودخانة قره سوكه در حقيقت زهكش دشت است اصلي‌ترين رودخانة اسفراين است كه از ارتفاعات قوچ‌خار و دشت صفي آباد واقع در جنوب شرق حوضه آغاز و از جنوب شرق در جهت شمال غرب جريان مي‌يابد. شاخة اصلي رودخانه در ايام غير سيلابي به علت عدم رسيدن آب شاخه هاي فرعي خشك و در قسمتهايي به علت زهكشي دشت آبدار مي‌شود. آب اين رودخانه به طوركلي شور و غير قابل استفاده از نظر شرب و كشاورزي است. مهمترين شاخه‌هاي فرعي رودخانة قره سو از ارتفاعات رشته‌كوههاي آلاداغ (حد شرق، شمال و غرب) حوضة آبريز رودخانة قره سو سرچشمه مي‌گيرند. اين رودخانه‌ها همانطوري كه در شكل زير به شماتيك نشان داده شده از شرق به غرب عبارتند ازرودخانه‌هاي گرماب ، سرخ‌آب ، كال ولايت، بيدواز، روئين، سنخواست، جاجرم [3]كه همگي در قسمت شمالي رودخانه هستند. كيفيت آب بيشتر اين سرشاخه‌ها براي شرب و كشاورزي مناسب است.

آبهاي سطحي اسفراين اكثراً در روستاهاي درة شمال به مصرف مي‌رسد و قسمت كمي از آنها به دشت مي‌رسد كه به علت نفوذ و مصرف زياد بلافاصله تمام مي‌شود. فقط در ايام سيلابي رودخانه‌هايي كه از ارتفاعات بلند آلاداغ (شاه‌جهان) سرچشمه مي‌گيرند آب زيادي دارند و قسمتي از آب آنها ضمن تغذيه دشت اسفراين از طريق رودخانة قره سو به كوير خارتوران و كوير مركزي مي‌ريزند. امكان بهره برداري بيشتراز آبهاي سطحي با احداث سد و مهار آب امكان پذير است. شركت سهامي آب منطقه‌اي خراسان توسط مهندسين مشاور طوس آب مطالعات احداث سد بر روي رودخانة بيدواز را شروع نموده است. ب- آبهاي زيرزميني : از آبهاي زيرزميني به ويژه چشمه و قنات نيز از گذشته‌هاي در ناحيه اسفراين بهره‌برداري مي‌شده است. حمدالله مستوفي در اين باره مي‌نويسد: «ولايت و توابع آن (اسفراين) قنوات دارد و همة محصو ل است از انگور و ميوه داشته باشد.» با توجه به اينكه قسمت عمده‌اي از آبهاي رودخانه‌ها در روستاهاي شمالي ناحيه و ارتفاعات مصرف مي‌شده است، ساكنان دشت ناگزير بودند كه به فكر استفاده از آبهاي زيرزميني باشد. در سالهاي اخير علاوه‌ بر استفاده از قنات و چشمه، حفر چاههاي عميق و نيمه عميق نيز به منظور بهره‌برداري از آبهاي زيرزميني توسعه فراواني يافته است. اولين چاه عميق در سال 1301 حفر شده است و تا سال 1348 كلاً 6 حلقه چاه حفر شده و از سال 1350 به بعد تعداد چاهها بيشتر شده است و تا سال 1371 كلاً 416 حلقه چاه عميق و نيمه عميق در دشت اسفراين – صفي آباد حفر شده است. منبع عمده تغذيه آبهاي زيرزميني دشت اسفراين، رودخانه‌هاي بيدواز و روئين هستند، روند جريان آب زيرزميني تابعي از بسياري عوامل از جمله شيب زمين است. بدين لحاظ عموماً جهت جريان آب زيرزميني از شرق به غرب است كيفيت آب زيرزميني دشت اسفراين خوب است و فقط سختي آن بالا است و فقط چاههاي داخل شهر به دليل دفع مستقيم فاضلاب در معرض آلودگي قرار گرفته‌اند.

منابع آب زيرزميني اسفراين ، اولين بار در سال 1345 مورد مطالعه شناسايي قرار گرفته‌ است . در اين سال از 28 حلقه چاه [7]، 98 رشته قنات و 23 دهنه چشمه آمار برداري شده كه كل تخليه سالانه 105 ميليون متر مكعب گزارش شده است .

رودخانه‌ها

رودخانه کال نهاجرد، حوزه این رودخانه ۶۲ کیلومتر مربع و دارای رژیم سیلابی است. جریان عادی این رودخانه۵% متر مکعب در ثانیه برآورد گردیده‌است . این رودخانه نیز از کوههای شاه حسن سرچشمه گرفته و پس از عبور از روستای بانی در و زالی در روستای دستجرد به کال ولایت می‌پیوندد نام اصلی این رودخانه درگذشته نهامود بوده که به مرور زمان به نهاجرد تغییر نام داده‌است و امروزه در روستاهای اطراف به نام کال داشخانه نیز شناخته می‌شود.

آثار باستانی شهرستان اسفراین

شهر بلقیس

محوطه باستانی داشخانه واقع در روستای زالی

كوره سفالگري محوطه باستانی داشخانه واقع در روستای زالی

نمونه سفالهاي محوطه داشخانه، 1384،عکس از : احمد نیک گفتار

طرح سفالينه هاي محوطه داشخانه، 1384،طرح از : احمد نیک گفتار

کاتالوگ سفالينه هاي محوطه داشخانه، 1384،طرح از : احمد نیک گفتار

آثار باستانی مربوط عصر مس و سنگ

عصر مس یا عصر کالکولتیک دوره‌ای از پیشرفت فرهنگی بشر است که استفاده از ابزار نخستین فلزی در کنار ابزار سنگی پدیدار شد. این دورهٔ انتقالی بیرون از سامانهٔ سه عصری سنتی است و میان عصرهای نوسنگی و برنز قرار دارد.

تشابهات سرامیکی میان تمدن درهٔ سند، جنوب ترکمنستان و شمال ایران در ۴۳۰۰ تا ۳۳۰۰ پیش از میلاد نشان از انتقال و تجارت قابل توجه مس، در عصر مس است. همچنین فرضیه‌هایی در پیرامون تجارت مس میان تمدن تپه سیلک ایران و مصر و حتی لیدی وجود دارد.^{[نیازمند منبع]}

بموجب تحقیقاتی که بوسیله دانشمندان زمین‌شناس به عمل آمده، اولین فلزی که بشر به خواص آن پی برد و از آن در زندگی خود استفاده کرد مس می‌باشد. به همین جهت اولین قسمت دوره فلزات را (که اکنون عصر آهن آن است) به نام عصر مس نامیده‌اند. در عصر مس همه مصنوعات بشر منحصراً از این فلز ساخته می‌شد. این عصر از حدود شش یا هفت هزار سال پیش از میلاد مسیح شروع و تقریباً به چهار یا پنج هزار سال قبل از میلاد که شروع دوره مفرغ است، ختم می‌شود. مهمترین آثاری که مربوط به مس و سنگ می باشد به شرح ذیل می باشد:

1-نانوی تپه

این تپه مربوط به عصر مس - مفرغ است و در شهرستان اسفراین، بخش بام وصفی آباد، دهستان بام، ۴ کیلومتری شمال شرق روستای بام واقع شده و این اثر طی بررسی های باستان شناسی آقای احمد نیک گفتار کارشناس ارشد باستان شناسی در سال 1386 شناسایی و مورد مطالعه قرار گرفت و پس از پرونده سازی و در تاریخ ۱۸ شهریور ۱۳۸۷ با شمارهٔ ثبت ۲۳۳۱۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این اثر در سال 1389 ه.ق توسط یک تیم باستان شناسی از ایتالیا نیز مورد مطالعه و پژوهش قرار گرفت

2-گوی تپه

این تپه مربوط به دوره نوسنگی - عصر مس - مفرغ است و در شهرستان اسفراین، بخش بام وصفی آباد، دهستان بام، ۵۰۰ متری شرق روستای اردین واقع شده واین اثر طی بررسی های باستان شناسی آقای احمد نیک گفتار کارشناس ارشد باستان شناسی در سال 1386 شناسایی و مورد مطالعه قرار گرفت و پس از پرونده سازی و در تاریخ ۲ مرداد ۱۳۸۷ با شمارهٔ ثبت ۲۳۰۹۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

3-تپه نقیمنگ استو

مربوط به عصر مس - مفرغ است و در شهرستان اسفراین، بخش بام و صفی آباد، دهستان بام، ۸ متری روستای اردین واقع شده و این اثر طی بررسی های آقای احمد نیک گفتار کارشناس ارشد باستان شناسی درسال 1386 ه.ق کشف و مورد مطالعه قرار گرفت و پس از پرونده سازی این اثر در تاریخ ۲۵ آبان ۱۳۸۷ با شمارهٔ ثبت ۲۳۷۶۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.۱ -

آثار باستانی مربوط دوره تاریخی

1-تپه قلعه کهنه تجری

شواهدی از خمره سفالی جهت نگهداری آذوقه،محل کشف تپه قلعه کهنه تجری علیا ، ۱۳۹۰

شواهدی از خراس سنگی که گویای تهیه نان توسط ساکنین تپه قلعه کهنه تجری درعصر آهن می‌باشد ، ۱۳۹۰

تپه قلعه کهنه تجری مربوط به دوره اشکانیان - دوره ساسانیان است که در۴ کیلومتری شمال غرب روستای زالی واقع شده و این اثر طی بررسی های باستان شناسی آقای احمد نیک گفتار کارشناس ارشد باستان شناسی در سال 1386 شناسایی و مورد مطالعه قرار گرفت و پس از پرونده سازی و در تاریخ ۱۸ شهریور ۱۳۸۷ با شمارهٔ ثبت ۲۳۳۰۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. . .. طبق شواهد موجود چنین به نظر می رسد که ساکنین تپه قلعه کهنه تجری مردمی کشاورز و دامدار بودند و با کشت محصولاتی از قبیل گندم ، ارزن ... به امرار معاش می پرداختند . با توجه به آثار باقی مانده از قبیل خراس سنگی و خمره های سفالی می توان اظهار کرد که ساکنین پس از برداشت محصولات ، آنها را به وسیله خراس سنگی به آرد تبدیل کرده و داخل خمره های آذوقه ذخیره می کردند تا در زمان مورد نیاز به مصرف برسانند.

2-محوطه دورد برج مربوط به دوره اشکانیان - دوره ساسانیان است و در شهرستان اسفراین، بخش بام وصفی آباد، شهر صفی آباد، ۱۵ کیلومتری جنوب شرق واقع شده و این اثر طی بررسی های باستان شناسی آقای احمد نیک گفتار کارشناس ارشد باستان شناسی در سال 1386 شناسایی و مورد مطالعه قرار گرفت و پس از پرونده سازی و در تاریخ ۳۰ بهمن ۱۳۸۶ با شمارهٔ ثبت ۲۱۱۰۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

3-تپه قاراقول مربوط به دوره هخامنشی - دوره اشکانیان است و در شهرستان اسفراین، بخش بام وصفی آباد، دهستان صفی آباد، ۱۵۰۰ متری شرق روستای زنفت واقع شده و این اثر طی بررسی های باستان شناسی آقای احمد نیک گفتار کارشناس ارشد باستان شناسی در سال 1386 شناسایی و مورد مطالعه قرار گرفت و پس از پرونده سازی و در تاریخ ۲۷ بهمن ۱۳۸۷ با شمارهٔ ثبت ۲۴۶۶۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. .

آثار باستانی مربوط به دوره اسلامی

محوطه داشخانه

محوطه داشخانه که مربوط به سدهٔ ۵ تا ۸ هجری قمری است و در یک کیلومتری شمال روستای زالی واقع شده و این اثر توسط باستان شناس احمد نیک گفتار در سال ۱۳۸۴ مورد شناسایی ودر تاریخ ۲۲ آبان ۱۳۸۶ با شمارهٔ ثبت ۱۹۹۷۳ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. به نظرباستان شناس احمد نیک گفتار این محوطه همان قریه نهامود. یکی از قرای مهم ولایت جهان ارغیان در دوره تیموری است که شهاب الدین عبدالله خوافی درسال ۸۲۲ هجری قمری از آن یاد کرده‌است. طبق بررسی‌های صورت گرفته در گذشته ساکنین قریه نهامود خانه‌های خود را با مصالح خشت و چینه ساخته بودند و داخل خانه‌ها رابا پیه سوزهای سفالی با ریختن روغن گیاه منداب روشن می‌کردند .

کشفیات و آثار باقیمانده :

1-1- کوره گلو پزی :

از اقدامات دیگر ساکنین این روستا می‌توان به ساخت کوره گلو پزی آنها اشاره کرد این کوره امروزه در ضلع شمالی محوطه داشخانه واقع شده‌است . با توجه به بررسی‌های صورت گرفته چنین به نظر می‌رسد که در یک برهه‌ای از زمان به دلیل طغیان رودخانه و سیلاب‌های عظیم از کوه این کوره به شدت آسیب و با گل و لای پر شده‌است. از ساختار معماری اطلاعات چندانی وجود ندارد اما طبق یک بریدگی ایجاد شده توسط حیوانات چنین به نظر می‌رسد که این کوره دارای یک دالان وسیع به سمت شرق دارد که در فواصل منظم در سقف این راهرو دودکش قرارگرفته‌است . علاوه برراهرو ذکر شده در ضلع جنوبی و شمالی آن یک راهرو به شکل گربه رو وجود دارد.

کاربری اثر : طبق داده‌های سطحی می‌توان گفت که احتمالاًاین اثر بقایای یک کوره گلو پزی بوده‌است. که مردمان این روستا در فصول بیکاری یعنی پاییز و زمستان اقدام به حفاری و لایروبی قنات‌ها می‌کردند . به همین منظور جهت حفاظت بهتر و عدم نشت اب به سطح زمین به دلیل ساختار شنی مهندسین اقدام به گذاشتن گلو در قنات‌ها کردند . که این گلوها در کوره‌های گلو پذی پخت می‌شدند .

1-2- کاریز و قنات :

مهندسین این روستا با توجه به اطلاع از ساختار آب‌های زیر زمینی اقدام به حفر یک رشته قنات در حاشیه سمت راست رودخانه نهاجرد نموده‌اند . که طول این قنات‌ها در حدود ۶ کیلومتر می‌باشد و امروزه تعدادی از این حلقه چاهها به صورت مسدود شده قابل مشاهده می‌باشد .

1-3-صنعت سفالگری:

یکی از هنرهای موجود در قریه نهامود صنعت سفالگری است . با توجه به پراکندگی سفالینه ها و جود اشیایی به شکل توپی‌های نشان از فعال بودن این هنر در دوره سلجوقی تا اواخرتیموری است. که نیاز به مطالعات و کاوش‌های باستان شناسی می‌طلبد.به طور کلی سفال‌های موجود سطح محوطه داشخانه را به دو گروه لعابدار و بدون لعاب می توان طبقه بندی کرد. الف - ظروف بی لعاب ؛ این گروه شامل ظروف با نقش کنده ، قالبی و افزوده می باشد ب - ظروف لعابدار  :این گروه به زیر مجموعه های زیر شامل ظروف با لعاب یکرنگ ساده ، نقاشی زیر لعاب واسگرافیتو طبقه بندی می شود.

آرامگاه امامزاده احمد بن علي موسي (ع)

شماره ثبت در فهرست آثار ملي: 5947 موقعیت: شهرستان اسفراین، 7 کیلومتری جنوب روستای کوران آرامگاه امامزاده احمد بن¬علي موسي از آثار مذهبی-تاریخی دورۀ صفوی در شهرستان اسفراین است. بنای آرامگاه پلان مستطيلی دارد که در هر سوی آن ایوان بزرگی ساخته شده است. در طرفین هر یک از ایوان¬ها اتاق کوچکی برای اقامت زایران یا متولیان ایجاد شده است. عموماً این بقعه را به احمد موسی کاظم (ع)، برادر امام رضا (ع) نسبت می-دهند.

مقبره بابا قدرت

شماره ثبت در فهرست آثار ملی: 11052 موقعیت: شهرستان اسفراین، بین روستای نصر آباد و بابا قدرت بنای مقبره باباقدرت از آثار تاریخی ارزشمند شهرستان اسفراین به شمار می¬رود که تاریخ دقیق ساخت آن معلوم نیست، ولی اغلب آن را به دورۀ صفوی نسبت می¬دهند. برجسته-ترین ویژگی این اثر تلفیق معماری دستکند و افزوده است. بنای مقبره در دل تپه¬ای حفر شده و متشکل از یک دالان دستکند به طول حدود 40 متر و یک اتاق گنبددار در انتهای دالان است که در آن قبری وجود دارد. به اعتقاد مردم و اهالی روستاهای مجاور این مکان مرقد یکی از نوادگان امام محمد تقی (ع) به نام بابا حسین، معروف به بابا قدرت است.

آرامگاه رشيد الدين محمد بيدوازي

شماره ثبت در فهرست آثار ملی: 2192 موقعیت: شهرستان اسفراین، روستای بیدوار آرامگاه رشيد الدين محمد بيدوازي از یادمانهای دورۀ ایلخانی در شهرستان اسفراین است. پلان این آرامگاه از نوع هشت ضلعی گنبددار است و در قسمت فوقانی دیوارها، در نمای داخلی، دو ردیف کتیبۀ گچبری به خط ثلث بر متن لاجوردی نقش شده است. در قسمتی از کتیبۀ ردیف اول در ضلع شرقی، صاحب آرامگاه، نوادۀ شیخ همام و نبیره شیخ احمد غزالی صاحب تبار معرفی شده و کتیبه ردیف دوم شامل ده آیۀ آغازین سوره فتح است. مصالح اصلی این بنا را قلوه سنگ، ملات گچ و آهک تشکیل داده و احتمالاٌ در دوره صفویه قسمتهای بالایی گنبد با آجر تعمیر و بوسیله کلاف چوبی مستحکم شده است.

آرامگاه شيخ رضي الدين علي لالا ادكانی

شماره ثبت در فهرست آثار ملي: 5948 موقعیت: شهرستان اسفراین، روستای ادکان آرامگاه شيخ رضي الدين علي لالا از یادمانهای قرون میانی اسلامی در شهرستان اسفراین است. این آرامگاه که در محل به امامزاده معروف شده، مدفن عارف عالیقدر قرن 7 هجری قمری شیخ رضی الدین علی لالا ادکانی است. پلان این بنا از نوع چهارضلعی گنبددار است که چهار ورودی داشته ولی در حال حاضر درهای ضلع غربی و جنوب آن مسدود شده است.

آرامگاه شاهزاده زيد توي

شماره ثبت در فهرست آثار ملي: 18734 موقعیت: شهرستان اسفراین، شمال روستای توی بنای امامزاده شاهزاده زید یکی از آثار مذهبی-تاریخی مربوط به قرون میانی اسلامی در شهرستان اسفراین است. پلان بنا در اصل هشت ضلعی بوده ولی طی تعمیرات مکرر به صورت نامنظم و چند وجهی درآمده است. بر مزار امامزاده یک صندوقچه چوبی منبت¬کاری شده وجود دارد که در گرداگرد آن کتیبه¬هایی به خط نسخ نوشته شده و در بخشهای مختلف با شمسه و ترنجهای هندسی محاط در قابهایی مربعی به طرز زیبایی تزیین شده است. مصالح اصلی بنا خشت و گل بوده که بعدها نمای آن را با آجر کار کرده¬اند.

آرامگاه شاهزاده محمد باغشجرد

شماره ثبت در فهرست آثار ملی: 5950 موقعیت: شهرستان اسفراین، روستای باغشجرد آرامگاه باغشجرد یکی دیگر از بقاع متبرکۀ شهرستان اسفراین است که احتمالاً دورۀ صفوی بنا شده است. پلان بنا بصورت مربع شكل است و چهار ورودي در جهات اصلي داشته كه فعلاً فقط ورودی شرقی باز است و سایر ورودی¬ها به شکل تاقنما درآمده¬اند. در نمای داخلی، بر حاشیۀ ورودی¬ها و در حد فاصل تاقچه¬ها نقوش گیاهی و ترنج¬های هندسی نقش شده و در قسمت افریز كتيبه¬هاي قرآنی و بر جرز ورودی ادعیه به رنگ سفید در متن لاجوردی دیده می¬شود.

آرامگاه امامزاده حمزه بن موسي (دهنه شيرين)

شماره ثبت در فهرست آثار ملی: 5151 موقعیت: شهرستان اسفراین، روستای دهنۀ شیرین بقعه امامزاده حمزه بن موسي از آثار مذهبی-تاریخی دورۀ صفوی در شهرستان اسفراین است. طرح کلی پلان بنا مربع شكل است كه بوسيله سه کنج در گوشه ها فضای مناسب برای استقرار گنبد بر فراز آن فراهم شده است. در ضلع جنوبی بنا ايوان كاشيكاري شده¬ای وجود دارد. نماي داخلي آرامگاه با نقوش گیاهی و كتيبه¬هاي قرآنی و ادعیه به خط ثلث تزیین شده است. اغلب نقوش و کتیبه ها متعلق به دوران قاجار است.

آرامگاه شيخ احمد ذاكر گورپاني

شماره ثبت در فهرست آثار ملی: 5906 موقعیت: شهرستان اسفراین، روستای گورپان شيخ جمال الدين ذاكر جورفاني (گورپاني) از عرفاي نامدار شهرستان اسفراین (597-669 هـ.ق) و از اقطاب سلسله كبرويه است. وی از شاگردان شيخ رضي الدين علي لالا بوده و طريق تصوف را از ايشان اخذ كرده است. پلان مقبره شیخ از نوع چهارضلعی گنبددار است و با مصالح خشت و گل ساخته شده است.با توجه به نوع مصالح به کار رفته در بنا شامل خشت و گل، میزان فرسایش در اثر زیاد بوده و از همین رو در دوره¬های مختلف بازسازی شده و تاریخ دقیق ساخت آن نامعلوم است.

آسیاب آبی روستای جهان

این اسیاب حدود 4 کیلومتری شمال روستای جهان قرار دارد که بخش اعظمی از ان توسط سودجویان تخریب شده که نیاز به ثبت ملی می طلبد.

آسیاب آبی بام

یکی از آسیابهای بی همتای شهرستان اسفراین است که در گذشته جزو ولایت جهان ارغیان محسوب می شده است . این اسیاب متعلق به قرون ۴-۵ ه.ق است که در دوره های متعدد مرمت گشته است و این آسیاب در اصل متعلق به روستای تاریخی و پررمز راز اسفنج از ولایت ارغیان تعلق داشته که متاسفانه بخش اعظمی از آن توسط سیلاب تخریب گشته واگر چاره ای به این اثر نشود تمام آن از بین خواهد رفت .

تپه احمد آباد منگلی ۱

مربوط به دوره اشکانیان - دوره ساسانیان - سده‌های اولیه اسلمی است و در شهرستان اسفراین، بخش بام و صفی آباد، دهستان منگلی پایین، ۶ کیلومتری شرق روستای صفی اباد واقع شده و این اثر در تاریخ ۷ اسفند ۱۳۸۶ با شمارهٔ ثبت ۲۱۳۲۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

آسیاب آبی بام

یکی از آسیابهای بی همتای شهرستان اسفراین است که در گذشته جزو ولایت جهان ارغیان محسوب می‌شده‌است . این اسیاب متعلق به قرون ۴-۵ ه.ق است که در دوره‌های متعدد مرمت گشته‌است و این آسیاب در اصل متعلق به روستای تاریخی و پررمز راز اسفنج از ولایت ارغیان تعلق داشته که متاسفانه بخش اعظمی از آن توسط سیلاب تخریب گشته واگر چاره‌ای به این اثر نشود تمام آن از بین خواهد رفت .

آسیاب آبی روستای جهان از شهر ستان اسفراین

این اسیاب حدود ۴ کیلومتری شمال روستای جهان قرار دارد که بخش اعظمی از ان توسط سودجویان تخریب شده که نیاز به ثبت ملی می‌طلبد.

مشاهیر

اسفراین دارای نقاط تاریخی فراوانی می‌باشد و بیش از ۲۵ بقعه از بزرگان و امام زادگان در این شهرستان وجود دارد. همچنین این شهر مشاهیر فراوانی را در خود پرورش داده‌است.حسن اوغلو، ابو عوانه، ابو حامد، شیخ محمد رشیدالدین، شیخ جمال الدین احمد ذاکر گوریانی اسفراینی، احمدبن ابی طاهر اسفراینی، شیخ محمد رشیدالدین، رضی الدین علی لالای اسفراینی و ابو عباس فضل بن احد اسفراینی از جمله این بزرگان هستند. (جواد زاده ۱۳۸۰).

سکه شناس احمد نیک گفتار

احمد نیک گفتار: او در ۱۳۶۲ در روستای زالی بام صفی آباد از ولایت قدیم ارغیان بزرگ به دنیا آمد. وی پس از تحصیلات ابتدایی و دبیرستان در روستای بام در سال ۱۳۸۱ وارد دانشگاه سیستان و بلوجستان شد و در سال ۱۳۸۵ فارغ‌التحصیل شد و برای ادامه تحصیلات با رتبه ۹ عازم دانشگاه تهران شد و در سال ۱۳۸۷ از دانشگاه تهران مدرک کارشناسی ارشد باستان شناسی دریافت نمود و در همین زمان موفق به نوشتن کتابی تحت عنوان جغرافیای تاریخی ارغیان شد. او همت زیادی برای زنده کردن آثار تاریخی منطقه بام صفی آباد و شهرستان اسفراین دارد. او سرپرستی دو فصل از کاوش های باستان شناختی شهر تاریخی بلقیس شهرستان اسفراین و دو فصل بررسی و شناسایی آثارشهرستان را برعهده داشت ودر سال 1391 به همت پایگاه شهر تاریخی بلقیس پنجمین فصل کاوش در شهر بلقیس را سرپرستی کرد که مهمترین نتایج آن کشف دو آب انبار و یک سازه آبی است. و

تالیفات از مهمترین تالیفات این نویسنده و پژوهشگر می توان به معرفی و شناسایی سکه های ضرب شده در شهر اسفراین، مختصری از پیشینه سکه های تاریخی ضرب شده درشهر های خراسان، عجایب نهگانه ایران اشاره کرد. از مهمترین مقالات نوشته شده توسط ایشان می توان به کورکانهای سکایی و تاملی بر جغرافیایی تاریخی ارغیان اشاره کرد.

گویش

در این شهرستان ۱۴ درصد مردم اسفراین و مردم روستاهای روئین، ارکان، کسرق، بیدواز، نیش‌کیش، گنجدان، کوران و قلعه‌نو به گویش بومی فارسی منطقه که به تاتی معروف است سخن می‌گویند.

کتابهای منتشر شده در مورد اسفراین

یکی از کتابهای منتشر شده که در آن اسفراین را مورد مطالعه و پژوهش قرارداده کتاب معرفی و شناسایی سکه های ضرب اسفراین نوشته احمد نیک گفتار است

جاذبه‌های گردشگری

پارك ملي ساريگل: منطقه ساريگل با وسعتي معادل 28000 هكتار در شرق شهرستان اسفراين واقع شده است. اين پارك در فاصلۀ 8 كيلومتري اسفراين و 90 كيلومتري مركز استان قرار گرفته است. پارك ملي و منطقه حفاظت شدۀ ساريگل با توجه به ناهمواری و منابع آب نسبتاً فراوان، به¬ویژه در خانوادۀ پرندگان، تنوع جانوري قابل توجهي دارد. پستانداران اين زيست-بوم نيز اگر چه جزو گونه¬هاي استثنائي محسوب نمي¬شوند، اما تنوع نسبتاً خوبي دارند. از جمله مهمترين پستانداران و پرندگان ساريگل مي¬توان به پلنگ، كفتار، گرگ، روباه، گربه وحشي، قوچ اوريال، بز، آهو و كبك اشاره كرد. همچنين اين منطقه حفاظت شده با بيش از 200 گونه گياهي از تنوع خوبي برخوردار است كه قسمت عمده گياهان منطقه را گونه¬هاي گلدار تشكيل مي¬دهد.

-پارك ملي سالوك: پارك ملي و منطقه حفاظت شدۀ سالوك با وسعتي حدود 17000 هكتار در شمال غربي شهرستان اسفراين قرار گرفته و فاصله آن تا مركز استان خراسان شمالي 30 كيلومتر است. پارك ملي و منطقه حفاظت شدۀ سالوك تنوع جانوري خوبي دارد و يكي از مهمترين مناطق حفاظت شده ايران از نظر زندگي جانوري است. شرايط توپوگرافي دشتي-كوهستاني منطقه باعث شده است كه اين منطقه يكي از متنوع ترين زيستگاه هاي گونه-هاي وحشي ايران به شمار آيد. قسمت شمالي پارك سالوك كوهستاني و زيست بوم حيوانات گوناگون كوه¬زي و قسمت جنوبي آن نيز مناسب زيست حيوانات دشت¬زي است. همچنين در كف دره¬هاي اين پارك گونه¬هاي درختي و درختچه¬اي مانند زرشك، بيد، انجير و گردو و در مناطق مرتفع گونه¬هاي ارس بصورت پراكنده و انبوه ديده مي شود.

روستاها به تفکیک دهستان

روستاهای بخش بام و صفی‌آباد

1- روستای زالی 2- اردین 3- دستجرد 4- قریه بکرآباد 5- قریه کاریزدر 6- جهان 7- چهارمست 8- آقج 9- بیش اباد 10- نوده بام 11- قارضی 12- کلاته بام 13- آق قلعه 14- قوچقر 15- عیسی باغ 16- کوشکندر(اسفراین) 17- تارخه 18-غوزه زن 19- عنبراباد 2- فتح اباد 21-بام 22- باباقدرت 23- دهنه اجاق

منابع

• دفتر برنامه ریزی، آمار و فناوری اطلاعات فرمانداری شهرستان اسفراین -

پایگاه خبری تحلیلی اسفراین نیوز
http://esfarayennews.ir

احمد نیک گفتار. جغرافیای تاریخی ارغیان، ،. مشهد. انتشارات کیهان اندیشه. صفحهٔ ۶۵. 

احمد نیک گفتار. بجنورد. واحد پژوهشی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان شمالی. صفحهٔ ۶-۹. 

حافظ ابرو. جغرافیای خراسان در تاریخ حافظ ابرو،. م. تصحیح و تعلیق دکتر غلامرضا ورهام، نشر اطلاعات۱۳۷۰. صفحهٔ ۷۱. 

احمد نیک گفتار. شناسايي و معرفي آثار باستاني داشخانه ،. زاهدان. پژوهشي باستان شناسي دانشگاه ادبيات و علوم انساني سيستان و بلو چستان، گاهنامه آواي باستان ، سال پنجم ، شماره پنجم ، خرداد ، – 1384. صفحهٔ. 

مهدی هوشیار. تحلیل الگوی تقسیمات کشوری شمال خراسان نمونه: شهرستان اسفراین،. تهران. تربیت مدرس. صفحهٔ. 

احمد نیک گفتار. گزارش ثبتی محوطه باستانی داشخانه،. بجنورد. واحد پژوهشی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان شمالی. صفحهٔ ۶-۹.