کردی پهلوانی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از گویشهای جنوبی کردی)
پرش به ناوبری پرش به جستجو


کردی پهلوانی (کردی جنوبی)
کوردی پاڵەوانی (کوردی خوارین)
بیان[kʊɾdiːj pʰɑːɫɛwɑːniː]
[kʊɾdiːj xwɑːɾiːn]
زبان بومی درشرق عراق، غرب ایران
تعداد گویشوران
دست‌کم ۳ میلیون نفر در ایران[۱] و ۲ میلیون نفر در عراق[۲]  (۲۰۰۰)
گویش‌ها
بایرای
گروسی (بیجاری)
کلیای
کردالی
سنجابی
زنگنه
الفبای هوار
پارسی‌عربی (الفبای سورانی)
کدهای زبان
ایزو ۶۳۹-۳sdh
گلاتولوگsout2640[۴]
زبان‌شناسی58-AAA-c
{{{mapalt}}}

کردی پهلوانی یا کردی جنوبی[۵] یکی از سه گروه زبانی، در تقسیم‌بندی زبان کردی هستند. گویش‌های زبانهای کردی را به سه دسته‌ی «شمالی (کرمانجی)»، «مرکزی (سورانی)»، و «جنوبی (پهلوانی)» تقسیم می‌کنند.

زبان کردی پهلوانی (یا جنوب‌شرقی) شامل تعداد زیادی از گویش‌های منفرد و متفاوت نظیر «کلهری، ایلامی، ملکشاهی، کلیایی، کرمانشاهی، بدره‌ای، شوهانی، سنجابی و غیره » در استان‌های کرمانشاه، کردستان، همدان و ایلام در غرب ایران و نیز در شرق عراق می‌باشند.[۶][۷][۸][۹][۳][۱۰][۱۱] تمام این گونه‌های کردی جنوبی توسط گویشوران کردی جنوبی قابل فهم هستند.[۱۲]

امتداد این زبان شامل یک واکهٔ اضافی می‌شود؛ «ۊ» برای خط سورانی عربی‌پایه و «ü» برای خط کرمانجی لاتین‌پایهٔ آن استفاده می‌شود. برابر آن در زبان کردی جنوبی، [ʉː] است.

آوا حرف سورانی حرف جهانی حرف یکگیرتو
ʉː ۊ ü ù

لهجه‌ها[ویرایش]

لهجه‌های زبان کردی جنوبی عبارتند از:

کردی ایلامی[ویرایش]

کردی ایلامی از گویش‌های اصیل کردی است که در استان ایلام و جنوب کردستان عراق بدان تکلم می‌شود.[۱۳][۱۴] یکی از گویش‌های جنوبی کردی است.[۷] که شامل لهجه‌های: ریزوندی، پاله‌ای، بدره‌ای، شوهانی، خزلی، ملکشاهی و غیره است.

واج‌شناسی[ویرایش]

آواشناسی و واج‌شناسی زبان‌های کردی از هر زبان به زبان دیگر فرق می‌کند؛ این رویداد بیشتر در گویش‌های کشورهای مختلف دیده می‌شود، ولی درباره‌ی کردی پهلوانی صدق نمی‌کند. برای مثال گویشوران کردی پهلوانی در عراق که بیشتر در استان دیاله زندگی می‌کنند، به‌علت پیوندهای عمیقی که با مردم شهرهای مرزی استان کرمانشاه و استان ایلام دارند، زبانشان با زبان سایر کردهای پهلوانی که در ایران زندگی می‌کنند تفاوتی ندارد. پیوندهایی که بین کردهای پهلوانی ایران و کردهای پهلوانی عراق وجود دارد بیشتر نسبت‌های خویشاوندی است.

نمادهایی که الفبای آوانگاری بین‌المللی برای نگارش اصوات زبان کردی پهلوانی به‌کار می‌رود در مطلب ذیل آمده‌است.

همخوان‌ها[ویرایش]

لبی لثوی کامی نرم‌کامی ملازی حلقی چاکنای‌ای
ساده اطباق ساده شفوی ساده شفوی ساده شفوی
خیشومی m n ɲ ŋ
انسدادی بی‌واک تنفسی t͡ʃʰ
بی‌واک غیرتنفسی p t t͡ʃ k q (ʔ)
واک‌دار b d d͡ʒ g ɡʷ
سایشی بی‌واک f s ʃ x (ħ) h
واک‌دار v z ʒ (ɣ) (ɣʷ) (ʕ)
ناسوده l ɫ j ɥ w
«ر» گونه ɾ r
  • در زبان‌های کردی، واج‌های /kʷ/ و /gʷ/ وجود دارند که بازمانده از زبان نیاهندواروپایی هستند.
  • /ɲ/ در کردی برابر با گروه‌واژه‌ی «gn» در زبان‌های فرانسوی و ایتالیایی است. این واج در زبان اسپانیایی هم موجود است ولی حرف مشخصی برایش نیست. واج /ɲ/ در یازده تا نوزده کلمه از زبان کردی پهلوانی وجود دارد.
  • در صورتی که تکیه بر روی همخوان بی‌واک انسدادی باشد، تنفسی می‌شود، در غیر این صورت، غیرتنفسی تلفظ می‌شود.

استثنائات[ویرایش]

  • اگر /d/ پس از یک واکه بیاید، به‌صورت /ð̞/ تلفظ می‌شود.
  • اگر آواهای /k/ و /g/ بعد از واکه‌های /ɨ/، /ɛ/، /iː/، و /eː/ تلفظ بشوند، آوایشان به‌ترتیب به‌صورت‌های /c/ و /ɟ/ در می‌آید.
  • /ħ، ɣ، ʕ/ غیربومی هستند و /ħ، ɣ/ به‌ترتیب /h، x/ هم تلفظ می‌شوند. /ʕ/ نیز فقط در وام‌واژه‌های عربی وجود دارد.

واکه‌ها[ویرایش]

واکه‌هاس ساده‌ی کوتاه
جلویی مرکزی پشتی
بسته ɨ ʊ
بسته‌میانی o
بازمیانی ɛ
باز a


واکه‌های مرکب
جلویی‌شونده پشتی‌شونده
o:j əw
ɑ:j ɑ:w
ɛj ɛw
ɑ:ɥ :ɥɑ
u:j
ʉ:ɥ
ɛɥ

در میان نیم‌واکه‌های کردی پهلوانی:

[ɥ] نیم‌واکه‌ی [:ʉ]؛

[w] نیم‌واکه‌ی [ʊ] و [:u]؛

و [j] نیم‌واکه‌ی [:i] است.

البته نیم‌واکه‌ی دیگری به‌شکل‌های [ȷ̈] یا [ɨ̯] در کردی وجود دارد که همانند برابرش در زبان کره‌ای است.

واکه‌های ساده‌ی کشیده
جلویی مرکزی پشتی
غیرگرد فشرده غیرگرد گردشده
بسته ʉː
بسته‌میانی øː
باز ɑː

دیاسپورای کردی پهلوانی[ویرایش]

در برخی دیگر از نقاط ایران نیز گروه‌های کرد زبانی وجود دارند که به گویش‌های کردی پهلوانی سخن می‌گویند. برای نمونه می‌توان به کردهای عبدویی، دوانی و شوانکاره در استان فارس اشاره کرد. علاوه بر این در مازندران، قزوین، دماوند، قم و کرمان نیز گویشوران کردی جنوبی زندگی می‌کنند. برخی از این کردها حتی دارای گویش ویژهٔ خود هستند. به‌عنوان مثال، کردان فارس به گویش‌هایی همچون کرونی، دوانی و عبدویی سخن می‌گویند که همگی جزوی از گویش‌های کردی پهلوانی هستند.

لکی[ویرایش]

دانشنامه بریتانیکا، لکی را نیز لهجه‌ای از زبان کردی نام می‌برد.[۳] آواشناسی و واج‌شناسی لکی کاملاً برابر با کردی پهلوانی است و لکی – همچون کردی پهلوانی – واکه‌های [øː] و [ʉ] را افزون بر سایر واکه‌ها که بین زبان‌های کردی یکسان هستند در جدول واکه‌های خود دارد. واکه‌های [øː] و [ʉ] تنها در گروه گویش‌های کردی پهلوانی وجود دارد و با خاطر نشان کردن این که لکی هم این مصوت‌ها را دارد، می‌توان نتیجه گرفت که طبق آمار دانشنامه‌ی بریتانیکا، لکی یکی از گویش‌های کردی پهلوانی است. و تعدادی از زبانشناسان و منابع دیگر، لکی را در شاخه زبان‌های مرکزی کردی از شاخه زبان‌های ایرانی‌تبار غربی قرار داده‌اند.[۸][۳][۱۵][۱۶][۱۷][۱۸][۱۹][۲۰][۲۱][۲۲] لکی دارای لهجه‌ها و زیر لهجه‌هایی چون: عثمانوندی، جلالوندی، چغلوندی، کاکاوندی که در شهرستان هرسین، شهرستان صحنه، شهرستان کنگاور در استان کرمانشاه و شهرستان دلفان، شهرستان سلسله، شهرستان کوهدشت و بخش بیرانوند در استان لرستان، شهرستان دره شهر و عده‌ای از مردم شهرستان آبدانان در استان ایلام بدان تکلم می‌شود. باید اشاره داشت در برخی مناطق چون کوهدشت، خرم‌آباد و نهاوند جمعیتهای لک و لرمینجایی با هم در این جغرافیا زندگی می‌کنند.[۲۳][۲۴] برخی منابع لکی را در زنجیره گویشی تدریجی فارسی-لری-کردی در میان لری و کردی قرار داده‌اند.[۲۵][۲۶][۲۷] اتنولوگ لکی را زیرشاخه چهارم زبان کردی طبقه‌بندی کرده‌است.[۲۸]

ارتباط با گویش‌های زبان لری[ویرایش]

زبان لری خود زبانی مستقل از گویش‌های ایرانی جنوب غربی است.[۲۹][۳۰] این زبان خود به دو دسته لری شمالی و جنوبی تقسیم می‌شود.[۲۹][۳۰] ویژگی‌های زبان لری نشان می‌دهد هر چه از سوی میانه زاگرس به جنوب و کناره‌های خلیج فارس حرکت کنیم گویش‌وران لر به زبان فارسی بیشتر نزدیک می‌شوند و هر چه به سمت زاگرس میانی و شمالی و به‌طور خاص مناطق کرد زبان حرکت کنیم واژه‌ها و شباهت‌های واجی بیشتری میان گویش‌وران لر و گویش‌وران کرد خواهیم داشت و لری خرم‌آبادی نمونه‌ای از نزدیکترین گویش‌های لری به زبان کردی است.[۳۰] این گویش با لکی و کردی پهلوانی به عنوان همسایگان قدیمی در عین تفاوت دارای قرابتهای زبانی بسیاری است.[۳۱] ۷۸ درصد واژگان میان لری خرم‌آبادی و لکی مشترک هستند.[۲۰] برای مثال در جنوب استان ایلام دو گویش لری خرم‌آبادی و لکی در کنار هم قرار گرفته‌است و تشخیص مرز هر زبان و گویش پیچیده‌است.[۳۰]

پرویز ناتل خانلری دسته‌بندی متفاوتی را دربارهٔ گویش‌های کردی پهلوانی ارائه می‌دهد.[۳۲][پیوند مرده] نام کردی عاده به زبان مردمی اطلاق می‌شود که در سرزمین کوهستانی واقع در مغرب فلات ایران زندگی می‌کنند. زبان یا گویش کردی همه این نواحی یکسان نیست. اما زبانی که کردی خوانده می‌شود شامل گویش‌های متعددی است که هنوز با همه مطالعاتی که انجام گرفته دربارهٔ ساختمان و روابط آن‌ها با یکدیگر تحقیق دقیق و قطعی به عمل نیامده‌است. بر حسب عادت این گویش‌ها را به دو گروه اصلی تقسیم می‌کنند: یکی کرمانجی که خود به دو شعبه تقسیم می‌شود: شعبه شرقی یا مکری در سلیمانیه و سنندج، و شعبه غربی در دیار بکر و رضائیه و ایروان و ارزروم و شمال سوریه و شمال خراسان، گروه اصلی دیگر یا گروه جنوبی در منطقه کرمانشاه و ایلام.[۳۲][پیوند مرده]

ژویس بلو میعتقد است که گروه جنوبی زبان کردی از تعداد زیادی گویش‌های ناهمگون تشکیل شده که از این بین می‌توان به گویش کرمانشاهی (رایج در استان کرمانشاه)، گویش سنجابی، گویش کلهری، گویش لکی، گویش لری (متعلق به پشتکوه) و غیره اشاره کرد و در واقع نه تنها لکی بلکه بخشی از گویش‌های لری را نیز در زمرهٔ گویش‌های جنوبی کردی قرار می‌دهد.[۳۳]

سامانه نوشتاری[ویرایش]

نوشتار وابسته: الفبای کردی

کردی پهلوانی را با سایر الفباهایی که برای نوشتار کردی به‌کار می‌روند می‌توان نوشت. البته در کردی جنوبی واج‌های دیگری وجود دارند که در سایر دسته‌بندی‌های زبان کردی یافت نمی‌شوند. کردی پهلوانی را اغلب با سه الفبای زیر می‌نویسند:

آوا بین‌المللی یکگیرتو سورانی
[a] ه
[ɑː] A a A a ا
[b] B b B b ب
[d] D d D d د
[dʒ] C c J j ج
[ɛ] E e E e ه
[eː] Ê ê É é ێ
[f] F f F f ف
[g] G g G g گ
[h] H h H h ه
[ɥ] Ü ü Ù ù ۊ
[ɨ] I i I i ی
[iː] Î î Í í ی
[j] Y y Y y ی
[k] K k K k ک
[l] L l L l ل
[ɫ] Ł ł ll ڵ
[m] M m M m م
[n] N n N n ن
[ɲ] N n N n ن
[ŋ] Ň ň ng نگ
[o]
[oː] O o O o ۆ‎
[øː]
[p] P p P p پ
[q] Q q Q q ق
[ɾ] R r R r ر
[r] Ř ř rr ڕ‎
[s] S s S s س
[ʃ] Ş ş sh ش
[t] T t T t ت
[tʃ] Ç ç C c چ
[ʊ] U u U u و
[uː] Û û Ú ú وو
[ʉː] Ü ü Ù ù ۊ
[v] V v V v ڤ
[w] W w W w و
[x] X x X x خ
[z] Z z Z z ز
[ʒ] J j jh ژ

فرق پنج گویش دیگر زبان کردی با کردی پهلوانی[ویرایش]

کردی پهلوانی

(جنوبی)

کردی سورانی

(مرکزی)

کردی کرمانجی

(شمالی)

لکی کردی زازاکی کردی گورانی

(هورامی)

م من، ئه‌من ئه‌ز، من م ئه‌ز، من ئه‌من، من
ت تۆ، ئه‌تۆ، ئه‌تو تو، ته تۆ ت، تۆ تۆ، ئه‌تۆ، تو
م/ که‌م من/ئه‌من ئه‌که‌م/ده‌که‌م ئه‌ز دکم م مه‌که‌م (مهه‌م) ئه‌ز که‌نا ئه‌من/من که‌روو/مه‌که‌روو
م/ چم من/ئه‌من ئه‌چم/ده‌چم ئه‌ز دچم م مه‌چم ئه‌ز شه‌نا ئه‌من، من لوو/مه‌لوو
فره زۆر، فره پڕ، زاف فره زاف زۆر/فرا
وه‌ت وت گۆت، *بێت ڤت ڤات ڤات/وات
ئیره‌نگه، ئیسه ئێستا، هه‌نووکه نها، نکا ئیسگه، ئیسه نکا ئیسه
هات هات- هات- هه‌ت-هات ئامه- ئامه-
هه‌نا، ده‌نگ ده‌نگ، بانگ ده‌نگ هه‌نا، ده‌نگ ڤه‌نگ ده‌نگ
که‌لێن، گه‌ورا، قۊ، گه پ گه‌وره گر، مه‌زن که‌ڵنگ گرس گه‌وره
وا با با ڤا ڤا ڤا/وا
واران باران، وه‌رشت باران ڤاران، ڤه‌شت ڤاران واران
گه‌ن، خه‌راو خراپ خراو گه‌ن، پێس، خراو خراب، خراڤ خراب

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. http://www.ethnologue.com/language/sdh پایگاه اینترنتی اتنولوگ (انگلیسی)
  2. http://www.shafaaq.com/fa/kurd-failys-news/15091-2013-07-27-08-42-56.html نیاز مبرم کرد فیلی به کانال ماهواره‌ای، پایگاه اینترنتی شفق نیوز
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ Kurdish language - Britannica Online Encyclopedia
  4. Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2013). "Southern Kurdish". Glottolog 2.2. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology.
  5. http://runahi.ir/4-آشنایی-با-کلهری/
  6. Rüdiger Schmitt: Die iranischen Sprachen in Gegenwart und Geschichte. Wiesbaden (Reichert) 2000, P.77,.
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ G. Windfuhr, The iranian Languages, Routledge, 2009, P. 587
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد دهم، تهران ۱۳۸۰، س. ۵۴۸–۵۴۹
  9. Kurdish language
  10. رنجبر چقاکبودی، وحید (۱۳۹۴). دستور زبان کردی: گویش کرمانشاهی. تهران: هرمس. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۳۶۳-۹۲۰-۴‮ مقدار |شابک= را بررسی کنید: invalid character (کمک). تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی= را بررسی کنید (کمک); پارامتر |تاریخ بازیابی= نیاز به وارد کردن |پیوند= دارد (کمک)
  11. «Kurdish, Southern». اتنولوگ. ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۱۷ دسامبر ۲۰۱۵.
  12. "KERMANSHAH vii. Languages and Dialects – Encyclopaedia Iranica". Iranicaonline. all these Southern Kurdish varieties are interrelated and largely mutually intelligible.
  13. «زبان و گویش مردم ایلام». تبیان استان ها. دریافت‌شده در ۲۶ آوریل ۲۰۱۰.
  14. غلامحسین کریمی دوستان، جایگاه فیلی و کلهری در دسته‌بندی گویشهای کردی: مجله دانشگاه کردستان، شماره ۴–۳ سال ۱۳۷۹
  15. لغت‌نامهٔ دهخدا، لکی
  16. Rüdiger Schmitt: Die iranischen Sprachen in Gegenwart und Geschichte. Wiesbaden (Reichert) 2000,.
  17. Rüdiger Schmitt (Hg.): Compendium Linguarum Iranicarum. Wiesbaden (Reichert) 1989,
  18. Ethnologue report for laki
  19. آیت محمدی. سیری در تاریخ سیاسی کرد. انتشارات پرسمان. ۱۳۸۲
  20. ۲۰٫۰ ۲۰٫۱ [۱]
  21. زبان‌ها و گویش‌های ایران. منبع: کتاب تاریخ زبان فارسی نویسنده: دکتر پرویز ناتل خانلری
  22. فرهنگ کردی کرمانشاهی، علی اشرف درویشیان، (کردی به فارسی)، نشر سهند، تهران، ۱۳۷۵
  23. فرهاد جهان بیگی، مقالهٔ ـ کردها و تقسیم‌بندی زبانی ـ گاه نامهٔ میدیا، شماره ۱۲، سال اول، ۸۹/۰۶/۱
  24. اردشیر کشاورز در مقاله‌ای به نام ـ واقعیت تاریخ و ایل کلهر_ـ در هفته نامهٔ سیروان، شماره ۳۶۷، سال هشتم، ۸۴/۱۱/۱
  25. Anonby, Erik John, Kurdish or Luri?
  26. Laki’s disputed identity in the Luristan province. ص. ۱۵، بازدید: آوریل ۲۰۰۹. (پی‌دی‌اف)
  27. نقل منابع از ایزدپناه، ح. فرهنگ لکی، مؤسسه فرهنگی جهانگیری، تهران ۱۳۶۷خ، ص ۱۱.
  28. https://www.ethnologue.com/language/lki
  29. ۲۹٫۰ ۲۹٫۱ "Language by Country". Linguist List. 10 September 2014. Archived from the original on 10 September 2014. Retrieved 10 September 2014.
  30. ۳۰٫۰ ۳۰٫۱ ۳۰٫۲ ۳۰٫۳ "LORI LANGUAGE ii. Sociolinguistic Status of Lori". Encyclopædia Iranica. Archived from the original on 11 September 2014. Retrieved 23 April 2014.
  31. "Luri, Northern". Ethnologue, Languages Of the World. Archived from the original on 8 August 2014. Retrieved 5 October 2014.
  32. ۳۲٫۰ ۳۲٫۱ زبانها و گویش‌های ایران. منبع: کتاب تاریخ زبان فارسی نویسنده: دکتر پرویز ناتل خانلری
  33. بلو، جویس، ۱۳۸۷، کردی، در راهنمای زبان‌های ایرای: جلد دوم، زبان‌های ایرانی نو، ویراستار: رودریگر اشمیت، مترجمان: آرمان بختیاری، عسکر بهرامی، حسن رضایی باغ‌بیدی، نگین صالحی‌نیا، ترجمهٔ فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، چاپ دوم، پاییز ۱۳۸۷؛ ص ۵۴۴.

پیوند به بیرون[ویرایش]