زبان یغنابی

یغنابی
yaɣnobī́ zivók, йағнобӣ зивок
زبان بومی در	تاجیکستان
منطقه	دره یغناب، گروهی در دههٔ ۱۹۷۰ به ظفرآباد کوچیدند.
قومیت	مردم یغنابی
شمار گویشوران	۱۲٬۰۰۰  (۲۰۰۴)
تبار	هندواروپایی هندوایرانی ایرانی شرقی شمالی یغنابی
گونه‌های نخستین	سغدی یغنابی
گویش‌ها	یغنابی شرقی یغنابی غربی
سامانه نوشتاری	الفبای سیریلیک الفبای لاتین الفبای عربی
کدهای زبان
ایزو ۳–۶۳۹	yai
گلاتولوگ	yagn1238
زبان‌شناسی	58-ABC-a

نواحی که بیشینهٔ مردم در آن به زبان یغنابی سخن می‌گویند

زبان یَغنابی (به یغنابی: Яғнобӣ зивок) یک زبان ایرانی شرقی است که در دره بالایی رودخانه یغناب در منطقه زرافشان تاجیکستان توسط مردم یغنابی صحبت می‌شود. این زبان به عنوان نواده مستقیم زبان سغدی در نظر گرفته می‌شود و گاهی در متون آکادمیک سغدی نو نامیده شده است. حدود ۱۲٬۵۰۰ گویشور یغنابی وجود دارد که به چندین قشر تقسیم می‌شوند. گروه اصلی در منطقه ظفرآباد زندگی می‌کنند. همچنین مهاجرانی در دره یغناب وجود دارند. برخی از جوامع در روستاهای زومند و کوک‌تپه و در دوشنبه یا حومه آن زندگی می‌کنند.

اکثر گویشوران یغنابی به زبان تاجیکی، مسلط هستند. زبان یغنابی بیشتر برای ارتباطات روزمره خانوادگی استفاده می‌شود و تاجیکی توسط گویشوران یغنابی برای معاملات تجاری و رسمی به کار می‌رود. یک قوم‌نگار روس معتقد است که تاجیک‌های همسایه که مدت‌ها با یغنابی‌ها که دیر به اسلام گرویدند خصومت داشتند، شنید که یغنابی‌ها از زبان خود به عنوان یک روش ارتباطی "مخفی" برای گیج کردن تاجیک‌ها استفاده می‌کردند. این روایت منجر به این باور برخی شد که یغنابی یا مشتقی از آن به عنوان یک زبان رمزی استفاده می‌شده است.

این زبان در مدارس ابتدایی در داخل جامعه قومی تدریس می‌شود و تاجیکستان نیز قوانینی را برای حمایت از آموزش به زبان‌های اقلیت، از جمله یغنابی، وضع کرده است.

دو گویش اصلی وجود دارد: غربی و شرقی. تفاوت آنها عمدتاً در واج‌شناسی است. برای مثال، ‎*θ‎ تاریخی در گویش‌های غربی به ‎t‎ و در گویش‌های شرقی به ‎s‎ تبدیل شده است: ‎met‎ – ‎mes‎ 'روز' از سغدی ‎mēθ‎ ⟨myθ⟩. ‎ay‎ غربی با ‎e‎ شرقی مطابقت دارد: ‎wayš‎ – ‎weš‎ 'علف' از سغدی ‎wayš‎ یا ‎wēš‎ ⟨wyš⟩. گروه سغدی اولیه ‎θr‎ (بعداً ‎ṣ̌‎) در شرق به صورت ‎sar‎ و در غرب به صورت ‎tir‎ منعکس می‌شود: ‎saráy‎ – ‎tiráy‎ 'سه' از سغدی ‎θrē‎/‎θray‎ یا ‎ṣ̌ē‎/‎ṣ̌ay‎ ⟨δry⟩. همچنین برخی تفاوت‌ها در پایانه‌های فعلی و واژگان وجود دارد. بین این دو گویش اصلی، یک گویش انتقالی وجود دارد که برخی از ویژگی‌های هر دو گویش دیگر را داراست.

الفبای یغنابی

یغنابی تا دهه ۱۹۹۰ میلادی خط نوشتاری نداشت، اما به گفته آندریف، پیش از سال ۱۹۲۸ میلادی، برخی از ملاهای یغنابی، عمدتاً زمانی که می‌خواستند برخی اطلاعات را از تاجیک‌ها پنهان کنند، از خط عربی برای نوشتن این زبان استفاده می‌کردند.

در سال‌های‌های اخیر، سیف‌الدین میرزازاده از آکادمی علوم تاجیکستان از الفبای تاجیکی اصلاح شده برای نوشتن یغنابی استفاده کرده‌است. الفبای یغنابی کاملاً نامناسب است، زیرا قادر نیست که حروف صدادار کوتاه و بلند یا v و w را از هم تشخیص دهد و تنش را مشخص نمی‌کند.

А а (a), Б б (b), В в (v), Ԝ ԝ (w), Г г (g), Ғ ғ (ğ), Д д (d), Е е (ye), Ё ё (yo), Ж ж (j), З з (z), И и (i), Ӣ ӣ (î), й (y), К к (k), Қ қ (q) Л л (l), М м (m), Н н (n), О о (o), П п (p), Р р (r), С с (s), Т т (t), У у (u), Ӯ ӯ (û), Ф ф (f), Х х (x), Хԝ хԝ (xw), Ҳ ҳ (h), Ч ч (ç), Ҷ ҷ (c), Ш ш (ş), Ъ ъ (’), Э э (e), Ю ю (yu), Я я (ya)

دستور زبان یغنابی

• ضمیرهای شخصی

	مفرد	جمع
اول شخص	مَن man	ماخ mox
دوم شخص	تو tu	شُماخ ʃumox
سوم شخص	اَخ، ایش iʃ، ax	اَختِت، ایشتِت iʃtit , axtit

• ضمیرهای ملکی

	مفرد	جمع
اول شخص	-ِم im	-ماخ mox
دوم شخص	-ِت it	-شِنت ʃint
سوم شخص	-ِش iʃ	-شِنت ʃɪnt

• صرف فعل‌ها

	مفرد	جمع
اول شخص	-امِشت omiʃt	-یمِشت imiʃt
دوم شخص	-یشت iʃt	-سِشت siʃt
سوم شخص	-چی tʃi	-اشت oʃt

برای نمونه فعل خواستن به این صورت صرف می‌شود

	مفرد	جمع
اول شخص	خواهامِشت (хоҳомишт)	خواهیمِشت (хоҳимишт)
دوم شخص	خواهیشت (хоҳишт)	خواهسِشت (хоҳсишт)
سوم شخص	خواهچی (хоҳчи)	خواهاشت (хоҳошт)

• علامت جمع
  

یغنابی تنها بازمانده زنده‌ای است که از زبان سغدی به جای مانده و در آن مانند زبان سغدی هنوز می‌توان بن ماضی را از بن مضارع بنا کرد و علامت جمع نیز در آن t-است. از این رو با زبان آسی که علامت جمع در آن tA است شبیه‌است.

فارسی درهٔ یغناب

در وادی یغناب دو زبان رایج است: زبان یغنابی که بازماندۀ زبان باستانی سغدی و از گروه زبان‌های ایرانی شرقی است و دیگری گویشی از زبان فارسی تاجیکی. زبان فارسی تاجیکی حدود دویست سال پیش به این دره وارد شد و از آن زمان بر زبان یغنابی تأثیر گذاشته است. گویش تاجیکی رایج در یغناب، بخشی از شیوۀ مرکزی گویش‌های تاجیکی (گویش‌های نواحی کوهستانی مستچاه و عینی) به شمار می‌رود.

ویژگی‌های اصلی این گویش :

• دستگاه آوایی: دستگاه مصوت‌های (واکه‌ها) این گویش با زبان ادبی تاجیک تفاوت دارد. گویش‌های مرکزی دارای چهار مصوت کوتاه و چهار مصوت بلند هستند، در حالی که زبان ادبی تاجیک سه مصوت کوتاه و سه مصوت بلند دارد.
• تأثیر زبان یغنابی: یغنابی‌زبانان هنگام صحبت به تاجیکی، از واژگان یغنابی نیز استفاده می‌کنند. این کار سه دلیل اصلی دارد: ندانستن کامل واژگان فارسی، صحبت کردن به صورت مخفی یا نبودن واژۀ مناسب در زبان تاجیکی. این تأثیر در دستور زبان نیز دیده می‌شود؛ برای مثال، پسوند فعل اول شخص جمع «im-» از زبان یغنابی گرفته شده است.
• تأثیر زبان ازبکی: در این گویش و سایر گویش‌های شمالی و مرکزی تاجیکی، تأثیر زبان ازبکی نیز مشهود است. برای نمونه، استفاده از پسوند به جای حرف اضافه (مانند «شهر-به» به جای «به شهر») و استفاده از ساختار اضافی به شیوۀ زبان‌های ترکی (مانند «معلم-َ کتابش» به جای «کتابِ معلم»).
• بازمانده‌های سغدی: در گویش‌های شیوۀ مرکزی، از جمله گویش فارسی یغناب، شماری از واژگان بازمانده از زبان سغدی قدیم همچنان به کار می‌روند. جالب آنکه برخی از این واژگان را اسدی طوسی در کتاب «لغت فرس» خود ثبت کرده است و امروزه نیز در این مناطق زنده‌اند؛ مانند «مِلک» (نوعی نخود) و «راوَد» (دره).

گویش تاجیکی وادی یغناب، هرچند برای گویشوران مناطق اطراف قابل فهم است، اما به دلیل لایه‌های زبانی متعدد و تأثیرپذیری از زبان‌های یغنابی، سغدی و ازبکی، یک نمونۀ شاخص از برهم‌کنش و تحول زبانی به شمار می‌رود.

منابع

• محسن ابوالقاسمی (۱۳۸۲)، تاریخ زبان فارسی، سمت
• سیف الدین میرزازاده (۱۳۷۴)، فرهنگ و زبان یغنابی، ورارود

برای مطالعه بیشتر

• ارانسکی، یوسف م (۱۳۸۶). زبان‌های ایرانی. ترجمهٔ علی اشرف صادقی. تهران: انتشارات سخن. شابک ۹۶۴-۶۹۶۱-۲۴-X.
• بیلمایر، رونالد (۱۳۹۰). «یغنابی». راهنمای زبان‌های ایرانی. ج. ۲. ترجمهٔ آرمان بختیاری، عسکر بهرامی، حسن رضایی باغ‌بیدی، نگین صالحی‌نیا. تهران: انتشارات ققنوس. ص. ۷۴۱-۷۷۵. شابک ۹۶۴-۳۱۱-۳۹۰-۶.

پیوند به بیرون

لکسیکون یغنابی، تاجیکی، انگلیسی