لهجه ملکشاهی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو

لهجه ملکشاهی یا گویش ملکشاهی (ملگشای) از گویش‌های زبان کردی جنوبی است. دانشنامه اتنولوگ از معتبرترین دانشنامه‌های جهان گویش ملکشاهی (ملگشای) را در زیر رده گویش‌های جنوبی کردی در کنار گویش‌هایی نظیر فیلی و کلهری تقسیم‌بندی کرده‌است.[۱] بر اساس تقسیم‌بندی دیگر گویش ملکشاهی از لهجه‌های گویش کردی ایلامی[۲][۳][۴] محسوب می‌شود که گویش رایج مردم ایل ملکشاهی است.[۵][۶][۷] زبان و گویش کردی ملکشاهی از بکرترین و دست‌نخورده‌ترین گویش‌های اصیل زبان کردی محسوب می‌شود که به دلیل عدم استفاده از لغات بیگانه هم‌چنان اصالت خود را حفظ نموده‌است. زبان کردی ایلامی [لهجه ملکشاهی] رابطه نزدیکی با زبان ایرانی میانه (پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی) دارد، از مقایسهٔ واژگان کردی ایلامی (لهجه ملکشاهی) با زبان ایرانی میانه، به این نتیجه می‌توان رسید که بسیاری از واژگان پهلوی با واژگان کردی ایلامی (لهجه ملکشاهی) هم ریشه‌اند و ساخت‌های هجایی یکسانی دارند. این هم‌آوایی، در بسیاری از افعال، مفاهیم سیاسی، دینی و اجتماعی، مشاغل، اسامی خاص، اسامی عام، عبارات ساده و حتی اصطلاحات عامیانه دیده می‌شود.[۵][۸] همچنین واکه‌های پسین و پیشین و میانی زبان پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی با واکه‌های پسین و پیشین و میانی زبان کردی ایلامی (لهجه ملکشاهی) از نظام آوایی یکسانی برخوردارند.[۹] لهجه ملکشاهی شباهت‌هایی را نیز با گویش کرمانجی دارد و در این دو گویش می‌توان ساخت‌های هجایی یکسان و کلمات مشابه فراوانی را مشاهده کرد.[۸][۱۰][۱۱]

ساختار یک‌سان گویش کرمانجی و کردی ایلامی (لهجه ملکشاهی):[۱۱]

شباهت‌های ساختاری این دو گویش را بدین صورت خوانده‌اند:

۱- هم‌خوان‌ها:از نظر تعداد هم‌خوان گویش کرمانجی ۳۲ هم‌خوان و گویش کردی ایلامی ۲۸ هم‌خوان دارد؛ که با توجه به بررسی هم‌خوان‌های دو گویش شباهت‌های بی‌شماری دیده شد. بعضی از همخوان‌ها در گویشهای کردی از جمله گویش کرمانجی خراسان و سورانی نیز وجود دارد؛ اما در کردی ایلامی تنها دربعضی از گونه‌های گویش مانند گونه ملکشاهی حضور دارد.

  • انفجاری‌ها: گویش کرمانجی نسبت به گویش کردی ایلامی سه هم‌خوان انفجاری بیشتر دارد.
  • سایشی‌ها: دو گویش هم‌خوان‌های سایشی یکسانی دارند.
  • انسایشی‌ها: در این دو گویش هم خوان‌های انسایشی به جز در یک مورد با هم مشترکند، که آن هم خوان انسایشی نادمیده را گویش کرمانجی از زبان‌های ترکی و ارمنی گرفته‌است.
  • خیشومی‌ها و روان هم‌خوان‌ها نیز همچنین.
  • نیم‌مصوت‌ها: همانند هم‌خوان‌های روان نیم‌مصوت‌های دو گویش نیز مشترک‌اند که عبارتند از y , w.

۲-واکه‌ها: از نظر واکه‌ها کرمانجی خراسانی ۱۱ واکه و گویش کردی ایلامی ۱۰ واکه دارد. واکه‌های دو گویش بر اساس جفت‌های کمینه دو گویش که به دست آمده‌اند نیز مشابهت دارند. در واکه‌های پیشین، واکه‌های پسین و واکه‌های میانی این دو گویش نیز شباهت‌های زیادی دیده می‌شود.

۳-ساخت‌های هجایی: در ساخت‌های هجایی زبان کردی شش هجا وجود دارد: ccvvc,ccvc,ccv,cvcc,cvc,cv که با بررسی تطبیقی گویش کردی ایلامی با زبان کردی اردلانی و سورانی این گویش شش هجا دارد، حال آن‌که گویش کرمانجی پنج ساخت هجایی دارد: ccvvc,ccvc,cvcc,cvc,cv.[۵][۱۱][۱۲]

تفاوت عمده گویش کرمانجی و گویش کردی ایلامی در (نادمیدگی) است. این تفاوت در هم‌خوان‌هایی از گویش کرمانجی است که تحت تأثیر زبان ارمنی و ترکی به وجود آمده‌است؛ ولی گویش کردی ایلامی چون تحت تأثیر این دو زبان نبوده‌است این تغییرات را نپذیرفته‌است.[۸][۱۱][۱۳]

پانویس[ویرایش]

  1. «Kurdish, Southern». اتنولوگ. ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۱۷ دسامبر ۲۰۱۵.
  2. غلامحسین کریمی‌دوستان، کردی ایلامی، سنندج: انتشارات دانشگاه کردستان، ۱۳۸۰
  3. مرتضی اکبری. تاریخ استان ایلام از آغاز تا سقوط قاجاریه. قم: انتشارات فقه،1386. ص 60.
  4. ژویس بلو. زبان کردی. ویراستار رودیگر اشمیت. راهنمای زبان‌های ایرانی. ترجمه آرمان بختیاری و دیگران. تهران: انتشارات ققنوس، 1383.
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ ۵٫۲ علیرضا اسدی. «فرهنگ تطبیقی گویش کردی ایلامی با زبان ایرانی میانه (پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی) به انضمام تاریخ و زبان استان ایلام قبل از اسلام». خانه کتاب ایلام: انتشارات جوهر حیات، 1390، ص 106. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۷ دسامبر ۲۰۱۶.
  6. غلامحسین کریمی‌دوستان، جایگاه فیلی و کلهری در دسته‌بندی گویش‌های کردی: مجله دانشگاه کردستان، شماره ۴–۳ سال ۱۳۷۹
  7. مرتضی اکبری. تاریخ استان ایلام از آغاز تا سقوط قاجاریه. قم: انتشارات فقه، ١٣٨۶. ص۶۰.
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ ۸٫۲ علیرضا اسدی. ساختار یکسان گویش کرمانجی و کردی ایلامی (لهجه ملکشاهی). هفته‌نامه سوران، سال ششم، شماره 244، یکشنبه 11 آبان ۱۳۹۳، ص6.
  9. علیرضا اسدی. «فرهنگ تطبیقی گویش کردی ایلامی با زبان ایرانی میانه (پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی) به انضمام تاریخ و زبان استان ایلام قبل از اسلام». خانه کتاب ایلام: انتشارات جوهر حیات، 1390، صص 95-105. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۷ دسامبر ۲۰۱۶.
  10. علیرضا اسدی. تاریخچه و پیشینهٔ سیاسی و اجتماعی ایل ملکشاهی. بخش دوم. هفته‌نامه نجوا، سال چهاردهم، شماره ۵۰۳، یکشنبه ۴ خرداد ۱۳۹۳، ص۵.
  11. ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ ۱۱٫۲ ۱۱٫۳ «مقایسهٔ نظام آوایی گویش کرمانجی خراسانی و کردی ایلامی». سایت فصل نامه علمی پژوهشی فرهنگ ایلام. دریافت‌شده در ۲۹ ژوئن۲۰۱۴. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازدید= را بررسی کنید (کمک)
  12. علیرضا اسدی. ساختار یکسان گویش کرمانجی و کردی ایلامی (لهجه ملکشاهی). هفته‌نامه سوران، سال ششم، شماره 244، یکشنبه ۱۱ آبان ۱۳۹۳، ص6.
  13. علیرضا اسدی. «فرهنگ تطبیقی گویش کردی ایلامی با زبان ایرانی میانه (پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی) به انضمام تاریخ و زبان استان ایلام قبل از اسلام». خانه کتاب ایلام: انتشارات جوهر حیات، 1390، صص 61-75. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۷ دسامبر ۲۰۱۶.

منابع[ویرایش]

  • اسدی، علیرضا (۱۳۹۰فرهنگ تطبیقی گویش کردی ایلامی با زبان ایرانی میانه (پهلوی اشکانی و ساسانی) به انضمام تاریخ و زبان استان ایلام قبل از اسلام، ایلام: انتشارات جوهر حیات، شابک ۹۷۸-۶۰۰-۶۳۵۵-۲۳-۸
  • تاریخچه و پیشینهٔ سیاسی و اجتماعی ایل ملکشاهی. بخش اول و دوم. علیرضا اسدی. هفته‌نامه نجوا، سال چهاردهم، شماره ۵۰۲ و ۵۰۳ یکشنبه ۲۸ اردیبهشت و یکشنبه ۴ خرداد ۱۳۹۳.
  • اکبری، مرتضی (۱۳۸۶تاریخ استان ایلام از آغاز تا سقوط قاجاریه، قم: انتشارات فقه، شابک ۹۷۸-۹۶۴-۴۹۹-۲۱۲-۴
  • اشمیت، رودیگر (۱۳۸۷). راهنمای زبان‌های ایرانی. ترجمهٔ آرمان بختیاری، حسن رضاییبیغ آبادی و دیگران. تهران: انتشارات ققنوس. شابک ۹۶۴-۳۱۱-۴۸۸-۰. از پارامتر ناشناخته |ج= صرف‌نظر شد (کمک)
  • مقایسهٔ نظام آوایی گویش کرمانجی خراسانی و کردی ایلامی. دکتر حسن امامی و مهدی سبزه. فصل‌نامه فرهنگ ایلام. دوره ۱۴، شماره ۴۰ و ۴۱، زمستان ۱۳۹۲ صص ۶۸–۸۰.
  • ساختار یکسان گویش کرمانجی و کردی ایلامی (لهجه ملکشاهی). علیرضا اسدی. هفته‌نامه سوران، سال ششم، شماره ۲۴۴، یکشنبه ۱۱ آبان ۱۳۹۳.