گویش الیکایی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
الیکایی
زبان بومی درایران
استان سمنان
الفبای فارسی
کدهای زبان
ایزو ۳–۶۳۹

گویش الیکایی گویشی از زبان مازندرانی می‌باشد که در شهرستان‌های آرادان و گرمسار در استان سمنان و ورامین در استان تهران گویش می‌شود.[۱] گویش الیکایی در ساختمان فعلی به گویش مرکزی مازندران شباهت دارد و برخی خصوصیات نحوی آن به گویش شمیرانی شباهت دارد و از نظر واژگان با گویش قصرانی، گویش دماوندی و گویش مرکزی مازندرانی دارای شباهت می‌باشد و در حروف اضافه با گویش شهمیرزادی و گویش مرکزی مازندران دارای شباهت است. به نقل شبکه اطلاع رسانی دانا گویش الیکایی شبیه به مازندرانی به ویژه گویش ساروی است.[۲] به اعتقاد موسویان گویش الیکایی یک رشته زبان طبری آمیخته به لهجه ی مردم جبال است و شباهت نزدیکی با زبان مردم دماوند دارد.[۳] گویش الیکایی نام گویش مردمی با همین نام است.[۴] علی ذبیحی گویش الیکایی را گویشی از زبان مازندرانی می داند و به گفتهٔ وی عشایر الیکایی به زبان مازندرانی صحبت می کنند.[۵] گویش الیکایی در دو شهرستان آرادان و گرمسار گویش می شود.[۶] به گزارش خبرگزاری صداوسیمای استان سمنان و به نقل از علیرضا شاه حسینی، گویش الیکایی برگرفته از زبان مازندرانی و طبری است.[۷]

محدوده جغرافیایی[ویرایش]

گویش الیکایی در شهرستان‌های آرادان و گرمسار در استان سمنان و فیروزکوه، دماوند و ورامین در استان تهران گویش می‌شود.[۸]

ایل الیکایی[ویرایش]

الیکایی نام ایل بزرگی است که درمناطق گرمسار، آرادان، ورامین، فیروزکوه، دماوند، چالوس، نوشهر، شمیرانات و شاهرود زندگی می‌کنند. این ایل طبری‌تبار در قدیم به صورت عشایری زندگی می‌کردند.

الیکایی‌های گرمسار به طوایف قندالی، شاه حسینی، عاشوری، ابولی، گیلوری، قنبری، گلینی، قاسمی، کریمی، علی بیگی، مؤمنی، ذوالفقاری، عرب، قشقایی و کاشانی تقسیم می‌شوند. الیکایی‌های فیروزکوه غندالی و ایلکا هستند و در ورامین الیکایی‌ها بافامیلی علیکاهی شناخته شده‌اند. در روستای آهار واقع در رودبار قصران شمیران تهران نیز یکی از طوایف الیکایی سکونت دارند.

الیکایی‌ها که عمدتاً در اوایل قرن حاضر در روستاهای دشت گرمسار اسکان یافته‌اند، بنیان روستاهای متعدد از جمله فروان، عدل آباد، نورالدین آباد، ده پیران، حاجی‌آباد، سهرابخانی، کهن تل (گندل)، احمدآباد، حسین‌آباد کردها، غیاث آباد (نوده خالصه) را نهادند. بخشی از جمعیت الیکایی نیز شهرنشین شده و در شهرهای گرمسار و آرادان یا شهرهای خارج از شهرستان به سر می‌برند. در حال حاضر مهم‌ترین گروه عشایری شهرستان گرمسار را الیکایی‌ها تشکیل می‌دهند، که براساس سرشماری اجتماعی، اقتصادی عشایر کوچنده (تیرماه ۱۳۷۷) ۲۷۵ خانوار با جمعیت ۱۲۵۵ نفر به زندگی نیمه کوچ نشینی می‌پردازند. ییلاق آن‌ها شامل ارتفاعات شمال گرمسار معروف به گیلور و مناطق ییلاقی فیروزکوه و دماوند (کوه پایه‌های قبل دماوند ،پلور، سد لار، حصاربن وزون، چال چال، گل زرد، زرد پشته، ورارو، مناطق سرسبز و زیبای بخش ارجمند در فیروزکوه) در استان تهران و قشلاق آن‌ها حواشی کویر شرق و غرب گرمسار است. الیکایی‌های مازندران نیز در مناطق چالوس و نوشهر در مناطق لاشک و کجور حضور دارند. منشأ این ایل روستای الیکا در استان مازندران مرز بین استان تهران و استان مازندران می‌باشد.

دستور زبان[ویرایش]

ضمایر[ویرایش]

در گویش الیکایی ضمیر سه حالت دارد: فاعلی، مفعولی و ملکی.[۹]

ضمیر ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع
فاعلی، الیکایی a tu vi amâ šemâ ōšun/unâhân
مفعولی، الیکایی meyre teyre veyre ameyre šemeyre ōšunre
ملکی، الیکایی mey tey veyne amey šemey ōšune/unâhâne

شناسه[ویرایش]

در زبان فارسی دو دسته شناسه داریم: گذشته و حال. اما در گویش الیکایی سه دسته شناسه داریم: گذشته، حال ساده و حال التزامی.[۱۰] (نمونه زیر بر اساس گویش آرادان تنظیم شده‌است)

۱. گذشته:

  • بن ماضی ساده: -baxord = خورد
  • بن ماضی استمراری: -xord = می‌خورد
گذشته ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع
شناسه ema i a/∅ emi enin enan
شناسه (پس از واکه) ma i a/∅ mi nin nan

۲. حال ساده:

  • بن مضارع اخباری: -xo = می‌خورَد
حال ساده ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع
شناسه ema/emba eni/endi ena/enda emi/embi enin enan
شناسه (پس از واکه) ma/mba ni/ndi na/nda mi/mbi nin nan

۳. حال التزامی:

  • بن مضارع التزامی: -baxor = بخورد
حال التزامی ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع
شناسه am i/∅ a im in an
شناسه (پس از واکه) m i/∅ a im in n

صرف فعل[ویرایش]

در جدول زیر فعل خوردن (baxordan) بر اساس گویش الیکایی آرادان در زمان‌های مختلف صرف می‌شود.[۱۱](نمونه زیر براساس گویش آرادان می‌باشد)

زمان/شخص ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع
گذشته ساده baxordema baxordi baxorda baxordemi baxordenin baxordenan
گذشته کامل baxorda-bima baxorda-bi baxorda-bia baxorda-bimi baxorda-binin baxorda-binen
گذشته التزامی baxorda-bum baxorda-bui baxorda-bu baxorda-buim baxorda-buin baxorda-bun
گذشته التزامی کامل baxorda-bi-bum baxorda-bi-bui baxorda-bi-bu baxorda-bi-buim baxorda-bi-buin baxorda-bi-bun
گذشته استمراری xordema xordi xorda xordemi xordenin xordenan
گذشته در حال انجام daštama-xordema dašti-xordi dašta-xorda daštemi-xordemi dašetnin-xordenin daštenan-xordenan
حال ساده/آینده xoma xoni xona xomi xonin xonan
حال در حال انجام darma-xoma dari-xoni dara-xona darmi-xomi darnin-xonin darnan-xonan
حال التزامی baxoram baxori baxora baxorim baxorin baxoran
آینده xâma baxoram xâni baxori xâna baxora xâmi baxorim xânin baxorin xânen baxoran

نشانه جمع[ویرایش]

در گویش الیکایی از نشانه‌های [un] و [kun] برای جمع استفاده می‌شود.[۱۲]

بچه‌ها yâl un
دخترها kijâ un
پسرها rikâ kun

صفت ملکی[ویرایش]

صفت ملکی در گویش الیکایی.[۱۳]

ضمیر ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع
ملکی، الیکایی mey tey veyne amey šemey ōšune/unâhâne
برادرم mey berâr
خانه‌ات tey xona
پسرش veyne rikâ
بچه‌مان amey yâl
تخم مرغ‌تان šemey čulu
شتر‌شان ōšune ešter
فارسی معیار الیکایی
برادرت گرمسار هست tey berâr garmsâr dara
پسرم چالوس رفت mey rikâ čâles burda
بچه اش از تهران آمد veyne yâl tehrâne jân bumma

صرف فعل[ویرایش]

صرف فعل گذاشتن (bešten/bielden) در گویش الیکایی و مقایسه آن با گویش های فیروزکوهی و چالوسی.[۱۴]

زمان حال گویش الیکایی گویش فیروزکوهی گویش چالوسی
اول شخص مفرد eylemba elembe eleme
دوم شخص مفرد eylendi eleni eleni
سوم شخص مفرد eylenda elene elene
اول شخص جمع eylembi elembi elemi
دوم شخص جمع eylenin elenni elenni
سوم شخص جمع eylenan elenne elenne

صرف فعل دادن (hedâen/hâdâen) در گویش الیکایی و مقایسه آن با گویش های فیروزکوهی و چالوسی.[۱۵]

زمان حال گویش الیکایی گویش فیروزکوهی گویش چالوسی
اول شخص مفرد deyma dembe deme
دوم شخص مفرد deyni deni deni
سوم شخص مفرد deyna dene dene
اول شخص جمع deymi dembi demi
دوم شخص جمع deynin denni denni
سوم شخص جمع deynan denne denne

صرف فعل رفتن (burdan/burden/buārden) در گویش الیکایی و مقایسه آن با گویش های فیروزکوهی و چالوسی.[۱۶]

زمان گذشته گویش الیکایی گویش فیروزکوهی گویش چالوسی
اول شخص مفرد burdema burdeme buārdeme
دوم شخص مفرد burdi burdi buārdi
سوم شخص مفرد burda burde buārde
اول شخص جمع burdemi burdemi buārdemi
دوم شخص جمع burdenin burdeni buārdeni
سوم شخص جمع burdenan burdene buārdene

جملات الیکایی[ویرایش]

در جدول زیر برخی جملات گویش الیکایی با گویش ساروی و چالوسی مقایسه شده‌است.[۱۷]

فارسی معیار گویش الیکایی گویش ساروی گویش چالوسی
باران نیامده شولا را بر دوش گرفته‌است vâreš nomo šoylâ re doš haite vâreš niamo šoylâ re doš baeite vâreš nimâ šoylâ re doš baite
وسط دانه گندم خط وجود دارد gandom vasateš xat dâne gandeme vasat xat dârne ganneme vasat xat dârne
پدرش را نمی‌شناسد dadiš nošnâsene še piyere nešnâsene še piyare našnâsene
شنیده‌است زن شکم دار (حامله) گل می‌خورد ولی چطور گل می‌خورد را نمی‌داند bošnota eškem dâr zan gel xone âmbâ nadonda ču jur gel xone bešnose eškem dâr zan til xerne âmâ nadonde čiti til xerne bešnose eškem dâr zan gel xorne âmâ naone četi gel xorne

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. گیلوری، حمزه؛ شاه‌حسینی، خالق (۱۳۹۷). فرهنگ واژگان گویش الیکایی. نشر حبله رود. ص. ۲.
  2. «الیکایی های گرمسار را بهتر بشناسید». شبکه اطلاع رسانی دانا. ۱۸ فروردین ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۱۸ فروردین ۱۳۹۵.
  3. موسویان، مرضیه السادات (۱۳۸۹). «نمود فعل در گویش الیکایی» (PDF). همایش بین المللی گویش های مناطق کویری ایران: ۲۰۳۵.
  4. پازوکی، معصومه (۱۳۸۹). «تحلیل و مقایسه ی گویش های سمنانی، سنگسری، افتری و الیکایی» (PDF). همایش بین المللی گویش های مناطق کویری ایران: ۵۶۵.
  5. حسینی، سید قاسم (۱۳۹۶). «بررسی فرایند «تکرار» در مازندرانی». زبانها و گویشهای ایرانی (ویژه نامه نامه فرهنگستان) (۷): ۱۶۶.
  6. گیلوری، حمزه؛ شاه‌حسینی، خالق (۱۳۹۷). فرهنگ واژگان گویش الیکایی. نشر حبله رود. ص. ۳.
  7. «جشنواره گویش الیکایی در آرادان».
  8. گیلوری، حمزه؛ شاه‌حسینی، خالق (۱۳۹۷). فرهنگ واژگان گویش الیکایی. نشر حبله رود. ص. ۲.
  9. پازوکی، معصومه (۱۳۸۹). «تحلیل و مقایسه ی گویش های سمنانی، سنگسری، افتری و الیکایی» (PDF). همایش بین المللی گویش های مناطق کویری ایران: ۵۷۲.
  10. موسویان، مرضیه السادات (۱۳۸۹). «نمود فعل در گویش الیکایی» (PDF). همایش بین المللی گویش های مناطق کویری ایران: ۲۰۳۵.
  11. موسویان، مرضیه السادات (۱۳۸۹). «نمود فعل در گویش الیکایی» (PDF). همایش بین المللی گویش های مناطق کویری ایران: ۲۰۳۶.
  12. پازوکی، معصومه (۱۳۸۹). «تحلیل و مقایسه ی گویش های سمنانی، سنگسری، افتری و الیکایی» (PDF). همایش بین المللی گویش های مناطق کویری ایران: ۵۷۰.
  13. پازوکی، معصومه (۱۳۸۹). «تحلیل و مقایسه ی گویش های سمنانی، سنگسری، افتری و الیکایی» (PDF). همایش بین المللی گویش های مناطق کویری ایران: ۵۷۳–۵۷۲.
  14. موسویان، مرضیه السادات (۱۳۸۹). «نمود فعل در گویش الیکایی» (PDF). همایش بین المللی گویش های مناطق کویری ایران: ۲۰۳۶.
  15. موسویان، مرضیه السادات (۱۳۸۹). «نمود فعل در گویش الیکایی» (PDF). همایش بین المللی گویش های مناطق کویری ایران: ۲۰۳۶.
  16. موسویان، مرضیه السادات (۱۳۸۹). «نمود فعل در گویش الیکایی» (PDF). همایش بین المللی گویش های مناطق کویری ایران: ۲۰۳۶.
  17. شاه حسینی، علیرضا (۱۳۹۴). ادبیات عامیانه ایل الیکایی (مثل‌ها، کنایات، تشبیهات و ترانه‌ها). نشر حبله رود. ص. ۱۹–۵۱.

پیوند به بیرون[ویرایش]