راجی (گویش)

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از زبان راجی)
پرش به ناوبری پرش به جستجو

گویش راجی یا راژی یا رازی یا رایجی لهجه‌ای است که بقایای آن در مناطق مرکزی ایران و در شهرهایی چون دلیجان، نیم‌ور، محلات، نراق، میمه ،جوشقان قالی، وزوان، زیادآباد، ازان، ونداده ،ابيانه و تجره صحبت می‌شده و اکنون فقط در بعضی مناطق شهر دلیجان و شهر وزوان اصفهان بقایای بعضی لغات آن برجای مانده‌است.

این گویش، لهجه مناطق وسیعی از سرزمین‌های ری، همدان، کاشان، اراک و چند منطقه دیگر بوده‌است. این گویش با گویش‌های مردم دلیجان، زر، واران، گویش یهودیان کاشان، همدان، اصفهان، نایین، نطنز، کهک تفرش، آشتیان، خوانسار و وَزوان اصفهان… همبستگی بسیار داشته‌است. در منابع ادبی مثل ریاض‌الشعرا (۱۱۶۱ هجری قمری) و آتشکده آذر (۱۱۹۳ ه ق) از این گویش نام برده شده‌است.

در کتاب تاریخ کاشان تصریح شده که منظور از زبان رایجی، ظاهراً لهجه محلی است. در این کتاب گفته شده که در بعضی از دهات و قرا کاشان به لهجه مخصوصی تکلم می‌شود از جمله در آران و نطنز و کریستن سن مستشرق دانمارکی قسمتی از لهجه‌های کاشان را مورد مطالعه قرار داده و کتابی در باب آن نوشته است. در همین کتاب تاریخ کاشان نیز بعضی اصطلاحات محلی علی الخصوص اصطلاحات زراعتی بکار رفته‌است و نویسنده برای استفاده اهل تحقیق آن‌ها را در فهرستی در پایان کتاب جمع‌آوری نموده است. اصطلاح زبان راجی را آقای سید محمدعلی جمال زاده از اهل دلیجان شنیده‌اند و در مقاله زبان راجی یا راژی مندرج در نشریه دانشکده ادبیات تبریز (۹: ۲۱۷–۲۱۸) از آن سخن داشته‌اند و ممکن است این دو رایجی و راجی یکی باشد.[۱]

در سلسله تحقیقات زبان‌شناسی جدید، گویش راجی برای نخستین بار در سال ۱۸۸۰ میلادی به وسیله پروفسور ژوکوفسکی (Zukovskiy) و سپس در سال ۱۹۰۷ توسط اسکار مان (Oskar Mann) مورد توجه و بررسی قرار گرفت. اسکارمان گویش راجی و نیز گویش‌های مرکزی ایران را دنباله زبان مادی دانسته و واژه راجی را برگرفته از نام پایتخت ماد باستان تصور کرده‌است. آرتور کریستسن سن نیز به برابری سرزمین‌های گویش‌های مرکزی با کشور ماد باستان اشاره کرده‌است. گویش راجی دارای گونه‌های مختلف است.[۲]

پیشینه[ویرایش]

این گویش از گویش‌های مرکزی ایران از دسته شمال غربی است و در حال حاضر تعداد زیادی از ساکنین شهر دلیجان و وَزوان و ابوزیدآباد در 30 کیلومتری کاشان بدان سخن می‌گویند.[۳] واژه‌های زبان راجی در میان زبان‌های ایرانی با گویش‌های زبان فارسی خویشاوند آشکار نیز دارد. این خویشاوندان در زبان فارسی و همهٔ گویش‌های فارسی با اندکی دگرگونی در آواها فراوان هستند. زبان‌های ارمنی یا بلوچی و گیلکی و نیشابوری از نزدیک‌ترین زبان‌ها به راجی هستند.[۳]

نزدیک‌ترین زبان به زبان راجی، سمنانی است.[۳]

این گویش مانند دیگر گویشهای مرکزی مورد مطالعه و توجه خاصی قرار نگرفته‌است و در این در حالیست که جنبه‌های مختلف آن چون ساخت واژه، ساخت نحوی و نظام آوایی آن دارای ویژگی‌های منحصر به فرد و قابل مطالعه‌ای است.[۴]

راجی در همدان[ویرایش]

به ادعای برخی، گویش راجی همان گویش رازی است که در مناطقی همچون ری و همدان رواج داشته و حتی اشعاری باباطاهر عریان را به این گویش منسوب می‌کنند.[۵] به اعتقاد این عده از محققین، گویش مردم همدان و زبان کلیمیان همدان زبان «فهلوی» بوده‌است. آن‌ها در این زبان هنگام تلفظ واژه‌ها یا کلمات به آن‌ها کسره می‌داده‌اند و کلیمیان به این گویش، زبان راجی می‌گفته‌اند. پیدایش این زبان در زمان مغول‌ها بوده‌است.[۵]

راجی در کاشان[ویرایش]

کاشان و محدوده فرهنگی آن و به روایت کاوش‌های باستان‌شناسی در تپه سیلک یکی از مهم‌ترین مناطق راجی زبان در فلات ایران است. عبدالرحیم کلانتر ضرابی نگارنده کتاب تاریخ کاشان در مورد زبان راجی مردم اطراف کاشان چنین می‌نویسد:[۶]

اصل زبان مردم این حدود همین است که در این اوراق نگارش بافته ولی مردم بلوک را غیر از این زبان که زبان واقعی آنهاست زبانی دیگر هست که اهل شهراز فهم معانی آن بی‌خبرند و آنرا زبان رایجی می‌گویند که باباطاهر عریان در اشعار خود فی الجمله از این زبان اشعاری نموده‌است:
الهی دل بلا بی دل بلا بیگنه چشمان کر و دل مبتلا بی
اگر چشمم نبیند روی زیباچه داند دل که دلبر در کجا بی

نمونه‌ها[ویرایش]

  • از فرالاوی شاعر هم‌زمان رودکی شعری بازمانده‌است که در این شعر کلمه دخش که به زبان راجی دشت معنا می‌دهد، به کار رفته‌است.[۷]
من عاملم و معاملی تواین کار مرا با تو بود دخش
  • در این زبان کلمه دلیجان به صورت دلیگون تلفظ می‌گردد.
  • از نمونه های زبان راجی در اشعار باباطاهر عریان؛
      • به آهی گنبد خضرا بسوجم
      • فلک را جمله سر تا پا بسوجم
      • بسوجم ار نه کارم را بساجی
      • چه فرمائی بساجی یا بسوجم

یادکرد[ویرایش]

  1. کلانتر ضرابی، عبدالرحیم. تاریخ کاشان. تهران: سپهر، ۱۳۷۸. شابک ‎۹۶۴-۰۰-۰۵۲۲-۵. ، صفحهٔ ۴۶۳
  2. دوبیتی‌های بومی سرایان ایران، محمد احمد پناهی سمنانی، ۱۳۷۹، انتشارات سروش، شابک: ۹۶۴۴۳۵۴۱۹۲، صفحه ۲۵ و ۲۶، بخش اول راجی یا رازی
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ واژه‌نامه راجی (گویش دلیجان)
  4. "واژه‌نامه راجی: گویش دلیجان/ حسین صفری؛ با پیشگفتار و یاوری فریدون جنیدی". کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی. 
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ گفتار کوتاهی در باب تاریخچه زبان و گویش در ایران زمین
  6. کلانتر ضرابی، عبدالرحیم. تاریخ کاشان. تهران: امیرکبیر، ۱۳۷۸. ، صفحهٔ ۲۴۵
  7. واژه‌نامه راجی (گویش دلیجان)

منابع[ویرایش]

برای مطالعه[ویرایش]

  • [۱]ابوالحسن آقاربیع. گویش راجی هنجن. چاپ نوبت ۱. تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، ۱۳۸۳. ۲۰۶. شابک ‎۶-۱۷-۷۵۳۱-۹۶۴.