زبانهای ایرانی شرقی
| ایرانی شرقی | |
|---|---|
| پراکنش: | آسیای میانه، جنوب آسیا، سرمتستان و سکاستان و قفقاز |
| تبار: | زبانهای هندواروپایی
|
| زیرگروهها: |
شمال شرقی
جنوب شرقی
|
| گلاتولوگ | east2704[۱] |
 نقشه گویشوران زبانهای ایرانی | |
زبانهای ایرانی شرقی یا زبانهای ایرانی خاوَری زیرگروهی از زبانهای ایرانی هستند که در دوره ایرانی میانه (از سدهٔ ۴ پیش از میلاد) پدیدار شدند. زبان اوستایی معمولاً به عنوان زبان ایرانی شرقی دستهبندی میشود. برخلاف گویشهای ایرانی میانه غربی، ایرانیهای میانه شرقی تلفظ هجاهای پایانی کلمه را حفظ کردند.
زبانهای ایرانی میانهٔ شرقی مرزهای همگویی چندان روشنی ندارد. تصور یک ناحیهٔ زبانی ایرانی شرقی، توضیحی درخور برای ویژگیهای مشترک این گروه به دست میدهد.[۲]
بزرگترین زبان زنده ایرانی شرقی زبان پشتو با حدود ۴۰ میلیون گویشور از کرانههای آمودریا در افغانستان تا سند در پاکستان است. دومین زبان بزرگ این خانواده آسی با حدود ۶۰۰٬۰۰۰ گویشور است. سایر زبانهای شرقی مجموعاً ۲۰۰٬۰۰۰ نفر سخنور دارند.
بیشتر زبانهای ایرانی شرقی در یک منطقهٔ پیوسته، جنوب و شرق افغانستان، مناطق مجاور در غرب پاکستان، ولایت خودمختار بدخشان کوهستانی در تاجیکستان و غرب منطقه سینکیانگ چین گفتگو میشوند. دو زبان زنده در مناطق جداگانه یافت میشود: زبان یغنابی در شمال غرب تاجیکستان (نواده سغدی) و زبان آسی در قفقاز (نواده سکایی). اینها بقایای یک زنجیره قومی-زبانی بزرگ هستند که در بیشتر مناطق آسیای میانه، اروپای شرقی و بخشهایی از قفقاز و غرب آسیا در هزاره یکم پیش از میلاد پراکنده بودند که به نام سکاستان معروف است. ادامهٔ حضور زبانهای ایرانی شرقی در اروپای شرقی تا سدهٔ چهارم میلادی با جانشینان سکاها، سرمها، دیده شد.[۳]
نمودار درختی
[ویرایش | اشتراکگذاری]- زبانهای ایرانی باستان
- شمال شرقی: سکایی باستان†
- ایرانی مرکزی: اوستایی† (سده ۷ پیش از میلاد تا ۱۰ میلادی)
اوستایی گاه به عنوان ایرانی شرقی دستهبندی میشود، اما در ردهبندیهای اخیر برای آن شاخهای در نظر گرفته نمیشود.
- زبانهای ایرانی میانه
- باختری† (سده ۴ پیش از میلاد تا ۹ میلادی)
- خوارزمی† (سده ۴ پیش از میلاد تا ۱۳ میلادی)
- سغدی† (از سده ۴ پیش از میلاد)
- سکایی ختنی† (سده ۵ تا ۱۰ میلادی)
- تمشقی† (سده ۷ میلادی)
- سکایی سرمتی† (از سده ۸ پیش از میلاد)
- زبانهای نوین (ایرانی نو)
صرف افعال
[ویرایش | اشتراکگذاری]در جدول زیر، صرف فعلهای «بودن» و «دیدن» در زمان حال برای زبانهای ایرانی، در دو شاخهٔ شرقی و غربی، آورده شده است. به زبانهای پشتو[۴][۵]، مونجی[۶][۷]، شغنی[۸][۹]، وخی[۱۰][۱۱]، اشکاشمی[۱۲][۱۳]، اوستیایی (ایرونی)[۱۴][۱۵]، سغدی[۱۶][۱۷]، کوشانی (بلخی)[۱۸][۱۹]، سکایی ختنی[۲۰][۲۱]، اوستایی[۲۲][۲۳]، پارسی باستان[۲۴][۲۵]، پهلوی اشکانی (پارتی)[۲۶][۲۷]، پهلوی ساسانی (پارسیگ)[۲۸][۲۹]، فارسی[۳۰][۳۱]، مازندرانی (طبری)[۳۲][۳۳]، کردی کرمانجی[۳۴][۳۵]، کردی سورانی[۳۶][۳۷] و بلوچی[۳۸][۳۹] پرداخته شده است.
| شاخه | زبان | من هستم | تو هستی | او هست | ما هستیم | شما هستید | آنها هستند | من میبینم | تو میبینی | او میبیند | ما میبینیم | شما میبینید | آنها میبینند |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ایرانی شرقی | پشتو | zə yəm | tə ye | hagha day / da | mūǵ yū | tāso yāst | dūy dī | zə winəm | tə wineː | hagha wini | mūǵ winu | tāso winəy | dūy wini |
| مونجی | zə yəm | tə yī | yā yast | max yām | təmox yēt | ād yēn | zə wīnəm | tə wīnī | yā wīnd | max wīnām | təmox wīnēt | ād wīnēnd | |
| شُغنی | wuz-um | tu-yī | yu-č | māx-ām | tamāx-ēt | ād-ēn | wuz wīnum | tu wīnī | yu wīnt | māx wīnām | tamāx wīnēt | ād wīnēn | |
| وَخی | wuz-əm | tu-əy | yaw-ət | sak-ən | šma-əv | yaw-ən | wuz wīnəm | tu wīnəy | yaw wīnət | sak wīnən | šma wīnəv | yaw wīnən | |
| اشکاشمی | az-əm | tu-yī | yā-č | max-ām | təmox-ēt | ād-ēn | az wīnəm | tu wīnī | yā wīnt | max wīnām | təmox wīnēt | ād wīnēn | |
| اوستیایی (ایرونی) | æz dæn | dy dæ | wyj u | max stæm | symax stut | wydon sty | æz wynyn | dy wynys | wyj wyny | max wynæm | symax wynut | wydon wynync | |
| سغدی | az im | tū iš | hē/hā ast | māx ēm | šmāx išt | hēnd | az wēnām | tū wēnē | hē/hā wēnt | māx wēnēm | šmāx wēnta | hēnd wēnānd | |
| کوشانی (بلخی) | az eimi | tō ei / ī | hō esti | amāx eimes | šmāx este | ōy eisin | az wēnām | tō wēnē | hō wēnād | amāx wēnēm | šmāx wēnēd | ōy wēnānd | |
| سکایی ختنی | aysu ahäṃ | tū hī | sā hämäte | muhu hāmamane | umā hīyāre | ttā hīndä | aysu dai-āṃ | tū dai-ā | sā dai-ä | muhu dai-mane | umā dai-yāre | ttā dai-āre | |
| اوستایی | azəm ahmi | tūm ahi | hō asti | vaēm mahī | yūžəm stā | tē hənti | azəm vaēnāmi | tūm vaēnāhi | hō vaēnāiti | vaēm vaēnāmahi | yūžəm vaēnāta | tē vaēnānti | |
| شاخه | زبان | من هستم | تو هستی | او هست | ما هستیم | شما هستید | آنها هستند | من میبینم | تو میبینی | او میبیند | ما میبینیم | شما میبینید | آنها میبینند |
| ایرانی غربی | پارسی باستان | adam amiy | tuvam ahiy | hauv astiy | vayam amahy | yūšam astā | avaiy hantiy | adam vaināmiy | tuvam vaināhiy | hauv vainātiy | vayam vaināmahy | yūšam vaināta | avaiy vaināntiy |
| پهلوی اشکانی (پارتی) | az hēm / ēm | tō hē / ē | hō ast | amāh hōm / hēm | ašmāh hēd / ēd | awēšān hēnd / ēnd | az wynām | tō wynāh | hō wynēd | amāh wynām | ašmāh wynēd | awēšān wynēnd | |
| پهلوی ساسانی (پارسیگ) | an hēm | tō hē | ōy ast | amāh hēm / hōm | ašmāh hēd | awēšān hēnd | an wynēm | tō wynē | ōy wynēd | amāh wynēm | ašmāh wynēd | awēšān wynēnd | |
| فارسی | man hastam | to hasti | u hast / ast | mā hastim | šomā hastid | ānhā hastand | man mibinam | to mibini | u mibinad | mā mibinim | šomā mibinid | ānhā mibinand | |
| مازندرانی (طبری) | men haseme | te hasi | ve hasse | emâ hasemi | šemâ haseni | vešun hasene | men vime | te vini | ve vine | emâ vimi | šemâ vini | vešun vinne | |
| کردی کرمانجی | ez im | tu î | ew e | em in | hûn in | ew in | ez dibînim | tu dibînî | ew dibîne | em dibînin | hûn dibînin | ew dibînin | |
| کردی سورانی | min im | to î | ew e | ême în | êwe in | ewan in | min debînim | to debînî | ew debînêt | ême debînin | êwe debînin | ewan debînin | |
| بلوچی | man ān | taw ay | āy int | mā ēn | šomā ēt | āwān ant | man gendān | taw gendæy | āy gendit | mā gendēn | šomā gendēt | āwān gendænt |
جستارهای وابسته
[ویرایش | اشتراکگذاری]منابع
[ویرایش | اشتراکگذاری]- ↑ Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2013). "ایرانی شرقی". Glottolog 2.2. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology.
- ↑ اشمیت، رودیگر: راهنمای زبانهای ایرانی (جلد اول)، تهران: انتشارات ققنوس، ص ۲۶۱.
- ↑ J.Harmatta: "Scythians" in یونسکو Collection of History of Humanity – Volume III: From the Seventh Century BC to the Seventh Century AD. Routledge/UNESCO. 1996. pg. 182
- ↑ David, Anne Boyle (2014). Descriptive Grammar of Pashto and its Dialects. Berlin: De Gruyter Mouton.
- ↑ Tegey, Habibullah; Robson, Barbara (1996). A Reference Grammar of Pashto. Washington, D.C.: Center for Applied Linguistics.
- ↑ Morgenstierne, Georg (1938). Indo-Iranian Frontier Languages, Vol. II: Iranian Pamir Languages. Oslo: Universitetsforlaget.
- ↑ Decker, Kendall D. (1992). Languages of Chitral. Islamabad: National Institute of Pakistan Studies.
- ↑ Edelman, D. I.; Dodykhudoeva, L. R. (1989). "The Pamir Languages". Compendium Linguarum Iranicarum. Wiesbaden: Reichert.
- ↑ Karamshoev, Dodkhudo (1988). Shughni-Russian Dictionary. Moscow: Nauka.
- ↑ Bashir, Elena (2009). "Wakhi". In Windfuhr, Gernot (ed.). The Iranian Languages. London: Routledge.
- ↑ Payne, John (1989). "Pamir Languages". Compendium Linguarum Iranicarum. Wiesbaden: Reichert.
- ↑ Morgenstierne, Georg (1938). Indo-Iranian Frontier Languages, Vol. II: Iranian Pamir Languages. Oslo: Universitetsforlaget.
- ↑ Pakhalina, Tatyana N. (1959). Ishkashimi Language. Moscow: Nauka.
- ↑ Abaev, Vasily I. (1964). A Grammatical Sketch of Ossetic. Bloomington: Indiana University.
- ↑ Thordarson, Fridrik (1989). "Ossetic". Compendium Linguarum Iranicarum. Wiesbaden: Reichert.
- ↑ Gershevitch, Ilya (1954). A Grammar of Manichaean Sogdian. Oxford: Blackwell.
- ↑ Yoshida, Yutaka (2009). "Sogdian". In Windfuhr, Gernot (ed.). The Iranian Languages. London: Routledge.
- ↑ Sims-Williams, Nicholas (2001–2012). Bactrian Documents from Northern Afghanistan, Vol. I–III. Oxford: Oxford University Press.
- ↑ Sims-Williams, Nicholas (1989). "Bactrian". Compendium Linguarum Iranicarum. Wiesbaden: Reichert.
- ↑ Emmerick, Ronald E. (1989). "Khotanese and Tumshuqese". Compendium Linguarum Iranicarum. Wiesbaden: Reichert.
- ↑ Emmerick, Ronald E. (1968). Saka Grammatical Studies. Oxford: Oxford University Press.
- ↑ Hoffmann, Karl; Forssman, Bernhard (1996). Avestische Laut- und Flexionslehre. Innsbruck: Institut für Sprachwissenschaft.
- ↑ Martinez, Javier; de Vaan, Michiel (2014). Introduction to Avestan. Leiden: Brill.
- ↑ Kent, Roland G. (1953). Old Persian: Grammar, Texts, Lexicon. New Haven: American Oriental Society.
- ↑ Schmitt, Rüdiger (1989). "Old Persian". Compendium Linguarum Iranicarum. Wiesbaden: Reichert.
- ↑ Durkin-Meisterernst, Desmond (2004). Grammatik des Westmitteliranischen: Parthisch und Mittelpersisch. Vienna: Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften.
- ↑ Skjærvø, Prods Oktor (2009). "Middle West Iranian". In Windfuhr, Gernot (ed.). The Iranian Languages. London: Routledge.
- ↑ MacKenzie, D. N. (1971). A Concise Pahlavi Dictionary. London: Oxford University Press.
- ↑ Skjærvø, Prods Oktor (2009). "Middle Persian". In Windfuhr, Gernot (ed.). The Iranian Languages. London: Routledge.
- ↑ Lazard, Gilbert (1992). A Grammar of Contemporary Persian. Costa Mesa: Mazda Publishers.
- ↑ Perry, John R. (2009). "Persian". In Windfuhr, Gernot (ed.). The Iranian Languages. London: Routledge.
- ↑ Borjian, Habib (2004). "Mazandaran: Language and People". Iran and the Caucasus. 8 (2): 289–328.
- ↑ Shokri, Giti (2009). "Mazandarani". In Windfuhr, Gernot (ed.). The Iranian Languages. London: Routledge.
- ↑ Thackston, W. M. (2006). Kurmanji Kurdish: A Reference Grammar. Cambridge: Harvard University.
- ↑ Bedir Khan, Emir Djeladet; Lescot, Roger (1970). Grammaire kurde. Paris: Librairie d'Amérique et d'Orient.
- ↑ McCarus, Ernest (2009). "Kurdish". In Windfuhr, Gernot (ed.). The Iranian Languages. London: Routledge.
- ↑ Thackston, W. M. (2006). Sorani Kurdish: A Reference Grammar. Cambridge: Harvard University.
- ↑ Jahani, Carina; Korn, Agnes (2009). "Balochi". In Windfuhr, Gernot (ed.). The Iranian Languages. London: Routledge.
- ↑ Gilbertson, George W. (1923). The Balochi Language. Lahore: Government Printing.