زبان روشانی
| روشانی | |
|---|---|
| rixū̊n ziv | |
| زبان بومی در | افغانستان، تاجیکستان |
شمار گویشوران | ناشناخته (۱۵هزار تن در تاجیکستان اشارهشده ۱۹۷۵)[۱] |
زبانهای هندواروپایی
| |
| کدهای زبان | |
| ایزو ۳–۶۳۹ | – |
فهرست لینگوییست | sgh-rus |
زبان روشانی یکی از زبانهای پامیری است که در افغانستان و تاجیکستان صحبت میشود. روشانی به تمامی زیرگروههای پامیری شمالی اعم از شُغنانی، یَزغلامی، سَریقُلی یا اُروشوری از نظر خانوادگی نزدیک است و شباهتهای دستوری و واژگانی زیادی با همه آنها بهویژه با شغنانی دارد و بنابراین برخی از زبانشناسان آن را گویشی از شُغنانی میدانند.
روشان توسط رودخانه پنج به دو قسمت تقسیم میشود که در سمت راست در امتداد رودخانه بَرتنگ به سمت شرق ولسوالی (شهرستان) روشان در ولایت خودمختار بدخشان کوهستانی در تاجیکستان و در سمت چپ چندین روستا از ناحیه روشان در شمال ولسوالی شغنان در استان بدخشان افغانستان و منطقه خودمختار بدخشان کوهستانی در تاجیکستان قرار دارد. روشان افغانستان متشکل از شش روستای روبوتین، پاگور، چاوید، یورک، شیخین و چاسنود است که پنج روستای آن در کنار رودخانه پنج واقع شدهاست که در مرز تاجیکستان به هم میرسد.[نیازمند شفافسازی][۲] بیشتر سخنوران روشانی شیعه و پیرو شاخه اسماعیلیه هستند.[۲]
کاربرد زبان
[ویرایش]روشانی، مانند شُغنانی، تنها در محیطهای غیررسمی استفاده میشود. تمامی کودکان در این جامعه، روشانی را به عنوان زبان اول خود میآموزند و تا پیش از ثبتنام در مدرسه بهشدت به آن متکی هستند. تنها پس از ورود به مدرسه است که آنها زبان رسمی کشور را فرا میگیرند.[۲] گویندگان بزرگسال همگی به زبانهای تاجیکی و روسی دو یا سهزبانه هستند.
بهطور سنتی، روشانی زبانی مکتوب نبود و گویندگان روشانی به فارسی مینوشتند.[۳] سیستمهای نوشتاری برای این زبان با استفاده از خطوط سیریلیک و لاتین توسعه یافته است؛ برای نمونه، این خطوط در ترجمه بخشهایی از انجیل توسط «مؤسسه ترجمه کتاب مقدس» به کار رفتهاند.
واجشناسی
[ویرایش]واکهها
[ویرایش]| پیشین | مرکزی | پسین | |
|---|---|---|---|
| بسته | i | u | |
| نزدیکبسته | ɪ | ʊ | |
| نیمبسته | e | ɵ | o |
| نیمباز | ɛ | ɔ | |
| باز | a | ɑ | |
همخوانها
[ویرایش]همخوانهای زبان روشانی به شرح زیر هستند:[۴]
| دولبی | دندانی/ لثهای |
پسلثهای | نرمکامی | ملازی | چاکنایی | |||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ساده | صفیری | |||||||
| انفجاری/ انسایشی |
بیواک | p | t | t͡s | t͡ʃ | k | q | |
| واکدار | b | d | d͡z | d͡ʒ | ɡ | |||
| سایشی | بیواک | f | θ | s | ʃ | x | χ | (h) |
| واکدار | v | ð | z | ʒ | ɣ | ʁ | ||
| خیشومی | m | n | (ŋ) | |||||
| ناسوده | l | j | w | |||||
| لرزشی | r | |||||||
- واج /r/ میتواند به صورت لرزشی [r] یا زنشی [ɾ] تحقق یابد.
- یک واج چاکنایی /h/ نیز ممکن است به دلیل تأثیر زبان تاجیکی ظاهر شود.[۵]
دستور خط
[ویرایش]| سیریلیک | لاتین | سیریلیک | لاتین | سیریلیک | لاتین | سیریلیک | لاتین | سیریلیک | لاتین |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| А а | A a | Д д | D d | Й й | Y y | П п | P p | Ф ф | F f |
| А̄ а̄ | Ā ā | Д̌ д̌ | Δ δ | К к | K k | Р р | R r | Х х | X x |
| Б б | B b | Е е | E e | Қ қ | Q q | С с | S s | Х̌ х̌ | X̌ x̌ |
| В в | V v | Ж ж | Ž ž | Л л | L l | Т т | T t | Ц ц | C c |
| В̌ в̌ | W w | З з | Z z | М м | M m | Т̌ т̌ | Θ ϑ | Ч ч | Č č |
| Г г | G g | Ҙ ҙ | Ӡ ӡ | Н н | N n | У у | U u | Ҷ ҷ | J̌ ǰ |
| Г̌ г̌ | Ɣ̌ ɣ̌ | И и | I i | О о | O o | Ӯ ӯ | Ū ū | Ш ш | Š š |
| Ғ ғ | Ɣ ɣ | Ӣ ӣ | Ī ī | О̄ о̄ | Ō ō | У̊ у̊ | Ů ů |
فعلها
[ویرایش]روشانی در داشتن سامانه همترازی گذرا — یک ساختار بند بهاصطلاح «غیرفاعلی مضاعف» — در زمان گذشته غیرمعمول است. به این معنا که در زمان گذشته،[۶] عامل (فاعل) و مفعولِ یک فعل متعدی هر دو نشانه دریافت میکنند، در حالی که فاعل یک فعل لازم نشانهای نمیگیرد. در زمان حال، مفعولِ فعل متعدی نشانه میگیرد و دو نقش دیگر بدون نشانه میمانند؛ که این یک همترازی فاعلی-مفعولی معمولی است.[۷] برای نمونهها، همترازی گذرا را ببینید.
واژگان
[ویرایش]با وجود اینکه واژگان زبان روشانی مشترکات بسیاری با واژگان سایر زبانهای ایرانی شرقی دارد، بسیاری از واحدهای لغوی تنها در این زبان و زبان خویشاوند آن یعنی سریقلی یافت میشوند و در سایر زبانهای ایرانی شرقی (مانند وَخی، پشتو و اوستایی) وجود ندارند.
| فارسی | تاجیکی | شُغنانی | روشانی | سَریقُلی | وخی | پشتو | اوستایی | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| پسر | pisar (писар) | puts | puc | pɯts | putr | zoj (زوي) | putra | |
| آتش | otaʃ (оташ) | joːts | yuc | juts | rɯχniɡ | wor, or (اور) | âtar | |
| آب | ob (об) | xats | xats | xats | jupk | obə (ابہ) | aiwyô, ap | |
| دست | dæst (دست) | dast (даст) | ðust | ðost | ðɯst | ðast | lɑs (لس) | zasta |
| پا | pɒ (پا) | po (по) | poːð | pu:ð | peð | puð | pxa, pʂa (پښہ) | ? |
| دندان | dændɒn (دندان) | dandon (дандон) | ðinðʉn | ðinðon | ðanðun | ðɯnðɯk | ɣɑx, ɣɑʂ (غاښ) | ? |
| چشم | tʃæʃm (چشم) | tʃaʃm (чашм) | tsem | cam | tsem | tʂəʐm | stərɡa (سترګه) | chashman |
| اسب | æsb (اسب) | asp (асп) | voːrdʒ | vurdʒ | vurdʒ | jaʃ | âs (آس) | aspa |
| ابر | æbr (ابر) | abr (абр) | abri | abr | varm | mur | uriədz (اوريځ) | ? |
| گندم | gændom (گندم) | gandum (гандум) | ʒindam | ʒindam | ʒandam | ɣɯdim | ɣanəm (غانم) | ? |
| گوشت | ɡuʃt (گوشت) | ɡuʃt (гушт) | ɡuːxt | ɡuːxt | ɡɯxt | ɡuʂt | ɣwəxa, ɣwəʂa (غوښہ) | ? |
| بسیار/زیاد | besjɒr (بسيار) | bisjor (бисёр) | bisjoːr | ghak, fana | pɯr | təqi | ɖer, ziyât (ډېر، زيات) | paoiri, paoirîsh, pouru |
| بلند | bolænd (بلند) | baland (баланд) | biland | biland | bɯland | bɯland | lwəɻ (لوښ) | berezô, berezañt |
| دور | dur (دور) | dur (дур) | ðar | ðar | ðar | ðir | ləre (لره، لرې) | dûra, dûrât |
| خوب | χub (خوب) | χub (хуб) | χub | bashand | tʃardʒ | baf | xə, ʂə (ښہ) | vohu |
| کوچک | kutʃik (كوچك) | χurd (хурд) | dzul | bucik | dzɯl | dzəqlai | ləɡ, ləʐ (لېږ) | ? |
| گفتن | goft (گفت) | guft (гуфт) | lʉvd | luvd | levd | xənak | wajəl (ويل) | aoj-, mrû-, sangh- |
| کردن | kærd (كرد) | kard (кард) | tʃiːd | tʃigo | tʃeiɡ | tsərak | kawəl (کول) | kar- |
| دیدن | did (ديد) | did (дид) | wiːnt | wuːnt | wand | winɡ | lidəl (ليدل) | dî- |
منابع مکتوب
[ویرایش]- Zarubin, I.I. Bartangskie i rushanskie teksty i slovar. Moskva : Izd-vo Akademii nauk SSSR, 1937.
- Payne, John, "Pamir languages" in Compendium Linguarum Iranicarum, ed. Schmitt (1989), 417–444.
- Payne, John. "The decay of ergativity in Pamir languages." Lingua 51:147-186.
منابع
[ویرایش]- ↑ Shughni منبع در اتنولوگ (16th ed., 2009)
- 1 2 3 Muller, K. 2010: Language in Community-Oriented and Contact-Oriented Domains: The Case of the Shughni of Tajakistan. SIL International
- ↑ Dodykhudoeva, L. 2007: Revitalization of minority languages: comparative dictionary of key cultural terms in the languages and dialects of the Shugni-Rushani group. London: SOAS.
- ↑ Edelman, D (Joy) I.; Dodykhudoeva, Leila R. (2009). The Pamir Languages. In Gernot Windfuhr (ed.), The Iranian Languages: Routledge: London and New York. pp. 773–786.
- ↑ Edel'man, Džoy I.; Yusufbekov, Shodikhon P. (2000). Rušanskij Yazyk. In Rastorgueva, Vera, Džoy I. Edel'man & V. V. Moškalo, Vostočnoiranskie Yazyki. (Yazyki Mira: Iranskie Yazyki, III.): Moscow: Akademia Nauk SSSR. pp. 242–253.
- ↑ یا شاید در نمود کامل
- ↑ J.R. Payne, 'Language Universals and Language Types', in Collinge, ed. 1990. An Encyclopedia of Language. Routledge. From Payne, 1980.
- ↑ Khushruz (1985). Outline of the Tajik language (塔吉克语简志/Tǎjíkèyǔ Jiǎnzhì). Beijing: Nationalities Publishing House.
پیوند به بیرون
[ویرایش]منابع
[ویرایش]- Wikipedia contributors, "Rushani dialect," Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Rushani_dialect&oldid=493301311 (accessed September 12, 2012).