زبان‌های کاسپین

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
زبان‌های کاسپی
پراکنش:کرانه جنوبی دریای خزر
تبار:هندواروپایی
زیرگروه‌ها:
گلاتولوگcasp1236[۱]
{{{mapalt2}}}
نقشهٔ مناطق دارای گویشور زبان‌های حاشیه دریای خزر[۲] در دهستان‌های ایران، کشیده شده با استفاده از اطلاعات جهاد سازندگی و دیگر منابع در سال ۱۹۸۶ میلادی.

زبان‌های کاسپی[۳] یا زبان‌های حاشیه دریای خزر[۴][۵][۶][۷][۸][۹][۱۰][۱۱][۱۲] جزو دسته زبان‌های ایرانی شمال غربی‌اند، که در شمال ایران و جنوب شرق جمهوری آذربایجان بدانان تکلم می‌شود و به چند زیرگروه کلی گیلکی، طبری (مازندرانی) و تالشی تقسیم شده‌اند. این خانواده زبانی ایرانی تا به حال زبان رسمی نشدند ولی از گذشته تا کنون (پس از آغاز عصر اسلام در ایران بزرگ) به عنوان زبان دوم و منطقه ای در کشور ایران و ناحیه قفقاز به رسمیت شناخته شده‌است.

باید توجه کرد که نه تنها بین گیلکی و مازندرانی تفاوت‌های زیادی وجود دارد بلکه هر یک از این دو گونه زبانی دارای لهجه‌های فراوانند.[۱۳]

زبان سمنانی که در شهر سمنان و استان سمنان (که در شمال ایران و مرکز ایران است) تکلم می‌شود،[۱۴] تالشی و تاتی جز این خانواده هستند.[۱۵][۱۶]

زبان‌ها، گویش‌ها یا لهجه‌هایی که امروزه در کناره دریای مازندران به کار می‌روند علاوه بر دو گونه اصلی به نام‌های طبری (مازندرانی) و گیلکی اند.

گیلکی انواع زیر را شامل می‌شوند: گالشی و دیلمی. گونه‌های اخیر لهجه ایی از گیلکی است که امروزه در کوهستان‌ها به کار می‌رود.[۱۷]

اقوام ساکن در منطقه‌ای که امروزه به نام گیلان و مازندران معروف است و در جنوب دریای مازندران قرار گرفته در طول تاریخ به نام‌های مختلفی نامیده شده‌اند، این نام‌ها عبارتند از: کادوس (کادوش)، تپور، آمارد (مارد)، گیل، دیلم، کاس، کاس سی، کاس پی، هیرکانی، گل (جل)، گادوزی، تات، گالش، تالشی، گیلک، پهلوی، پارتی، فهلوی، مازندرانی، طبری، طبرستانی و جز آن.[۱۸]

گلاتولوگ[ویرایش]

گلاتولوگ زبان‌های کاسپین را به سه دسته مازندرانی-شهمیرزادی، گرگانی و گیلکی-رودباری تقسیم نموده است.[۱۹]

  • مازندرانی

گلاتولوگ زبان مازندرانی را به شش گویش زیر تقسیم نموده است:

  1. کاسپین مرکزی: کلارستاق (چالوس، کلاردشت)، تنکابن، رامسر
  2. گالشی مازندران
  3. گچسری
  4. ولاترو
  5. مازندرانی شرقی
  6. مازندرانی غربی
  • شهمیرزادی
  • گیلکی

گلاتولوگ زبان گیلکی را به دو گویش زیر تقسیم نموده است:

  1. گیلکی غربی: رشت، فومن، انزلی
  2. گیلکی شرقی: لاهیجان، لنگرود، ماچیان
  • رودباری

زبان رودباری: جمشید آباد، رستم اباد، شهران، توتکابون، جوبان، رودبار و لاکه.

دونالد استیلو[ویرایش]

زبان‌های کاسپین[ویرایش]

استیلو گویش های زبان کاسپین را به چهار گروه مازندرانی، کاسپین مرکزی، گیلکی شرقی و گیلکی غربی تقسیم نموده است:[۲۰]

  1. مازندرانی: ولاترو، آلاشت، کندلوس، اوره، کردخیل، ساری
  2. کاسپین مرکزی: کلارستاق (چالوس، کلاردشت)، تنکابن، رامسر
  3. گیلکی شرقی: لاهیجان، لنگرود، ماچیان
  4. گیلکی غربی: رشت، فومن، انزلی

زبان تاتی[ویرایش]

استیلو زبان تاتی را جدا از زبان‌های کاسپی دانسته است و زبان تاتی را به تاتی جنوبی، تاتی مرکزی و تاتی شمالی تقسیم نموده است:[۲۱]

  1. تاتی جنوبی: رازجرد، تاکستان، چال، سگز آباد، الوبر، چهرقان، وفس و گورچان.
  2. تاتی مرکزی: کجل، لرد، کاران، کرنق، کلاسر، کلور، شال، طارم، گیلوان، گندماب، نوکیان، سیاورود، هزارود، چرزه، کلاس و کباته.
  3. تاتی شمالی: کیلیت، هرزند، کرینگان، کلاسور، خوینارود.

گویش تاتی مانند[ویرایش]

از نظر استیلو گویش‌های رودباری و طالقانی دسته بندی جدیدی را با عنوان تاتی مانندها «tatoid» تشکیل میدهند. گویش‌های تاتی مانند در اصل زبان تاتی بودند که به دلیل تاثیرات شدید زبان‌های کاسپین و زبان فارسی تمام ویژگی های زبان تاتی را از دست داده اند. استیلو زبان های تاتی مانند را به سه دسته تقسیم نموده است:[۲۲]

  1. گویش طالقانی-الموت.
  2. گویش گازرخان و گوران.
  3. گویش رودبار: جمشید آباد، رستم اباد، شهران، توتکابون، جوبان، رودبار و لاکه.

زبان تالشی[ویرایش]

استیلو زبان تالشی را جدا از زبان های کاسپی دانسته است و زبان تالشی را به تالشی جنوبی، تالشی مرکزی، تالشی مرکزی-شمالی و تالشی شمالی تقسیم نموده است:[۲۳]

  1. تالشی جنوبی: چنارودخان، اسکولاک، پره سر، رضوانشهر، شاندرمن، ماسال ،شفت و ماسوله.
  2. تالشی مرکزی: کرگان رود، جوکندان، لیسار، خطبه سرا،هشت پر، اسالم، ناورود و سرک.
  3. تالشی مرکزی-شمالی:آستارا، لوندویل ، ویزنه و عنبران و لریک
  4. تالشی شمالی: بدلان، گبردنی، پشتتوک، تولگووان، انباران و صیادلر.لنکران و ماساللی

ارتباط با زبان‌های زازا-گورانی[ویرایش]

زبان‌های زازا-گورانی به عنوان زیرشاخه‌ای مستقل از زبان‌های ایرانی شمال غربی دسته‌بندی شده‌اند، اما نزدیکی‌هایی میان این زبان‌ها با زبان‌های کرانه خزر که زیرشاخهٔ دیگر زبان‌های ایرانی شمال غربی هستند مشاهده شده‌است. زبان‌های زازا-گورانی (به‌ویژه زبان زازاکی که خود مردم زازاکی به آن دیملی هم می‌گویند، در طول تاریخ، تحت تأثیر زبان‌های کردی (شاخه غربی زبان‌های ایرانی شمال غربی) قرار گرفته‌اند. گفته می‌شود که گویشوران این زبان از منطقهٔ کرانهٔ جنوبی دریای خزر به ترکیهٔ امروزی مهاجرت کرده‌اند. به باور گارنیک آساتریان، زازاکی مرزهای همگویی متعددی را با زبان‌های جنوب دریای خزر حفظ کرده‌است و جایگاه این زبان در گروه گویش‌های کرانه خزر (شاخهٔ شمالی خانوادهٔ زبان‌های ایرانی شمال غربی) واضح است.[۲۴][۲۵]

منابع[ویرایش]

  1. Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2013). "Caspian". Glottolog 2.2. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology. {{cite book}}: Invalid |display-editors=4 (help)
  2. فرهنگ در دیار باران. (۲۰۱۶). صاحب‌خبر. Retrieved 2 February 2022, from http://sahebkhabar.ir/news/16075776/فرهنگ-در-دیار-باران
  3. حبیب برجیان. «تحوّلاتِ تاریخیِ زبانِ طبری». پژوهش‌های زبانی-ادبی قفقاز و کاسپین. مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی.
  4. اشمیت، رودیگر: راهنمای زبان‌های ایرانی. جلد دوم: زبان‌های ایرانی نو. ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضائی باغ‌بیدی. تهران: ققنوس: ۱۳۸۳–۱۳۸۲. ص۴۸۹.
  5. سبزعلی‌پور، جهان‌دوست: ویژگی‌های مصدر در زبان‌های حاشیه دریای خزر (تاتی، تالشی و گیلکی). در نشریه: زبان‌ها و گویش‌های ایرانی (شماره ۵) ۱۳۹۴, ۲۰۱۵.
  6. Magiran | تحول تاریخی برخی واج‌ها در تالشی مرکزی. (2022). مجله زبان‌شناسی گویش‌های ایرانی، 5(1), 181-193. Retrieved from https://www.magiran.com/paper/2232872
  7. ایجاد کرسی مازندران‌شناسی در دانشگاه دولتی روسیه. (۲۰۱۵). پایگاه خبری چهاردانگه. Retrieved 2 February 2022, from https://4dangehnews.ir/ایجاد-کرسی-مازندران‌شناسی-در-دانشگاه/
  8. خائفی عباس، یاسری حسین: بررسی ماضی نقلی در گویش‌های حاشیه دریای خزر. انجمن ترویج زبان و ادب فارسی ایران، دانشگاه گیلان. ۱۳۹۵, دوره ۱۱.
  9. (2022). Asriran.com. Retrieved 2 February 2022, from https://www.asriran.com/fa/news/359404/زبان-گیلکی-در-معرض-نابودی
  10. پای گپ و گفت گیلکی به دانشگاه گیلان باز شد. (۲۰۲۲). پایگاه خبری جماران. Retrieved 2 February 2022, from https://www.jamaran.news/بخش-گیلان-217/1063703-پای-گپ-گفت-گیلکی-به-دانشگاه-گیلان-باز-شد
  11. ریشه یابی زبان گیلکی | انزلی پرس. (2022). Anzalipress.ir. Retrieved 2 February 2022, from http://anzalipress.ir/ریشه-یابی-زبان-گیلکی/
  12. https://langarnews.ir/11787/مرگ-تدریجی-یک-زبان/
  13. ایران کلباسی، گویش کلاردشت، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ۱۳۷۶ ص. شانزده
  14. Habib Borjian. “Māzandarān: Language and People (The State of Research). ” Iran & the Caucasus, vol. 8, no. 2, Brill, 2004, p. 296, http://www.jstor.org/stable/4030997.
  15. Habib Borjian. “Māzandarān: Language and People (The State of Research). ” Iran & the Caucasus, vol. 8, no. 2, Brill, 2004, p. 299, http://www.jstor.org/stable/4030997.
  16. Dalby, A. (1998). Dictionary of Languages: The Definitive Reference to More Than 400 Languages (به انگلیسی). Columbia University Press. p. 226. Retrieved 2022-02-03.
  17. ایران کلباسی، گویش کلاردشت، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ۱۳۷۶ ص. بیست و دو
  18. ایران کلباسی، گویش کلاردشت، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ۱۳۷۶ ص. نوزده
  19. https://glottolog.org/resource/languoid/id/casp1236
  20. یوسفی، سعیدرضا (۱۴۰۰). «نقد و بررسی فصل پنجم از کتاب جامع زبان‌ها و زبان‌شناسی آسیای غربی: رویکردی منطقه‌ای با عنوان «منطقۀ کاسپین و جنوب آذربایجان: کاسپین و تاتی»» (PDF). پژوهشنامه انتقادي متون و برنامه هاي علوم انساني. ۲۱ (۱): ۳۹۳.
  21. یوسفی، سعیدرضا (۱۴۰۰). «نقد و بررسی فصل پنجم از کتاب جامع زبان‌ها و زبان‌شناسی آسیای غربی: رویکردی منطقه‌ای با عنوان «منطقۀ کاسپین و جنوب آذربایجان: کاسپین و تاتی»» (PDF). پژوهشنامه انتقادي متون و برنامه هاي علوم انساني. ۲۱ (۱): ۳۹۴.
  22. یوسفی، سعیدرضا (۱۴۰۰). «نقد و بررسی فصل پنجم از کتاب جامع زبان‌ها و زبان‌شناسی آسیای غربی: رویکردی منطقه‌ای با عنوان «منطقۀ کاسپین و جنوب آذربایجان: کاسپین و تاتی»» (PDF). پژوهشنامه انتقادي متون و برنامه هاي علوم انساني. ۲۱ (۱): ۳۹۴.
  23. یوسفی، سعیدرضا (۱۴۰۰). «نقد و بررسی فصل پنجم از کتاب جامع زبان‌ها و زبان‌شناسی آسیای غربی: رویکردی منطقه‌ای با عنوان «منطقۀ کاسپین و جنوب آذربایجان: کاسپین و تاتی»» (PDF). پژوهشنامه انتقادي متون و برنامه هاي علوم انساني. ۲۱ (۱): ۳۹۴.
  24. دانشنامۀ ایرانیکا: دِملی، نوشتۀ گارنیک آساتریان، منتشرشده در ۱۵ دسامبر ۱۹۹۵؛ بازدید در ۲۹ اوت ۲۰۲۱.
  25. پاول، لودویگ. ۱۹۹۸. جایگاه زازاکی در میان زبان‌های ایرانی غربی، در مجموعه مقالات سومین کنفرانس اروپایی ایران‌شناسی برگزارشده در کمبریج، ۱۱ تا ۱۵ سپتامبر ۱۹۹۵؛ بخش اول: مطالعات ایرانی کهن و میانه، ویراستار: نیکولاس سیمز-ویلیامز، ویسبادن: لودویگ رایکرت، صص ۱۶۳-۱۷۷؛ بازدید در ۲۹ اوت ۲۰۲۱.