تاتی طالقانی

طالقانی
طالقونی، گیلکی دیلمی
زبان بومی در	ایران استان استان البرز شهرستان طالقان
منطقه	البرز جنوبی
تبار	هندواروپایی هندوایرانی ایرانی ایرانی غربی ایرانی شمال غربی زبان دیلمی ایران گویش‌های دیلمی گونه طالقانی
گویش‌ها	شهرکی جوستانی گلیردی
سامانه نوشتاری	الفبای فارسی
کدهای زبان
ایزو ۳–۶۳۹	–

دیلمی طالقانی یا گویش طالقانی گویشی از زبان‌های ایرانی شمال غربی و زیرمجموعهٔ زبان گیلکی ایران می‌باشد. گویش طالقانی به دو گویش دیلمی طالقانی و طبری طالقانی تقسیم می‌شود. به عقیده صاحب نظران گویش مردم طالقان به دو دسته طبری طالقانی و دیلمی طالقانی تقسیم می‌شود. روستاهایی که بین جوستان و کوه‌های کندوان قرار گرفته‌اند به لهجه مازندرانی سخن می‌گویند. از جوستان به سمت باختر به دیلمی با لهجه طالقانی سخن می‌گویند. زبان مردم طالقان مازندرانی و دیلمی است و لهجه آنها طالقانی می‌باشد و فقط در روستای میناوند مردم به زبان ترکی سخن می‌گویند. به گفته اعظام الوزاره زبان اهل طالقان مرکب است از لهجه و لسان قزوینی و طبرستانی چون با این دو ولایت همسایگی و مجاورت دارند و از هر دو سمت وضع تکلم و تلفظ خود را اقتباس نموده است.به عقیده زبان‌شناسان گویش طالقانی مرز انتقال گویش کاسپین (مازندرانی و گیلکی)، تاتی و فارسی می‌باشد. گویش طبری طالقانی گویشی از زبان مازندرانی و زیر مجموعه گویش کلارستاقی می‌باشد که به گویش مردم شهرستان چالوس شباهت دارد و برخی ویژگی‌های نحوی آن به گویش‌های مازندرانی گونه همچون شمیرانی شباهت دارد. آبادی‌های بالا طالقان همچون گته ده، اسکان، دهدر، درا پی، گرآب، ناریان، مهران، خیکان و پراچان به گویش طبری طالقانی گویش می‌کنند.

تقسیم‌بندی

به عقیده حبیب برجیان شهمیرزاد، قصران و ساوجبلاغ، طالقان و الموت و کلاردشت و تنکابن یا کاسپی مرکزی گونه‌های زبانی پیرامون مازندران محسوب می‌شوند. این پژوهشگر زبان طبری علاوه بر زبان، رسوم مشترک را همدیگر ویژگی شهروندان حوزه زبان کاسپی دانست و گفت: آیین تیرماه سیزده شو از ویژگی‌های مشترک گیلان و مازندران است. مردم طالقان و الموت هم از این جشن سخن می‌گفتند. در کتاب استان‌شناسی البرز چاپ وزارت آموزش و پرورش، گویش مناطقی از کرج و طالقان، ساوجبلاغ شبیه به مازندرانی عنوان است. گویش طالقانی می‌تواند گونه‌ای از زبان‌های شبهه طبری باشد. برخی از صاحب‌نظران نیز گویش طالقانی را از گویش‌های تاتی‌گونه می‌دانند. گرچه گویش مردم طالقان با گویش تات‌های دیگر مناطق ایران تفاوت دارد. به گفته منیژه یوحنایی حوزه گستردگی زبان مازندرانی از شرق تا گرگان از جنوب تا شهمیرزاد، سنگسر، فیروزکوه، دماوند، لواسانات و مناطق شمالی امامزاده داوود و طالقان و از غرب تا تنکابن است.

گویش‌های طالقان

گویش‌های طالقان به دو دسته طالقانی و طبری طالقانی تقسیم می‌شود.

1. گویش طالقانی: این گویش از جوستان به غرب و در تمام آبادی‌ها پایین طالقان میان طالقان و کنارود گویش می‌شود.
2. طبری طالقانی: این گویش از کندوان تا جوستان گویش می‌شود و بیشتر آبادی بالا طالقان به جز جوستان را درمی‌گیرد.

همچنین یک زبان رمزی به نام «پَس‌پَسایی» یا «سَپ‌سَپایی» در طالقان وجود دارد که گویا فشارهای اجتماعی زمان مغول سبب ایجاد آن شده است. بیشتر واژگان این زبان رمز واژگون شده هستند.

دستور زبان

ضمایر

در گویش طالقانی ضمیر سه حالت دارد: فاعلی، مفعولی و ملکی.

ضمیر	۱ مفرد	۲ مفرد	۳ مفرد	۱ جمع	۲ جمع	۳ جمع
فاعلی، طالقانی	men	te/to	u	mâ	šemâ	ošan
مفعولی، طالقانی	mene/mere	tere	ure	mâre	šemâre	ošane
ملکی، طالقانی	meni/mi	ti	uyi	mâyi	šemayi	ošani

شناسه

در گویش طالقانی شناسه به صورت زیر می‌باشد.

در زبان فارسی دو دسته شناسه داریم: گذشته و حال. اما در گویش طالقانی سه دسته شناسه داریم: گذشته، حال ساده و حال التزامی.

۱. گذشته:

• بن ماضی ساده: -biâma = آمد
• بن ماضی استمراری: -miyâma = می‌آمد

گذشته	۱ مفرد	۲ مفرد	۳ مفرد	۱ جمع	۲ جمع	۳ جمع
شناسه	yama	i/ey	a/∅	eym	eyn	ana

۲. حال ساده:

• بن مضارع اخباری: -miya= می‌آید

حال ساده	۱ مفرد	۲ مفرد	۳ مفرد	۱ جمع	۲ جمع	۳ جمع
شناسه	em	i/ey	a	eym	eyn	an

۳. حال التزامی:

• بن مضارع التزامی: -biya = بیا

حال التزامی	۱ مفرد	۲ مفرد	۳ مفرد	۱ جمع	۲ جمع	۳ جمع
شناسه	em/am	ey	a	eym	eyn	an

صرف فعل

در جدول زیر فعل آمدن (biâmiyan) بر اساس گویش طالقانی در زمان‌های مختلف صرف می‌شود.

زمان/شخص	۱ مفرد	۲ مفرد	۳ مفرد	۱ جمع	۲ جمع	۳ جمع
حال التزامی	biyem	biyey	biya	biyeym	biyeyn	biyan
حال ساده	miyem	miyey	miya	miyeym	miyeyn	miyan
حال درحال انجام	darem-miyem	dari-miyey	dare-miya	darim-miyeym	darin-miyeyn	daren-miyan
گذشته ساده	biyâmiyama	biyâmiey	biyâmia	biyâmieym	biyâmieyn	biyâmiana
گذشته استمراری	miyâmiyama	miyâmiey	miyâmia	miyâmieym	miyâmieyn	miyâmiana
گذشته درحال انجام	dabiyam-miyâmiyam	dabiy-miyâmiey	dabiya- miyâmia	dabiyeym-miyâmieym	dabiyeyn- miyâmieyn	dabiyan-miyâmian
گذشته کامل	biyâma biyam	biyâma bi	biyâma ba	biyâma biyeym	biyâma biyeyn	biyâma biyan
آینده	mexâm biyem	mexây biyey	mexâ biya	mxâym biyeym	mexâyn biyeyn	mexân biyan

در جدول زیر فعل گفتن (bagoten/boten) بر اساس گویش طالقانی در زمان‌های مختلف صرف می‌شود.

زمان/شخص	۱ مفرد	۲ مفرد	۳ مفرد	۱ جمع	۲ جمع	۳ جمع
حال التزامی	bagom	bagoi	bagoa	bagoim	bagoin	bagoan
حال ساده	migom	migoi	migoa	migoim	migoin	migon
حال درحال انجام	darem-migom	dari-migi	dare-migoa	darim-migim	darin-migin	daren-migon
گذشته ساده	bagotema	bagoti	bagote	bagotim	bagotin	bagotena
گذشته استمراری	migotem	migoti	migota	migotim	migotin	migoten
گذشته درحال انجام	dabiyam-migotem	dabiy-migoti	dabiya-migota	dabiyeym-migotim	dabiyeyn-migotin	dabiyan-migoten
گذشته کامل	bagote biyam	bagote bi	bagote ba	bagote biyeym	bagote biyeyn	bagote biyan
آینده	mexâm bagom	mexây bagoi	mexâ bagoa	mexâym bagoim	mexâyn bagoin	mexân bagoan

نشانه جمع

در گویش طالقانی از نشانه‌های [on] و [kon] برای جمع استفاده می‌شود.

دخترها	detar kon
گاوها	go on

حرف اضافه

حروف اضافه در گویش طالقانی به شرح زیر است.

فارسی معیار	گویش طالقانی	گویش ساری
داخل	dela	dele
برای	be	ve
از	de	je
را	re	re
با	hamrâ	hemrâ
زیر	bon	ben
روی	sar	sar

فارسی معیار	گویش طالقانی
برای من	mi/meni be
برای تو	ti be
از من	mi/meni de
از تو	ti de
پدر را	piyar re
دختر را	detar re
با تو	ti hamrâ
زیر میز	mizi bon
بالا میز	mizi sar

افعال

• صرف فعل شدن (babiyan) در زمان حال، گذشته و حال التزامی به گویش طالقانی.

فعل شدن	۱ مفرد	۲ مفرد	۳ مفرد	۱ جمع	۲ جمع	۳ جمع
زمان حال	mibom	mibi	miboe	mibim	mibin	mibon
زمان گذشته	babiyama	babiy	babiya	babiyeym	babiyeyn	babiyana
زمان حال التزامی	babum	babi	babu	babim	babin	babun

• صرف فعل بودن (biyan) در زمان حال و گذشته به گویش طالقانی.

فعل شدن	۱ مفرد	۲ مفرد	۳ مفرد	۱ جمع	۲ جمع	۳ جمع
زمان حال	hassema	hassi	hassa	hassim	hassin	hassena
زمان گذشته	biyam	bi	ba	biyeym	biyeyn	biyan

• صرف فعل بودن در جایی (daben)در زمان حال، گذشته و حال التزامی در زمان‌های مختلف به گویش طالقانی.

فعل شدن	۱ مفرد	۲ مفرد	۳ مفرد	۱ جمع	۲ جمع	۳ جمع
زمان حال	darem	dari	dare	darim	darin	daren
زمان گذشته	dabem	dabiy	daba	dabeim	dabein	daban
زمان حال التزامی	dabum/dabâšem	dabui/dabâši	dabu/dabâše	dabuim/dabâšim	dabuin/dabâšin	dabun/dabâšen

واژگان

شماری از واژه‌های طالقانی و مقایسه آن با گویش کلارستاقی (چالوس) و فارسی:

گویش طالقانی	گویش کلارستاقی (چالوس)	فارسی
piyar	piyar	پدر
mâr	mâr	مادر
šu mâr	ši mâr	مادر شوهر
zan berâr	zan berâr	برادر زن
xaxor/xoar	xaxor	خواهر
berâr	berâr	برادر
pesser	rikâ/peser	پسر
detar	kijâ/detar	دختر
darzen	darzen	سوزن
dim	dim	صورت
emšo	emšu	امشب
isa	esâ	اکنون
kaše	kaše	بغل
vâš	vâš	علف
bon	ben	پشت
joz/aquz	aquz	گردو
verg	verg	گرگ
dela/miyân	dele	داخل
xana/sere	xana/sere	خانه

جستارهای وابسته

• مردمان مازندرانی
• طبرستان
• استان مازندران
• زبان مازندرانی
• ادبیات مازندرانی
• کرج
• استان البرز
• شهرستان طالقان
• شهرستان کرج
• طالقان