گویش‌های منطقه فارس

گویش‌های منطقه فارس
فارسی
زبان بومی در	ایران
منطقه	استان فارس
تبار	زبان‌های هندواروپایی هندوایرانی ایرانی ایرانی غربی جنوب غربی گویش‌های منطقه فارس
سامانه نوشتاری	فارسی
کدهای زبان
ایزو ۳–۶۳۹	–

گویش‌های منطقهٔ فارس که در برخی از مناطق نامیده می‌شوند، گروهی از گویش‌های ایرانی جنوب غربی هستند که به صورت یک زنجیره گویشی در سراسر منطقه فارس بدان گفتگو می‌شود. بر اساس پراکندگی جغرافیایی می‌توان این گویش‌ها را به سه گروه تقسیم کرد: جنوب غربی (فارسی-لری), جنوب مرکزی (کهمره‌ای) و جنوب شرقی (لارستانی).

دسته‌بندی‌ها

از نظر رده‌شناسی این گویش‌ها به دسته‌های زیر تقسیم می‌شوند:

جنوب غربی		شمال غربی
فاعل–مفعولی	مطلق-کنایی در ساختارهای گذشته متعدی
تاجیکی کلانی، لری کلانی، لری ممسنی، باصری، بلیانی، حیاتی (دولت‌آبادی), لردرنگانی، دژگاهی/گوری، ریچی، تنگ کیشی، زاخرویه‌ای	کهمره‌ای، دشتستانی، دشتی، بوشهری، بهبهانی، تنگسیری، دوانی، بردستانی، دهله‌ای، کنده‌ای، کوزرگی، ماصرمی، اقلیدی، بیروکانی، دادنجانی، درونکی/مهبودی، بنافی، پاپونی، دوسیرانی، سمغانی، گرگنایی-گاوکشکی، موسقانی، نودانی؛ لارستانی: اسیری، اهلی، خنجی، گراشی/زینل‌آبادی، کلاتی (اوزی), کاریانی؛ سایر: شورابی	کرشی، سیوندی، عبدویی، کرونی

گویش‌های مطلق-کنایی

گویش‌های مطلق-کنایی هنوز حالت فارسی میانه را در خود حفظ کرده‌اند. مهم‌ترین ویژگی آن ها داشتن حالت کنایی است که شناسه‌های صرفی پیش از فعل قرار می‌گیرند. این گویش‌ها در بخش هایی از استان فارس، مناطقی در استان بوشهر، غرب استان هرمزگان و شهر بهبهان در خوزستان رایج هستند. برای برخی از آن ها از جمله گویش‌های لارستانی شناسه‌های غیرکنایی برای فعل‌های لازم نیز نسبت به پارسی معیار متفاوت است. زبان شیرازی قدیم و کازرونی قدیم که برخی شاعران منطقه همانند حافظ و سعدی به آن ها شعرهایی دارند نیز گونه‌هایی از همین گویش ها است. برای نمونه مثلاً در اینگونه گویش‌ها برای گفتن مفهوم «مگر خوردی؟» می‌گویند: «مگرت خورد؟» و واج «ت» در این عبارت شناسهٔ دوم شخص مفرد است که پیش از بن فعل «خورد» آمده یا به خود بن می‌چسبد یا به کلمه‌های پیش از آن متصل می‌گردد. در کتاب فارسی میانه شکند گمانیک ویچار اینگونه می‌آید: «مگرت از آن درخت دانشنی ام گفت کو مخورید خورد؟» ترجمهٔ فارسی امروزی این جمله می‌شود: «مگر از آن درخت دانشی که «گفتم نخورید» خوردی؟» در این عبارت فارسی میانه «ت» در مگرت شناسهٔ فعل خورد در پایان جمله است و شناسهٔ فعل گفت در عبارت ام گفت «ام» است که پیش از آن آمده است.

این گویش ها در مناطق زیر ثبت شده‌اند که الگوی توزیع جغرافیایی متمایزی را در جهت شمال غربی به جنوب شرقی در امتداد رشته کوه‌های موازی غرب فارس نشان می‌دهند:

1. منطقه ساحلی بوشهر، تنگستان و دشتی در جنوب شرقی آن و دشتستان در شمال و شمال شرقی آن
2. مناطق رشته کوه‌های کوهمره نودان، کوهمره جروق و کوهمره سرخی، که از شمال کازرون تا جنوب غربی شیراز امتداد دارد.
3. روستاهای کنار جاده اردکان به شیراز
4. روستاهای دشتک، امامزاده اسماعیل و کندازی در دهستان ابرج در غرب مرودشت.

گویش‌های منفرد شمال غربی

گویش اقلیدی یکی از گویش‌های ایرانی است که در منطقهٔ اقلید در شمال غربی استان فارس رواج دارد. این گویش دارای ساختارهایی برگرفته از فارسی میانه و ویژگی‌هایی چون تغییر آوایی (مانند تبدیل «خ» به «غ» و «او» به «ای»)، واژگان کهن دامداری و کشاورزی، و واژه‌هایی با ریشه در پهلوی و اوستایی است. برای نمونه:

• چوغت ← چوب خط
• پغ ← پخ
• لیت ← لوت
• اورمون = گلابی
• اَسپِس = یونجه وحشی

واژگان

دوانی	کوزرگی	ماسرمی	فارسی
bu, bâva, bova	bovâ	bovâ	پدر
borâk, borâ	kâkâ	kâkâ	برادر
damâ, demað	dumâð	dumâð	داماد
ri	sirat	sirat, ri	رخ
mi, mel	mi	mi	موی
das	das	das	دست
:ma	:ma	mâ	ماه
setâ:ra	setâra	setâra	ستاره
ba:l	ba:l	barf	برف
tsâ	kâr	čâr	چهار
haf	haft	haft	هفت
yâzza	yâzza	yâzza	یازده
xordek	xord	kuškak	کوچک
te:z	tiz	tiz	تیز
:ze	šo	zir	زیر
mor	morvak	morx	مرغ
qalâ	qalâɣ	qalâ	کلاغ
gâ	gâ	gâ	گاو
oftâ	oš va:s	oftâ	افتاد
me:rezet	mirezet	mireze	می‌پزد
vâtser	bebâf	bevâf	بباف

نمونه

گویش‌های فاعل–مفعولی
گویش	گزاره
فارسی معیار	har ke marâ did, be man salâm kard
فارسی گفتاری	har ki mano did,be man salâm kard
فارسی آبادانی	har ki mo'ne did , be mo selâm kerd
فارسی شیرازی	har ki moy midid,azom selam mikerd
گویش کرونی	har ka me-ni di, va me salâm kerd.
تاجیکی کلانی	har k̂i may di, salâm ike
لری کلانی	har ka mo midi, salâm ike
لری ممسنی	har k̂e me na di, vam salâm k̂e
باصری	har ke me-ye di, salâm-om ke
بلیانی	har k̂e mo di, salâm-am ke
حیاتی	har k̂i mo-na dið, salâm-om kerd
لردارنگانی	har k̂i mo-na dið, az mo salâm kerd
دژگاهی (گوری)	har k̂a mo dið, salam kerd
ریچی	har k̂e mo-na di, salâm-am k̂-e
دژگاهی	har ke mo miði, salâm-am mik̂e
زاخرویه‌ای	har ke mo dið, salâm-om k̂erd

گویش‌های مطلق-کنایی
گویش	گزاره
دوانی	har k̂i-š ma di-š, salâm k̂e
بهبهانی	har kiš miditam, a mey salâm mike
دهله‌ای	har k̂iš ma di, eš salâm ama k̂e
کنده‌ای	har k̂i om dið-eyi, salâm kârd-ey
کوزرگی	har k̂i me-š di, salâm oš k̂e
ماصرمی	har k̂a me eš- di, salâm-ša k̂erda
بیروکانی	har k̂i seyl-em eš ki, salâm-eš ki
دادنجانی	har k̂i ma-š di, salâm-eš ki
مهبودی	har k̂i ke ma-š di, salâm-eš ke
بنافی	har k̂i eš ma di eš, salâm-am k̂e
پاپونی	har k̂i mo-š di, salâm-eš k̂e
دوسیرانی	har k̂i mo oš di, salâm-oš a mo k̂e
سمغانی	har k̂i mo-š di, salâm-eš k̂e
گاوکشکی	har k̂e-â midim, salâm na-šk̂e
موسقانی	har k̂e ma eš di, salâm-eš k̂e
نودانی	har k̂i mo-š di, salâm-eš ke
اسیری	har ke mo-š di, salâm-om oš-ke
اهلی	har ke mo-š di, salâm-om oš-ke
خنجی	har ka mo-š di, salâm-oš kerd-om
گراشی	har ke mo-š di, salâm-e mo-š ke
کلاتی	har-ka-š ded-om, salâm-oš kerd-om
کاریانی	har ke mo-š di, salâm-oš ke
شورابی	har ke me oš-di, salâm-eš ke

گویش‌های منفرد شمال غربی
گویش	گزاره
گویش کوروشی	har k̂a man-a didi, ba man salâm iko
سیوندی	har kâmišâ merâ diyešâ avinim wâtešâ salâm
گویش عبدویی	har k̂asi k̂e may di, selâm-i k̂e
گویش دشتی	har k̂i-š mo di, eš selâm-om k̂e