کردی کرمانشاهی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
کردی کرمانشاهی

کوردی کرماشانی جیلدانی 

تلفظ: Kirmaşanî
گویشگاه‌ها:  ایران
شمار گویشوران: ۸۵۰٬۰۰۰
خانواده: هندواروپایی
هندوایرانی
ایرانی
   ایرانی غربی
    شمال غربی
     زبان کردی
      کردی جنوبی
       کردی کرمانشاهی
کد زبان
ISO 639-1: هیچ
ISO 639-2:
ISO 639-3: sdh

کردی کرمانشاهی (به کردی : کوردی که‌رماشانی) نام گویشی از کردی جنوبی است[۱] که در شهر کرمانشاه در غرب ایران رواج دارد. البته این لهجه با توجه به خصوصیات مشترکی که با لهجهٔ قصری (لهجۀ اهالی شهر قصرشیرین) دارد در کل به عنوان لهجهٔ قصری – کرماشانی شناخته می‌شود.[۲][۳][۴][۵][۶][۷][۸][۹]

زبان کردی، یکی از زبان‌های غربی ایران است که به سه شاخهٔ اصلی شمالی، مرکزی و جنوبی تقسیم می‌شود. شاخهٔ شمالی، کرمانجی و شاخهٔ مرکزی، سورانی نامیده می‌شود. کردی جنوبی، که از زیرمجموعه‌های مهم این زبان است، خود به گویش‌هایی مانند کرمانشاهی، فیلی و لکی تقسیم می‌شود.[۱۰][۱۱][۱۲][۱۳][۱۴][۱۵][۱۶] کردی کرماشانی در شهر کرمانشاه تکلم می‌شود. به هر روی، لهجهٔ کردی کرمانشاهی هرچند دچار برخی تغییرات شده، هنوز اصالت کردی خود را حفظ کرده‌است.

در طول تاریخ، زبان فارسی رایج در غرب کشور از جمله فارسی کرمانشاهی، تأثیراتی بر روی زبان کردی کرمانشاهی گذاشته است.

تبارشناسی زبانی[ویرایش]

نمونه یک متن ادبی[ویرایش]

ئه‌و چێشته‌گ چۊ زانست له دیرووک توومار کریاێه ڕا و ئه‌نیشه‌ێ ڕچه‌شکنه‌یل فه‌ڵسه‌فه له سه‌دان ساڵ وه‌رجه زاین بۊیه. فه‌ڵسه‌فه وه‌رجه سۆقرات، چاودێر زانسته‌یل سرووشتی بۊیه و کارێگه‌و کردار، باوه‌ڕ، دین و ئاین خه‌ڵک نێاشتێیه. وه سه‌ر ئێ بێ باێه‌خی‌یه‌وه له سه‌ره‌تاێ دامه‌زریان کوومه‌ڵگایل شاری و ژیار به‌شه‌ری زۊنه، ته‌نانه‌ت وه‌رجه وه دی هاتن دینه‌یل گه‌ورا، به‌شه‌ر په‌ێ وه قۊلی و گرانی خێ (ئه‌خڵاق) و فه‌رهه‌نگ و ئه‌ده‌بیات واوه‌سه و په‌ێوه‌ندارێ بردۊد و ئاگا بۊ له ڕه‌وڵ گران ئێ فاکتۆره له ژیان خوه‌ێ. وه‌ێ جووره تۊه‌نیم بۊشیم، په‌ند پێشه‌نان وه‌رجه ده‌سه‌به‌نی ئه‌ڕا زانسته‌یل و ته‌نانه‌ت بۊن فیلسووفه‌یل، بۊه و ژیاێه. به‌شه‌ر خاوه‌ن ژیار تۊه‌نسێیه خاس و گه‌ن له یه‌که‌و بکه‌ێد و له رۊ ئه‌زموون و خاوه‌نداری له ئۆستووره و مه‌ته‌ڵه‌یل زۊنه، واته و ده‌سته‌واژه‌ێ ئه‌خڵاقی بسازێد. وه پاێه‌ێ په‌خشانه‌یل دیرووکی ئه‌ڕا یه‌کم جار ئه‌ره‌ستوو ده‌س کرده کوو کردن واته‌ێ پێشه‌نان، گ هۊچ لاپه‌ڕه‌ێگ له لێ وه ده‌س که‌س نه‌ڕه‌سیه. ئوو هه‌رسه‌ێ فره له فیلسووفه‌یل و هه‌ڵبه‌ستوانه‌یل ئه‌و سه‌رده‌مه چۊ: ئه‌فڵاتۊن، ئاپۆلۆنیووس، ئۆرپیدس و... له ناو کارهیلێان چۊ به‌شێگ له ئه‌ده‌بیات، له‌ێ واته‌یله بردیانه کار، هۊچکامێان کارێگ تایبه‌ت له‌سه‌ر ئێ گه‌په نه‌کردن.[۱۷]

یک نمونه شعر از شاعر معروف کرمانشاه، شامی کرماشانی[ویرایش]

وڵم که‌

شه‌ره‌ف کوشیا و وژدان جوانه‌مه‌رگ بیوه بێ وژدانی هه‌ێرانم وڵم که
وه ئه‌رواێ شه‌ره‌ف سه‌وگه‌ند، دائممه‌لوول مه‌رگ وژدانم وڵم که
نه‌کرد که‌س ده‌ئوه‌تم، خوه‌م بیمه مێمانوه کار خوه‌م په‌شێمانم وڵم که‌
وڵم که تا نه‌وه‌ێ که‌س په‌ێ وه ده‌ردمدۆ سێ رووژێ ک مێمانم وڵم که‌
وڵم که‌ی، یا نیه‌کهٔ ره‌همی وه حاڵمته‌نم کردیده زندانم وڵم که‌

نمونه یک شعر به کردی کرمانشاهی[ویرایش]

بێستۊن[ویرایش]

ئه‌ر هه‌ێ بێستۊن سه‌ر به‌رز بێ باکقامه‌ت که‌شیده تا ئه‌وج ئه‌فڵاک
ئه‌ڕاخه‌مینی؟ په‌ێ کی خه‌مباری؟داخ کام ئه‌زیز له سینه داری؟
تْ مه‌هره‌م راز کام ده‌رده‌داری؟له هجران کی وه‌ێ ته‌ور خه‌مباری؟
راز کام ئاشق‌ها سینه‌ێ پاکد؟ئاود چۊ زه‌م‌زه‌م، کیمیاس خاکد
سینه‌د جاێ تیشه‌ێ کام دڵنه‌وازه؟له جاێ هه‌ر تێشه‌ش یه‌ێ دنیا رازه؟
وه زاه‌ر بێ خه‌م وه دڵ ناڵانێفه‌رسووده وه زام ئقده‌ێ ساڵانێ
نیشانه‌ێ دیرین تاریخ مادیرازدار ئه‌شق شیرین فه‌رهادی
ئه‌و د ناکامه له لاێ ت مردنراز ئه‌شقبازی وه ت سپڕدن
شاهد ره‌نجه‌یل فه‌رهاد پاکیوه زه‌رب تێشه، سینه سه‌د چاکی
له‌وه ئفتخار گه‌نجینه‌ێ رازیئستوار قامه‌ت سینه فه‌رازی
قه‌رارگاێ شیرین شه‌ودێز سواریماواێ ئاشقان دڵ بێ‌قه‌راری
جاێ سه‌ێر و شکار نوو نه‌هاڵانێبه‌هه‌یشت به‌رین کورده ماڵانێ
سینه خراشیاێ تیشه‌ێ فه‌رهادێسرووشت ئه‌نه‌خورد خته‌ێ ئابادێ
ئه‌ێ قولله‌ێ سه‌ربه‌رز ئه‌ڕام ئه‌زیزیجاێ ده‌سه‌ڵات خه‌سرو په‌رویزی
سه‌راود ئه‌سرین گریانه چه‌ودوه لای گاماسیاو چۊ به‌یده‌و خه‌ود
هێمان تووز خه‌م‌ها بان شاندهه‌ور دڵته‌نگی وارێد له باند
توای تا وه کێ خه‌مین بنیشێپه‌ێ مرگ فه‌رهاد هه‌ر ئاخ بکیشێ
سه‌ربه‌رز خه‌مین خوه‌م شه‌ریکدمهاوراز شه‌وه‌یل دڵ خه‌ریکدم
هه‌م تْ خه‌مینی هه‌م مْ خه‌مبارمتْ زه‌خمی تیشه مْ زه‌خمێ یارم

[۱۸]

تفاوت لهجهٔ کردی کرمانشاهی با لهجهٔ اردلانی (سنندجی)[ویرایش]

در اینجا سعی شده به برخی تغییرات بوجود آمده و تفاوت‌های لهجهٔ کردی کرمانشاهی در مقابل لهجهٔ کردی اردلانی (سنندجی) اشاره شود که در جدول زیر با چند نمونه از آنها آشنا می‌شویم.

کرمانشاهی سنندجی فارسی
هلوو هه‌شتاڵوو هلو
بچیم بچین برویم
بچم بچن بروم
خوه‌یشک خوه‌یشک خواهر
ئیوه ئێوه شما
تیوڵ ته‌وێڵ پیشانی
بچوو بچۆ برو
مِل مِل گردن
مناڵ مناڵ بچه
مه‌لوچِگ مه‌لوچه‌گ گنجشک
خه‌رووشک که‌ورێشک خرگوش
ڕوی ڕێوی روباه
چه ئۊشی چه ئه‌یژێت چه می‌گوید

البته بسیاری اوقات کرمانشاهی‌ها تمایل به استفاده از واژه‌های اصیل‌تر دارند.

تفاوت مردمی[ویرایش]

تفاوتهای بسیاری در کردهای کرمانشاهی با استفاده از منابع بیشتر و بهتر، دسترسی بیشتر به روش‌های کسب درآمد، داشتن موقعیت اجتماعی و همچنین میزان امکانات قابل توجه برای رشد و قرار گرفتن در بین کلانشهرهای ایران بعنوان عامل یک برنامه برای رشد و شکوفایی کلانشهر کرمانشاه و زبان کردی کرمانشاهی ایجاد شده‌است که می‌توان بازتاب آن را در فرهنگ کرمانشاهی دید.[۱۹][۲۰] کردی کرمانشاهی از جمله معتبرترین و با پرستیژترین لهجه‌های کردی در استان کرمانشاه است و انواع مختلفی از این لهجه در سطح شهر کرمانشاه صحبت می‌شود. اشعار پرتو کرمانشاهی و آهنگ‌های کردی شهرام ناظری به این لهجه خوانده می‌شوند.[۲۱]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. I. Kamandar Fattah, Les Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectologique. Louvain, Peeters, 2000, p. 55-62
  2. بهادر، م. (۱۳۹۰). نحو کردی قصری بر مبنای دستور زایشی
  3. فرهنگ کردی کرمانشاهی (کردی به فارسی)، علی‌اشرف درویشیان، تهران: نشر سهند، ۱۳۷۵
  4. رنجبر چقاکبودی، وحید. دستور زبان کردی کرمانشاهی. کرمانشاه: طاق‌بستان، ۱۳۸۸. شابک ‎۹۷۸-۹۶۴-۵۱۰-۱۴۷-۱. 
  5. دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد دهم، تهران، ۱۳۸۰، صص ۵۴۸–۵۴۹
  6. Rüdiger Schmitt: Die iranischen Sprachen in Gegenwart und Geschichte. Wiesbaden (Reichert) 2000,.
  7. Rüdiger Schmitt (Hg.): Compendium Linguarum Iranicarum. Wiesbaden (Reichert) 1989,
  8. Kurdish language
  9. Kurdish language - Britannica Online Encyclopedia
  10. بلو، ژویس (1387الف). «کردی». ویراستار رودیگر اشمیت. راهنمای زبان‌های ایرانی. سرپرست مترجمان: حسن رضایی باغ‌بیدی. تهران: ققنوس. جلد دوم صفحات 541-554
  11. بلو، ژویس؛ باراک، ویسی (1387ب). دستور زبان کردی کرمانجی. ترجمهٔ علی بلخکانلو. تهران: ناشر مترجم
  12. رضایی باغ‌بیدی، حسن (1388). تاریخ زبان‌های ایرانی. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی
  13. ویندفور، گرنوت ل. آربور، ان (1387). «ایرانی نوی غربی». ویراستار رودیگر اشمیت. راهنمای زبان‌های ایرانی. سرپرست مترجمان حسن رضایی باغ‌بیدی. تهران: ققنوس. جلد ۲، صص 417-433
  14. Asatrian, Garnik (2009). Prolegomena to the Study of the Kurds. Yerevan: Yerevan State University,BRILL
  15. Haig, Geoffrey & Matras, Yaron (2002). Kurdish Linguistics: a brief overview. Berlin: Sprachtypol. Uni. Forsch. (STUF)
  16. رنجبر چقاکبودی، وحید. دستور زبان کردی: گويش کرمانشاهی. تهران: هرمس، ۱۳۹۴. مقدمه. شابک ‎۹۷۸-۹۶۴-۳۶۳-۹۲۰-۴. 
  17. بخشی از مقدمه کتاب «واته‌ێ پێشه‌نان» نوشته "اکبر رضایی" نویسنده کرمانشاهی
  18. شعر "بیستون" از مجموعه شعر «هه‌ساره‌گه‌ێ خێاڵ» سرودهٔ کرمرضا فتاحیان شاعر کرمانشاهی
  19. رنجبر چقاکبودی، وحید. دستور زبان کردی کرمانشاهی. کرمانشاه: طاق‌بستان، ۱۳۸۸. مقدمه. شابک ‎۹۷۸-۹۶۴-۵۱۰-۱۴۷-۱. 
  20. آهنگرنژاد، جلیل. گلستان شعر و ادب کردی جنوبی
  21. "KERMANSHAH vii. Languages and Dialects – Encyclopaedia Iranica". www.iranicaonline.org (in انگلیسی). Kermāšāni enjoys high prestige in the province, especially the variety spoken in the inner city of Kermanshah. It was based on this contemporary urban variety that Partow Kermānšāhi composed verses and the nationally acclaimed singer Šahrām Nāẓeri sang his Kurdish songs. 

پیوند به بیرون[ویرایش]