کردی کرمانشاهی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
کردی کرمانشاهی

کوردی کرماشانی 

تلفظ: Kirmaşanî
گویشگاه‌ها:  ایران
شمار گویشوران: ۸۰۰٬۰۰۰
خانواده: هندواروپایی
هندوایرانی
ایرانی
   ایرانی غربی
    شمال غربی
     زبان کردی
      کردی جنوبی
       کردی کرمانشاهی
کد زبان
ISO 639-1: هیچ
ISO 639-2:
ISO 639-3: sdh

کردی کرمانشاهی، نام گویشی از کردی جنوبی است[۱] که در شهر کرمانشاه در باختر ایران رواج دارد. البته این لهجه با توجه به خصوصیات مشترکی که با لهجهٔ قصری دارد در کل به عنوان لهجهٔ قصری – کرماشانی شناخته می‌شود.[۲][۳][۴][۵][۶][۷][۸][۹]

زبان کردی، یکی از زبان‌های غربی ایران است که به سه شاخهٔ اصلی شمالی، مرکزی و جنوبی تقسیم می‌شود. شاخهٔ شمالی، کرمانجی و شاخهٔ مرکزی، سورانی نامیده می‌شود. کردی جنوبی، که از زیرمجموعه‌های مهم این زبان است، خود به گویش‌هایی مانند کرمانشاهی، کلهری و لکی تقسیم می‌شود.[۱۰][۱۱][۱۲][۱۳][۱۴][۱۵][۱۶] کردی کرماشانی در شهر کرمانشاه تکلم می‌شود. بسیاری کردی کرمانشاهی را با کردی کلهری یکی می‌دانند، به هر روی، لهجهٔ کردی کرمانشاهی هرچند دچار برخی تغییرات شده، هنوز اصالت کردی خود را حفظ کرده‌است.

تبارشناسی زبانی[ویرایش]

نمونه یک متن ادبی[ویرایش]

ئه‌و چێشته‌گ چۊ زانست له دیرووک توومار کریاێه ڕا و ئه‌نیشه‌ێ ڕچه‌شکنه‌یل فه‌ڵسه‌فه له سه‌دان ساڵ وه‌رجه زاین بۊیه. فه‌ڵسه‌فه وه‌رجه سۆقرات، چاودێر زانسته‌یل سرووشتی بۊیه و کارێگه‌و کردار، باوه‌ڕ، دین و ئاین خه‌ڵک نێاشتێیه. وه سه‌ر ئێ بێ باێه‌خی‌یه‌وه له سه‌ره‌تاێ دامه‌زریان کوومه‌ڵگایل شاری و ژیار به‌شه‌ری زۊنه، ته‌نانه‌ت وه‌رجه وه دی هاتن دینه‌یل گه‌ورا، به‌شه‌ر په‌ێ وه قۊلی و گرانی خێ (ئه‌خڵاق) و فه‌رهه‌نگ و ئه‌ده‌بیات واوه‌سه و په‌ێوه‌ندارێ بردۊد و ئاگا بۊ له ڕه‌وڵ گران ئێ فاکتۆره له ژیان خوه‌ێ. وه‌ێ جووره تۊه‌نیم بۊشیم، په‌ند پێشه‌نان وه‌رجه ده‌سه‌به‌نی ئه‌ڕا زانسته‌یل و ته‌نانه‌ت بۊن فیلسووفه‌یل، بۊه و ژیاێه. به‌شه‌ر خاوه‌ن ژیار تۊه‌نسێیه خاس و گه‌ن له یه‌که‌و بکه‌ێد و له رۊ ئه‌زموون و خاوه‌نداری له ئۆستووره و مه‌ته‌ڵه‌یل زۊنه، واته و ده‌سته‌واژه‌ێ ئه‌خڵاقی بسازێد. وه پاێه‌ێ په‌خشانه‌یل دیرووکی ئه‌ڕا یه‌کم جار ئه‌ره‌ستوو ده‌س کرده کوو کردن واته‌ێ پێشه‌نان، گ هۊچ لاپه‌ڕه‌ێگ له لێ وه ده‌س که‌س نه‌ڕه‌سیه. ئوو هه‌رسه‌ێ فره له فیلسووفه‌یل و هه‌ڵبه‌ستوانه‌یل ئه‌و سه‌رده‌مه چۊ: ئه‌فڵاتۊن، ئاپۆلۆنیووس، ئۆرپیدس و... له ناو کارهیلێان چۊ به‌شێگ له ئه‌ده‌بیات، له‌ێ واته‌یله بردیانه کار، هۊچکامێان کارێگ تایبه‌ت له‌سه‌ر ئێ گه‌په نه‌کردن.[۱۷]

یک نمونه شعر از شاعر معروف کرمانشاه، شامی کرماشانی[ویرایش]

وڵم که‌

شه‌ره‌ف کوشیا و وژدان جوانه‌مه‌رگ بی وه بێ وژدانی هه‌ێرانم وڵم که
وه ئه‌رواێ شه‌ره‌ف سه‌وگه‌ند، دائم مه‌لوول مه‌رگ وژدانم وڵم که
نه‌کرد که‌س ده‌ئوه‌تم، خوه‌م بیمه مێمان وه کار خوه‌م په‌شێمانم وڵم که‌
وڵم که تا نه‌وه‌ێ که‌س په‌ێ وه ده‌ردم دۆ سێ رووژێ ک مێمانم وڵم که‌
وڵم که‌ی، یا نیه‌کهٔ ره‌همی وه حاڵم ته‌نم کردیده زندانم وڵم که‌

نمونه یک شعر به کردی کرمانشاهی[ویرایش]

بێستۊن[ویرایش]

ئه‌ر هه‌ێ بێستۊن سه‌ر به‌رز بێ باک قامه‌ت که‌شیده تا ئه‌وج ئه‌فڵاک
ئه‌ڕاخه‌مینی؟ په‌ێ کی خه‌مباری؟ داخ کام ئه‌زیز له سینه داری؟
تْ مه‌هره‌م راز کام ده‌رده‌داری؟ له هجران کی وه‌ێ ته‌ور خه‌مباری؟
راز کام ئاشق‌ها سینه‌ێ پاکد؟ ئاود چۊ زه‌م‌زه‌م، کیمیاس خاکد
سینه‌د جاێ تیشه‌ێ کام دڵنه‌وازه؟ له جاێ هه‌ر تێشه‌ش یه‌ێ دنیا رازه؟
وه زاه‌ر بێ خه‌م وه دڵ ناڵانێ فه‌رسووده وه زام ئقده‌ێ ساڵانێ
نیشانه‌ێ دیرین تاریخ مادی رازدار ئه‌شق شیرین فه‌رهادی
ئه‌و د ناکامه له لاێ ت مردن راز ئه‌شقبازی وه ت سپڕدن
شاهد ره‌نجه‌یل فه‌رهاد پاکی وه زه‌رب تێشه، سینه سه‌د چاکی
له‌وه ئفتخار گه‌نجینه‌ێ رازی ئستوار قامه‌ت سینه فه‌رازی
قه‌رارگاێ شیرین شه‌ودێز سواری ماواێ ئاشقان دڵ بێ‌قه‌راری
جاێ سه‌ێر و شکار نوو نه‌هاڵانێ به‌هه‌یشت به‌رین کورده ماڵانێ
سینه خراشیاێ تیشه‌ێ فه‌رهادێ سرووشت ئه‌نه‌خورد خته‌ێ ئابادێ
ئه‌ێ قولله‌ێ سه‌ربه‌رز ئه‌ڕام ئه‌زیزی جاێ ده‌سه‌ڵات خه‌سرو په‌رویزی
سه‌راود ئه‌سرین گریانه چه‌ود وه لای گاماسیاو چۊ به‌یده‌و خه‌ود
هێمان تووز خه‌م‌ها بان شاند هه‌ور دڵته‌نگی وارێد له باند
توای تا وه کێ خه‌مین بنیشێ په‌ێ مرگ فه‌رهاد هه‌ر ئاخ بکیشێ
سه‌ربه‌رز خه‌مین خوه‌م شه‌ریکدم هاوراز شه‌وه‌یل دڵ خه‌ریکدم
هه‌م تْ خه‌مینی هه‌م مْ خه‌مبارم تْ زه‌خمی تیشه مْ زه‌خمێ یارم

[۱۸]

تفاوت لهجهٔ کردی کرمانشاهی با لهجهٔ اردلانی (سنندجی)[ویرایش]

در اینجا سعی شده به برخی تغییرات بوجود آمده و تفاوت‌های لهجهٔ کردی کرمانشاهی در مقابل لهجهٔ کردی اردلانی (سنندجی) اشاره شود که در جدول زیر با چند نمونه از آنها آشنا می‌شویم.

کرمانشاهی سنندجی فارسی
هلوو هه‌شتاڵوو هُلو
بچیم بچین برویم
خوه‌یشک خوه‌یشک خواهر
ئیوه ئێوه شما
تیوڵ ته‌وێڵ پیشانی
بچوو بچۆ برو
مناڵ مناڵ بچه
خه‌رووشک که‌ورێشک خرگوش
ڕوی ڕێوی روباه
چه ئۊشی چه ئه‌یژێت چه می‌گوید

البته بسیاری اوقات کرمانشاهی‌ها تمایل به استفاده از واژه‌های اصیل‌تر دارند.

تفاوت مردمی[ویرایش]

تفاوتهای بسیاری در کردهای کرمانشاهی با استفاده از منابع بیشتر و بهتر، دسترسی بیشتر به روش‌های کسب درآمد، داشتن موقعیت اجتماعی و همچنین میزان امکانات قابل توجه برای رشد و قرار گرفتن در بین کلانشهرهای ایران بعنوان عامل یک برنامه برای رشد و شکوفایی کلانشهر کرمانشاه و زبان کردی کرمانشاهی ایجاد شده‌است که می‌توان بازتاب آن را در فرهنگ کرمانشاهی دید.[۱۹][۲۰]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. I. Kamandar Fattah, Les Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectologique. Louvain, Peeters, 2000, p. 55-62
  2. بهادر، م. (۱۳۹۰). نحو کردی قصری بر مبنای دستور زایشی
  3. فرهنگ کردی کرمانشاهی (کردی به فارسی)، علی‌اشرف درویشیان، تهران: نشر سهند، ۱۳۷۵
  4. رنجبر چقاکبودی، وحید. دستور زبان کردی کرمانشاهی. کرمانشاه: طاق‌بستان، ۱۳۸۸. شابک ‎۹۷۸-۹۶۴-۵۱۰-۱۴۷-۱. 
  5. دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد دهم، تهران، ۱۳۸۰، صص ۵۴۸–۵۴۹
  6. Rüdiger Schmitt: Die iranischen Sprachen in Gegenwart und Geschichte. Wiesbaden (Reichert) 2000,.
  7. Rüdiger Schmitt (Hg.): Compendium Linguarum Iranicarum. Wiesbaden (Reichert) 1989,
  8. Kurdish language
  9. Kurdish language - Britannica Online Encyclopedia
  10. بلو، ژویس (1387الف). «کردی». ویراستار رودیگر اشمیت. راهنمای زبان‌های ایرانی. سرپرست مترجمان: حسن رضایی باغ‌بیدی. تهران: ققنوس. جلد دوم صفحات 541-554
  11. بلو، ژویس؛ باراک، ویسی (1387ب). دستور زبان کردی کرمانجی. ترجمهٔ علی بلخکانلو. تهران: ناشر مترجم
  12. رضایی باغ‌بیدی، حسن (1388). تاریخ زبان‌های ایرانی. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی
  13. ویندفور، گرنوت ل. آربور، ان (1387). «ایرانی نوی غربی». ویراستار رودیگر اشمیت. راهنمای زبان‌های ایرانی. سرپرست مترجمان حسن رضایی باغ‌بیدی. تهران: ققنوس. جلد ۲، صص 417-433
  14. Asatrian, Garnik (2009). Prolegomena to the Study of the Kurds. Yerevan: Yerevan State University,BRILL
  15. Haig, Geoffrey & Matras, Yaron (2002). Kurdish Linguistics: a brief overview. Berlin: Sprachtypol. Uni. Forsch. (STUF)
  16. رنجبر چقاکبودی، وحید. دستور زبان کردی: گويش کرمانشاهی. تهران: هرمس، ۱۳۹۴. مقدمه. شابک ‎۹۷۸-۹۶۴-۳۶۳-۹۲۰-۴. 
  17. بخشی از مقدمه کتاب «واته‌ێ پێشه‌نان» نوشته "اکبر رضایی" نویسنده کرمانشاهی
  18. شعر "بیستون" از مجموعه شعر «هه‌ساره‌گه‌ێ خێاڵ» سرودهٔ کرمرضا فتاحیان شاعر کرمانشاهی
  19. رنجبر چقاکبودی، وحید. دستور زبان کردی کرمانشاهی. کرمانشاه: طاق‌بستان، ۱۳۸۸. مقدمه. شابک ‎۹۷۸-۹۶۴-۵۱۰-۱۴۷-۱. 
  20. آهنگرنژاد، جلیل. گلستان شعر و ادب کردی جنوبی

پیوند به بیرون[ویرایش]