زبان تاتی قفقاز

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
تاتی
zuhun tati
زبان بومی درجمهوری آذربایجان، داغستان (روسیه)
منطقهقفقاز شمالی، قفقاز جنوبی
شمار گویشوران
ناشناخته (۲۸٬۰۰۰ به جز یهودی-تاتی اشاره‌شده ۱۹۸۹)e18
وضعیت رسمی
زبان رسمی در
 داغستان[۲]
کدهای زبان
ایزو ۳–۶۳۹ttt
گلاتولوگmusl1236[۳]
زبان‌شناسی58-AAC-g
{{{mapalt}}}
پراکندگی فارسی تاتی در قفقاز
  زبان بیشینه
  زبان اقلیت

زبان تاتی یا فارسی تاتی[۴][۵] گویشی از زبان فارسی یا یک زبان جنوب‌غربی ایرانی نزدیک به آن است[۶] که تات‌های قفقاز در جمهوری آذربایجان و روسیه بدان گفتگو می‌کنند. این گویش از تبار فارسی است اما برای دیگر گویشوران این زبان کاملاً قابل فهم نیست.[۷] گویش‌هایی از تاتی به نام جهوری توسط یهودیان قفقاز و پارسرن توسط تات‌های ارمنی تکلم می‌شود. هریک از گویش‌های مسلمانان، یهودیان و مسیحیان دارای ویژگی‌های واژگانی و دستوری خاص خود هستند.

پیشینه[ویرایش]

زبان تاتی که زبان تات‌های قفقاز می‌باشد را زبان بازماندگان سپاهیان ساسانی دوران انوشیروان دانسته‌اند.[۸] این زبان که از شاخهٔ جنوب‌غربی و نزدیک به فارسی دانسته شده در احسن التقاسیم مقدسی نام آن به عنوان آرانی یادش ده و مقدسی خاطرنشان ساخته که زبانشان با دری خراسانیان یکی است و فقط در برخی حروف با یکدیگر اختلاف دارند.[۹] بنظر می‌رسد در گذشته محدودهٔ زبان تاتی در منطقهٔ قفقاز بسیار بزرگ‌تر بوده باشد و با توجه به حکومت طولانی مدت شروانشاهان که حامی زبان فارسی در قفقاز بودند و تا زمان صفویان بر منطقه استیلا داشتند احتمالاً این زبان رشد و گسترش بیشتری داشته‌است. این زبان در سال ۱۹۰۱ بیش از ۱۳۵٬۰۰۰ نفر گویشور داشته‌است.[۱۰] امروزه با وجود چندین برابر شدن جمعیت منطقه قفقاز زبان تاتی قفقازی تنها ۲۳٬۰۰۰ گویشور دارد.[۱۱] این زبان که در آذربایجان به نفع ترکی آذربایجانی بشدت در حال عقب‌نشینی است از سوی یونسکو در فهرست زبان‌های در خطر جای گرفته‌است.[۱۲]

واج‌شناسی[ویرایش]

اطلاعات زیر مربوط به گویش آبشرونی است:[۱۳]

همخوان‌ها[ویرایش]

لبی دندانی/
لثوی
پسالثوی کامی نرم‌کامی چاکنایی
انسدادی بی‌واک p t (c) k
واک‌دار b d ɟ ɡ
انسایشی بی‌واک
واک‌دار
سایشی بی‌واک f s ʃ x h
واک‌دار v z (ʒ) ɣ
خیشومی m n
لرزشی r
ناسوده l j

واکه‌ها[ویرایش]

پیشین پسین
بسته i y u
میانی e œ o
باز æ ɑ

گویشوران[ویرایش]

این را نیز ببینید: تات‌های قفقاز

گویشوران زبان تاتی به سه دسته تقسیم می‌شوند که سه لهجه مجزا نیز برای خود داند:

  • تات‌های مسلمان که در آبشوران، خیزین، دوه‌چی و برخی نواحی مجاور آن زندگی می‌کنند و مسلمان می‌باشند.
  • تات‌های یهودی که که بیشتر آنان به اسرائیل مهاجرت نموده‌اند و به زبان تاتی سخن می‌گویند. این افراد خود را «داغ جودی» یا «یهودی کوهستان» می‌نامند و سرزمین اصلی شان داغستان روسیه است.
  • تات‌های مسیحی: یا تات‌های ارمنی که در روستاهای ماتراسه و بخش اسماعیل‌لی و روستای کیلوز و بخش دوه‌چی و ارتاشِن و قوبا و برخی نواحی دیگر بسر می‌برند. این دسته از تات‌ها مسیحی مذهب هستند و گاهی آنان را تات‌های ارمنی نیز می‌نامند.

گویش‌ها[ویرایش]

نوشتار[ویرایش]

تاتی امروزه در جمهوری آذربایجان به الفبای لاتین و در روسیه به الفبای سیریلیک نوشته می‌شود. تا سال ۱۹۲۸ تات‌های مسلمان به الفبای فارسی و تات‌های یهودی نیز به الفبای عبری می‌نوشتند. الفباهای لاتین و سیریلیک تاتی به شرح زیرند:

نمونه‌ها[ویرایش]

متن زیر توصیف ایران به تاتی و مقایسه آن با فارسی است:

تاتی فارسی
Iran Asia de conub e xavər ca bigiti. ایران در جنوب خاور آسیا جا (قرار) بگرفته.
Irani şomalo Kaspiyani dərya, Ərmənestan, Aran & Torkəmənestan deron. در شمال ایران دریای کاسپین، ارمنستان، آران (جمهوری آذربایجان) و ترکمنستان است.
Xavər de Əfqanestan & Pakestan deron. در خاور افغانستان و پاکستان هستند.
Torkiyə ani şomal e baxtəri, Eraq ani baxtər, Parsiani kəndov & Parsiani dərya ani conubo ca bigitin. ترکیه در شمال باختری، عراق در باختر، خلیج فارس و دریای فارس (عمان) در جنوب جا بگرفته‌اند.
Tehran Irani taxtipay həstə. تهران پایتخت ایران است.

پانویس[ویرایش]

  1. Windfuhr, Gernot. The Iranian Languages. Routledge. 2009. p. 417.
  2. قانون اساسی جمهوری داغستان: فصل ۱، اصل ۱۱: «زبان‌های دولتی جمهوری داغستان، روسی و زبان‌های مردم داغستان است.»
  3. Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2013). "Muslim Tat". Glottolog 2.2. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology.
  4. Gernot Windfuhr, "Persian Grammar: history and state of its study", Walter de Gruyter, 1979. pg 4:""Tat- Persian spoken in the East Caucasus""
  5. Windfuhr, Genot (2013). Iranian Languages. Routledge. p. 417. ISBN 978-1-135-79704-1. The Northwestern outpost of Persian is Caucasian Tat Persian (...)
  6. Gruenberg, Alexander. (1966). Tatskij jazyk [The Tat language]. In Vinogradov, V. V. (ed.), Jazyki narodov SSSR. Volume 1: Indoevropejskie jazyki, 281-301
  7. Authier, Gilles (2012). Grammaire juhuri, ou judéo-tat, langue iranienne des Juifs du Caucase de l'est. Wiesbaden: Reichert
  8. دکتر یحیی ذکا آرانی خواهر زبان آذری بایگانی‌شده در ۲۳ آوریل ۲۰۱۱ توسط Wayback Machine پایگاه آذرپادگان
  9. «تاریخچهٔ زبان فارسی در آذربایجان». بایگانی‌شده از اصلی در ۸ نوامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۱۰ ژوئن ۲۰۱۱.
  10. V. Minorsky, "Tat" in M. Th. Houtsma et al. , eds. , The Encyclopædia of Islam: A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples, 4 vols. and Suppl. , Leiden: Late E.J. Brill and London: Luzac, 1913–38. Excerpt: Like most Persian dialects, Tati is not very regular in its characteristic features"
  11. Tat, Muslim گزارش وبگاه اتنولوگ
  12. Do the Talysh and Tat Languages Have a Future in Azerbaijan?
  13. Mammadova, Nayiba (2017). Eléments de description et documentation du tat de l'Apshéron, langue iranienne d'Azerbaïdjan. Paris: INALCO.
  14. http://www.endangeredlanguages.com/lang/ttt