تفرش
| تفرش | |
|---|---|
| کشور | |
| استان | مرکزی |
| شهرستان | تفرش |
| بخش | مرکزی |
| نام(های) دیگر | طَبْرَس (معرَّب تفرش در متون عربی)، طبرش |
| مردم | |
| جمعیت | ۱۶٬۴۹۳ نفر (۱۳۹۵) |
| جغرافیای طبیعی | |
| مساحت | ۴/۱۶۳۳ کیلومتر مربع |
| ارتفاع | ۱۹۰۸ متر |
| آبوهوا | |
| میانگین دمای سالانه | ۱۳/۲ درجه |
| میانگین بارش سالانه | ۳۲۰/۷ میلیمتر |
| روزهای یخبندان سالانه | ۱۱۸ روز |
| اطلاعات شهری | |
| شهردار | مجید قنبری[۱] |
| رهآورد | گردو و بادام |
| پیششمارهٔ تلفن | ۰۸۶ |
| وبگاه | |
| شناسهٔ ملی خودرو | ایران ۵۷ س |
| کد آماری | ۱۱۰۴ |
تَفرِش یکی از شهرهای استان مرکزی و مرکز شهرستان تفرش است. این شهر در حدود ۹۰ کیلومتری شمالشرقی شهر اراک و در ناحیهای مرتفع قرار دارد که توسط کوههای نسبتا مرتفع دربر گرفته شده است. تفرش به سبب موقعیت کوهستانی و قرارگیری در میان رشتهکوهها دارای آبوهوایی معتدل تا سرد و چشماندازهای طبیعی ویژه است.
پیشینهٔ سکونت در این منطقه به دورههای پیش از اسلام میرسد و در منابع تاریخی نامهای متفاوتی برای آن ذکر شدهاست؛ با این حال ریشهشناسی این نامها همچنان موضوع بررسی پژوهشگران است. شهر تفرش دارای محله های مختلف از جمله فم، طرخوران، خلچان، کهریز و تپه قلعه بوده و از جاذبههای گردشگری مهم استان مرکزی بشمار می رود.
نام
[ویرایش | اشتراکگذاری]دربارهٔ ریشهٔ نام «تفرش» دیدگاههای گوناگونی مطرح شدهاست.
نویسندگان کتاب تاریخ اراک معتقدند که واژه تفرش به صور مختلفه مانند تبرش، تپرش، طبرش، طبرس و تبرس ضبط شده و دیده شده که محققا بعضی محرف و بعضی معربند[۲]
در کتاب البلدان تأليف احمد بن ابى يعقوب، معروف به يعقوبى (متوفاى ۲۸۴ هجری قمری) رستاق طیرس را از توابع قم ذکر کرده است.[۳]
شکل معرب شده نام این شهر در کتاب تاریخ قم که در قرن چهارم هجری قمری به زبان عربی نوشته شده است، به شکل طبرش ثبت شده است.[۴]
مهرالزمان نوبان[۵] بدون اشاره به منبع تاریخی یا زبانشناختی مشخص، صورت گَبْرِش را بهعنوان ریشهٔ احتمالی نام تفرش پیشنهاد کرده و این نظر را با حضور جوامع زرتشتی در جلگههای اطراف تفسیر کردهاست.[۶] این دیدگاه در منابع معتبرتر تاریخ محلی یا پژوهشهای زبانشناختی تأیید نشدهاست.
احمد بهمنیار در تصحیح و تعلیقات خود در کتاب تاریخ بیهق پس از بیان روش نسبت به مرکب مزجی (بعلی برای نسبت به بعلبک) و این که طبری صورت صحیح نسبت به طبرستان است، و نیز با رد نظر معدود علمای متاخر که طبرس را همان مازندران پنداشته اند (از جمله مولف روضات) و تاکید بر صحت نظر علمای متقدم نوشته است:
بالجمه به حکم ادله و قرائنی که یاد شد طبرسی به فتح اول و ثانی و برای نسبت به طبرستان وضع نشده و اصل آن در وضع به فتح اول و ثالث و سکون ثانی و برای نسبت به طبرس بر وزن تغلب بوده و طبرس چنانجه خواهد آمد به معنی تفرش است. ... طبرس بر وزن و معنی تفرش و نسبت او طبرسی بر وزن جعفری بوده[۷]
نام تفرش در منابع گوناگون به صورت طَبْرَس، تبرس، تبرش، تپرش نیز ذکر شدهاست.[۸]
روستای طبرتو واقع در شصت کیلومتری جنوب غرب تفرش است، که نقل شده محل فوت سعد بن ابوبکر می باشد[۹] و نمی بایست با تفرش اشتباه گرفته شود.
گیتاشناسی
[ویرایش | اشتراکگذاری]اقلیم
[ویرایش | اشتراکگذاری]شهر تفرش دارای اقلیم نیمه خشک بر مبنای روش دومارتن و نیمه خشک و سرد بر مبنای روش آمبرژه است.
متوسط بارندگی بلندمدت سالانه تفرش حدود ۳۰۳ تا ۳۱۴ میلیمتر میباشد.[۱۰] بیشترین بارندگی سالانه در سال زراعی ۱۳۷۱–۱۳۷۰ با مقدار ۴۶۴ میلیمتر و کمترین آن در سال زراعی ۱۳۷۶–۱۳۷۵ با ۱۹۴ میلیمتر ثبت و گزارش شده است.[۱۰] بیشترین بارندگی سالانه در فصل بهار، به ویژه در ماههای مارس و آوریل (حدوداً اسفند تا اردیبهشت) رخ میدهد.[۱۰]
متوسط سالیانه دمای شهر تفرش ۱۳٫۴ درجه سانتیگراد میباشد.[۱۰] مردادماه (ژوئیه) با میانگین ۲۶٫۶ درجه سانتیگراد گرمترین ماه و بهمنماه (فوریه) با میانگین ۰٫۹ درجه سانتیگراد سردترین ماه سال است.[۱۰]
میانگین سالانه رطوبت شهر تفرش ۴۶٪ میباشد.[۱۰] دیماه با میانگین ۶۵٪ مرطوبترین ماه و ماههای تیر و مرداد با میانگین ۲۸٪ خشکترین ماههای سال هستند.[۱۰]
میانگین تبخیر سالانه ۱۹۸۲٫۲ میلیمتر است و بیشترین تبخیر ماهانه به میزان ۴۰۹٫۲ میلیمتر در ماه مرداد (اوت) رخ میدهد.[۱۰] طول دورهٔ خشکی تفرش ۱۵۰ روز، از اوایل خرداد تا اوایل آبان است.[۱۰]
باد غالب تفرش غربی (۲۷۰ درجه) میباشد و بیشترین سرعت باد وزیده شده به میزان ۹۰ کیلومتر در ساعت در بهمنماه سال ۱۳۸۲ گزارش شدهاست.[۱۰]
| دادههای اقلیم Tafresh (2002–2018) | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ماه | ژانویه | فوریه | مارس | آوریل | مه | ژوئن | ژوئیه | اوت | سپتامبر | اکتبر | نوامبر | دسامبر | سال |
| میانگین بیشترین °C (°F) | ۱۱٫۷۵ (۵۳) |
۱۳٫۸۵ (۵۷) |
۱۹٫۱۷ (۶۷) |
۲۳٫۵۹ (۷۴) |
۲۸٫۱۸ (۸۳) |
۳۳٫۸۶ (۹۳) |
۳۵٫۹۳ (۹۷) |
۳۵٫۰۱ (۹۵) |
۳۱٫۶۷ (۸۹) |
۲۶٫۳۸ (۷۹) |
۱۷٫۶۸ (۶۴) |
۱۳٫۷۸ (۵۷) |
۲۴٫۲۴ (۷۶) |
| میانگین روزانه °C (°F) | ۰٫۹۹ (۳۴) |
۳٫۱۷ (۳۸) |
۸٫۳ (۴۷) |
۱۲٫۷۴ (۵۵) |
۱۸٫۳۲ (۶۵) |
۲۳٫۷ (۷۵) |
۲۸٫۰۲ (۸۲) |
۲۷٫۰۷ (۸۱) |
۲۲٫۷۹ (۷۳) |
۱۶٫۲۲ (۶۱) |
۷٫۳۹ (۴۵) |
۳٫۰۸ (۳۸) |
۱۴٫۴ (۵۸) |
| میانگین کمترین °C (°F) | −۱۱٫۴ (۱۱) |
−۹٫۴۳ (۱۵) |
−۳٫۸۷ (۲۵) |
−۰٫۱۳ (۳۲) |
۵٫۹۲ (۴۳) |
۱۱٫۴۲ (۵۳) |
۱۶٫۳۵ (۶۱) |
۱۵٫۷۲ (۶۰) |
۱۰٫۱۶ (۵۰) |
۴٫۰۷ (۳۹) |
−۴٫۴۳ (۲۴) |
−۸٫۷۱ (۱۶) |
۲٫۱۳ (۳۶) |
| بارندگی میلیمتر (اینچ) | ۳۲٫۵۷ (۱٫۲۸) |
۳۴٫۳۹ (۱٫۳۵) |
۵۵٫۰۵ (۲٫۱۷) |
۴۸٫۸۲ (۱٫۹۲) |
۳۰٫۸۲ (۱٫۲۱) |
۳٫۸۶ (۰٫۱۵) |
۲٫۵۶ (۰٫۱) |
۱٫۲۵ (۰٫۰۵) |
۱٫۹ (۰٫۰۷) |
۱۸٫۸۹ (۰٫۷۴) |
۴۰٫۲۷ (۱٫۵۹) |
۳۲٫۹۶ (۱٫۳) |
۳۰۳٫۳۶ (۱۱٫۹۴) |
| [نیازمند منبع] | |||||||||||||
تأمین آب
[ویرایش | اشتراکگذاری]شبکه آبیاری و هدایت آب، از دیرباز در این شهر به صورت قنات و آب انبار بوده و ویرآبهای متعددی با توانایی مهندسی بالا، جهت مصارف آشامیدنی یا کشاورزی ساخته شدهاست.
در سال ۱۳۸۵ خورشیدی شهر تفرش ۵۰۵۰ فقره انشعاب آب و ۳۸۰۰ فقره انشعاب فاضلاب، یک باب تصفیهخانه فاضلاب با ظرفیت تصفیه ۲۰ لیتر در ثانیه داشت.[۱۱]
حفر و استفاده از قنات برای تأمین آب شرب و کشاورزی از هنرهای منحصربهفرد ایرانیان از صدها سال گذشته میباشد که در جای جای این سرزمین پهناور وجود یک قنات موجب آبادانی و رونق کشاورزی آن منطقه میباشد تفرش هم از این قاعده مستثنا نبوده و وجود دهها قنات کوچک و بزرگ از صدها سال پیش خود یکی از دلایل سرسبزی وزیبایی این دیار میباشد در اینجا به معرفی قناتهای معروف تفرش میپردازیم:
- قنات بزرگ ششناو با آبدهی دایمی مربوط به دوره سلجوقیان که مظهر آن در داخل مسجد تاریخی ششناو میباشد قنات کنار برکه از ابتدای بهار تا اوایل تابستان سرسبزی و طراوت خاصی به منطقه زیبای کناربر میبخشد.
- قنات استریه به موازات قنات کناربر در آنسوی رودخانه کناربر در کوهپایه کوه ورمنار به صورت فصلی جاری میباشد قنات جمال آباد به صورت دایمی در منطقه جمال آباد سهم عمدهای در آبیاری زمینهای کشاورزی آنجا دارد.
- قنات خرزنو در بالای پارک حکیم نظامی ضمن مصارف کشاورزی با داشتن چشماندازهای زیبا در تمام فصول سال گردشگران زیادی از مناظر و آب قنات استفاده میکنند.
- قنات کهریز کریان در۲۵کیلومتری غرب تفرش درتمامی ایام سال مسافران زیادی از چشمه و مناظر بسیار زیبای اطراف آن بهرهمند میشوند.
- قنات آسیابه در کنار رودخانه آسیابه قرار دارد و بخش بزرگی از زمینهای کشاورزی منطقه را تحت پوشش جهت آبیاری قرار میدهد.
رودهای مهم این شهر آب کمر، فرمهین و قَره چای هستند.[۱۲]
کوهها
[ویرایش | اشتراکگذاری]شهرستان تفرش منطقه ای کوهستانی و محصور بین کوههای مرتفع است. از شمال به کوههای قندیز، زنگاور، محرق کان و مرق محدود است که کلا ارتفاعات بند ساوه نامیده می شوند. در شرق این منطقه کوه گوجه گل و سلمستان و در غرب آن کوه گون قرمز و نماور قرار دارند. جنوب شهرستان تفرش به دشت شمالی شهرستان اراک محدود می شود که کوههای میشی، دو هزاران و کلاه در این قسمت قرار دارند.[۱۳]
ولی کوههای اطراف شهر تفرش عبارتند از:
- قله کوجه - ارتفاع: ۳۱۵۵ متر[۱۴]
- کوه دوقلو دو برادران – ارتفاع: حدود ۲۹۴۰ متر[۱۵]
- قرهگوزیل قرلان – ارتفاع: حدود ۴۲۰٫۲ متر[۱۵]
- کوه قشلاق – ارتفاع: حدود ۲۳۲۰ متر از سطح دریا[۱۶]
- گندم کوه – ارتفاع: حدود ۲۱۵۶ متر از سطح دریا و مخروطی شکل[۱۶]
- نقره کمر [۱۶]
- دیمنار – رصدخانه در حال احداث تفرش نزدیک قله آن است.[نیازمند منبع]
- کوه مخروطی علی خورنده – محل دو غار علی خورنده و گاوخور[۱۷]
تاریخچه
[ویرایش | اشتراکگذاری] دوران باستان تا پایان ساسانیان
محدودهٔ کنونی تفرش در روزگار باستان جزو متصرفات هخامنشیان، مادها و اشکانیان بودهاست. از دورهٔ ساسانیان گورهای حوضگونهٔ زرتشتیان و برخی دژها بر جای ماندهاست.
حسن قمی در کتاب تاریخ قم به نقل از ابن مقفع بنای ضیعت های (آب و زمین و مانند آن و زمین سیر حاصل و بسیار برآمد از غله و جز آن[۱۸]) تفرش را به «طبرش بن همدان» نسبت دادهاست.[۱۹] که چنین شخصی در تاریخ بهعنوان فرد شناختهشده و دارای زندگی مستند یافت نشده است.
در کتابی که پس از شکست فیروز پسر کسری به قتیبة بن مسلم و فتح خراسان، نزد دختر فیروز به نام شاه آفرید (شاهفرند)، که به همسری حجاج بن یوسف درآورده شد بود، یافت شد اینگونه آمده است که قباد پسر پیروز سرزمین های تحت فرمان خود را از نظر آب و خاک ارزیابی نمود تا در مکان مناسبی شهری برای خود بنا کند که در آن مستقر شود. او در سیزده مکان، دلپذیرترین مکانها را بدین شرح یافت: مدائن، سوس، جندیسابور، تستر، سابور، اصبهان، ری، بلخ، سمرقند، باورد، روذراور، ماسبندان، مهرجانقذق و تل ماسیر. سپس از منظر معیارهای دیگر مناطق دیگری را بررسی و مقایسه نمود و در نهایت برای استقرار خود قرمیسین را بنا نمود.[۲۰] حسن بن محمد قمی پس از ذکر این کتاب، تل ماسیر را به صورت تلِّ مآستر یاد نموده و گفته است که آن پشتهای مشرف بر تفرش است.[۲۱]
فتوحات اسلامی تا پایان قرون اولیه
در دورهٔ خلافت عمر بن خطاب و همزمان با فتح اصفهان، کاشان و قم، شهر تفرش نیز توسط «مالک بن عام اشعری» فتح شد. در منابع جغرافیایی اسلامی پس از آن، این شهر جزو ولایت کوهستان یا جبال آمدهاست. با اینهمه، حضور شمار زیادی از زرتشتیان در تفرش تا سالیان دراز ادامه داشتهاست.
برج خاموشی کشفشده در تپهٔ قلعهخلچان تفرش برای شناخت آیینهای تدفین زردشتیان در سدههای میانهٔ اسلامی اهمیت دارد. تپهٔ قلعهخلچان، که در منابع محلی «قلعهگنبدسرا» نیز نامیده شده، در محدودهٔ شهر تفرش قرار دارد. ویژگی مهم این بنا مسقفبودن آن است. این خصوصیت آن را از برجهای خاموشی متأخر یزد، کرمان و ری متمایز و به برج خاموشی بندیان درگز، متعلق به دورهٔ ساسانی، نزدیک میکند. بررسیهای این بنا نشان داده است که برجهای خاموشی مسقف، برخلاف تصور رایج، تنها به دورهٔ ساسانی محدود نبودهاند و این الگوی خاکسپاری دستکم تا سدههای میانهٔ اسلامی ادامه داشته است. برج قلعهخلچان شاهدی باستانشناختی بر ادامهٔ حضور جوامع زردشتی در ناحیهٔ تفرش و استمرار بخشی از سنتهای تدفینی ساسانی در دورهٔ اسلامی است.[۲۲]
در زمان حجاج بن یوسف ثقفی، گروهی از اشعریان بهسبب فشار و آزار به ایران مهاجرت کرده و در قم ساکن شدند.[۲۳] در سده دوم، تفرش یکی از رستاقهای قم بود.[۲۴] در دوران هارونالرشید، «سلمه بن سلمه همدانی» بخش بیابانی پاییندست رستاق تفرش و مزارع آن را به مهاجران عرب اشعری واگذار کرد.[۲۵]
در سده سوم نیز یعقوبی تفرش را یکی از رستاقهای قم ضبط کردهاست. پس از درگذشت فاطمه معصومه در سال ۲۰۱ هجری، تشیع از قم به نواحی پیرامون، از جمله تفرش، گسترش یافت. راوندی در قرن ششم، تفرش، آوه، قم و کاشان را از شهرهای رافضینشین معرفی کردهاست.[۲۶]
سلجوقیان تا ایلخانان
در دورهٔ سلجوقیان، نام تفرش به صورت «طبرس» رواج یافت و برخی بزرگان و ادیبان خود را به آن منسوب کردند. رواج کنیهٔ «طبرسی» در میان رجال شیعه و کاربرد آن در آثار امامیه نشاندهندهٔ نفوذ و گسترش دیرین تشیع در این ناحیه است. پس از درگذشت فاطمه معصومه در قم و تبدیل شدن این شهر به یکی از مراکز مهم تشیع، مذهب شیعه به تفرش نیز راه یافت؛
در قرن هشتم، حمدالله مستوفی تفرش را ولایتی با سیزده روستا، هوای معتدل، غله و میوهٔ فراوان و شش هزار دینار حقوق دیوانی معرفی کردهاست. وی فم و طرخوران را از روستاهای بزرگ آن دانسته و تفرش را شهری شیعهنشین توصیف کردهاست.[۲۷]
خوارزمشاهیان در دورهٔ خوارزمشاهیان، تفرش دهستانی در قلمرو عراق عجم (اراک) بود و در فاصلهٔ سالهای ۷۴۰ تا ۸۳۸ در شمار متصرفات آل جلایر قرار داشت. از مغولان و تیموریان اثری مشخص در تفرش دیده نمیشود.
صفویه
در آغاز دورهٔ صفویه، تفرش از شکارگاههای سلطنتی شاهان صفوی بود. در زمان شاه عباس اول گروهی از سادات تفرش به دربار صفوی راه یافتند.
این شاخه از سادات که به سبب در اختیار داشتن مهر امام سجاد به «میرمهردار» شهرت داشتند، تا اواخر دورهٔ صفویه و زمان شاه سلطان حسین منصب مُهرداری را حفظ کردند.
در روزگار صفویان، بهویژه در زمان شاه عباس بزرگ، تفرش رو به آبادانی نهاد و مردم آن در دستگاه حکومت نفوذ یافتند.
در آغاز قرن یازدهم، امین احمد رازی تفرش را ولایتی در اقلیم چهارم با آبوهوای معتدل و میوههای خوب معرفی کرده و از وجود چشمهها و قناتها سخن گفتهاست.[۲۸] او همچنین از غار «گاوخور» یاد کردهاست.[۲۹]
تفرش در دورهٔ شاه اسماعیل اول نیز شکارگاهی مطلوب بودهاست.[۳۰] در زمان شاه عباس اول، این شهر رونق یافت و بزرگان آن به دربار راه یافتهاند.[۳۱]
افشاریه و زندیه
در زمان افشاریان، تفرش تا سال ۱۲۱۸ جزو متصرفات آنان بود. در دورهٔ زندیان نیز تفرش در محدودهٔ متصرفات تختگاه شیراز قرار داشت. در این دوره مکتبخانههای متعددی در تفرش ایجاد شد و نوجوانان در آنجا به آموزش مقدمات فارسی و قرائت قرآن میپرداختند.
قاجاریه
در دورهٔ قاجاریه، مردانی از تفرش در سیاست ایران نقش یافتند و برخی حتی جان خود را در این راه نثار کردند. توجه پادشاهان قاجار به منطقه سبب شد روحانیان و علمای تفرش، بهویژه سادات بنیفاطمه، در دستگاه حکومت رشد کرده و به مناصب مهم برسند. از ویژگیهای این دوره، گسترش مکتبخانهها و افزایش شمار میرزاها در تفرش، آشتیان و فراهان است. جامعهٔ تفرش در دورهٔ قاجار جامعهای دهقانی اما غیرمنجمد بودهاست. بسیاری از اهالی نیز بهسبب سواد و خوشخطی به منصبهای دیوانی و منشیگری گماشته میشدند.
در دورهٔ ناصرالدینشاه قاجار، تفرش «ییلاق ممتاز عراق (اراک)» توصیف شده و گفته شدهاست که خشکبار آن به خارج از کشور صادر میشدهاست. وی اهالی آن را خوشسیما و دارای ذوق، هنر و دانش معرفی کردهاست.[۳۲]
اعتمادالسلطنه نیز در همین دوره به شکارگاهی پُر ارغالی و کبک در حوالی تفرش، قلعهای در خرازان، قناتی قدیمی در طرخوران به نام «خرزنویه» و امامزادهای به نام «احمد بن موسی» اشاره کردهاست.[۳۳]
مردمشناسی
[ویرایش | اشتراکگذاری]جمعیت
[ویرایش | اشتراکگذاری]شهر تفرش، مرکز شهرستان. در ارتفاع حدود ۱٬۸۷۸ متری، در ۸۵ کیلومتری شمال شرقی شهر اراک قرار دارد. اهالی روستانشین تفرش عمدتاً به زراعت، باغداری، دامداری و صنایع دستی اشتغال دارند. محصول مهم این شهرستان، گندم و جو و حبوبات است. بادام و گردو و سیب و انگور و گلابیِ آنجا صادر میشود. قالی و قالیچه و گلیم از محصولات صنایع دستی آنجاست. فرشهای تفرش ارزش صادراتی دارند و مهمترین بازار فروش آنها در ایران، شهرهای همدان و تهران و در خارج از ایران کشور آلمان است (فرهنگ جغرافیائی آبادیها، ج ۴۸، ص ۴۲). اهالی تفرش اکثریت مردمان فارس زبان هستند و جمعیت برخی روستاها به ترکی سخن میگویند. براساس سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۹۵، جمعیت شهر تفرش ۱۶٬۴۹۳ نفر، متشکل از ۸٬۲۲۶ مرد و ۸٬۲۶۷ زن در قالب ۵٬۲۳۲ خانوار و جمعیت کل این شهرستان ۲۴٬۹۱۳ تن بودهاست.[۳۴]
زبان
[ویرایش | اشتراکگذاری]زبان مردم تفرش فارسی است. زبان رایج در این منطقه در گذشتهها گونهای از زبان تاتی بوده،[۳۵] که هنوز در برخی از روستاهای اطراف صحبت میکنند. همچنین زبان ترکی نیز در برخی روستاهای اطراف تفرش و در یکی از روستاها ترکی خلجی صحبت میشود.[۳۶]
دین و مذهب
[ویرایش | اشتراکگذاری]دین تفرشیان در دوره باستان زرتشتی بوده. پذیرش اسلام در منطقه تفرش از اواخر قرن سوم آغاز شد. این پذیرش بیشتر در جریان تبادل فرهنگی صورت گرفت و از ان زمان تفرش به یکی از پایگاههای پیروان آیین شیعه و اهل باطن اسماعیلیان درآمد.[۳۷]
در کتاب زینت المجالس نوشته محمد مجدالدین حسینی متخلص به مجدی در سال (۱۰۰۴ ق) آمده است که مذهب اهالی تفرش از قدیم الایام شیعه دوازده امامی بوده است.[۳۸]
در کتاب مرآت البلدان به نقل از نسخه خود از کتاب هفت اقلیم، نوشته امین احمد رازی نوشته سال ۱۰۰۲ ه.ق، آمده است که اهالی تفرش شافعی مذهب اند.[۳۹] اگرچه در نسخ امروزی هفت اقلیم این مطلب موجود نیست.[۴۰]
مشاهیر
[ویرایش | اشتراکگذاری]مشاهیر متولد شهر تفرش به ترتیب تاریخ فوت از این قرار می باشند:
- قرن ۵ هجری شمسی
- قرن ۶ هجری
- احمد بن علی بن ابیطالب طَبرِسی معروف به شیخ ابومنصور طَبرِسی
- قرن ۱۰ هجری شمسی
- امیر قدسی، شاعر[۴۰]
- میر عبدالغنی، شاعر[۴۰]
- مولانا وجهی، شاعر[۴۰]
- ملامراد تفرشی
- قرن ۱۱ هجری شمسی
- قرن ۱۲ هجری شمسی
- قرن ۱۳ هجری شمسی
- میرزا یحیی خان تفرشی متخلص به سرخوش
- فتحالله جلالی
- اسماعیل خان دبیر لشکرنویس
- میرزا ابوالقاسم معینالملک
- میرزا سید هدایتالله تفرشی
- میرزا سید کاظم تفرشی
- میرزا موسی مستوفی تفرشی، معروف به میرزا موسی وزیر(متوفی ۱۲۴۴ خورشیدی)[۴۱]
- میرزا سید علی مجد الاشراف[۴۲]
- میرزا سید محمد ولد مجدالاشراف[۴۲]
- میرزا مصطفی وکیل لشکر[۴۲]
- میرزا سید کاظم وزیر خزانه[۴۲]
- میرزا محمدحسین وزیر خزانه[۴۲]
- میرزا علیرضا مستوفی[۴۲]
- میرزا عیسی وزیر
- عباس قوامالدوله
- قرن ۱۴ هجری شمسی
- تقی دانش
- حسینعلی خان نکیسا
- یدالله دهستانی
- احمد پارسا
- میرزا حسین خان تفرشی ملقب به مرصع پوش ولایت[۴۳]
- محمدرضا درودیان تفرشی نقوسانی
- تقی بهرامی
- عباس سحاب
- ابوالقاسم سحاب
- عبدالله دوامی
- علیرضا افضلیپور
- پروانه وثوق
- عباس بلوکیفر
اقتصاد
[ویرایش | اشتراکگذاری]- بازار خرید
در بازار قدیم ترخوران و تفرش و آشتیان پیشههایی مانند عطاری، دوافروشی، قماش فروشی، مسگری، صحافی، دوزندگی و غیره رواج داشت که این پیشهوران علاوه بر کالاهای خود، کتاب هم به فروش میرساندند. از پیشگامان کتابفروشی در شهر میتوان میرزا محمدعلی پسر احمد آشتیانی (زنده به سال ۱۳۱۱ خورشیدی) (از صحافان شهر)، کربلایی محمود بازرجانی در محلهٔ فَم، و مشهدی محمدحسین جعفری در بازار ترخوران تفرش را نام برد[۴۴] با گذر زمان دکانهای دوگانهفروش بیشتر به شکل کتابفروشی درآمدند و در آنها علاوه بر کتاب نشریاتی مانند حبلالمتین، صور اسرافیل، فرنگستان، ملت، وقایع اتفاقیه به مشتریان عرضه میشد.[۴۴]
آموزش
[ویرایش | اشتراکگذاری]شهر تفرش دارای سه مرکز آموزش عالی شامل دانشگاه تفرش، دانشگاه پیامنور مرکز تفرش و دانشگاه آزاد اسلامی واحد تفرش است.
دانشگاه تفرش در سال ۱۳۷۰ تأسیس شد و در سالهای آغاز فعالیت بهعنوان مجتمع آموزش عالی زیر نظر دانشگاه صنعتی امیرکبیر اداره میشد.[۴۵][۴۶]
دانشگاه پیامنور مرکز تفرش یکی از مراکز آموزشی پیامنور در استان مرکزی است.[۴۷]
دانشگاه آزاد اسلامی واحد تفرش نیز بهعنوان یکی از واحدهای دانشگاه آزاد اسلامی در این شهرستان فعالیت میکند.[۴۸]
کتابخانه عمومی شهرستان تفرش زیرمجموعه نهاد کتابخانههای عمومی کشور است و در خیابان آیتالله سعیدی قرار دارد.[۴۹]
برخی منابع محلی از وجود مدرسهای قدیمی در محلهٔ فَم تفرش با نام «ضیاییه» یاد کردهاند، اما هیچ منبع معتبر رسمی یا پژوهشی این موضوع را تأیید نکردهاست.[نیازمند منبع]
گردشگری
[ویرایش | اشتراکگذاری]اکوتوریسم
ماقبل تاریخ
- سنگ نگارههای یازیلی چای در روستای دربر
- سنگ نگارههای گندمکوه[۵۳]
تاریخ پیش از اسلام
- قلعههای گبری[نیازمند منبع]
- گورهای نشسته بر فراز روستای کبوران (گبران)
- چهارطاقی بهاران کبوران (گبران)
- قلعه توس در جنوب غرب روستای خرازان
تاریخ پس از اسلام
- برج خاموشی (دخمه) تپه قلعهخلچان[۵۴][۵۵]
- امامزاده بی بی ستین در محله ترخوران تفرش[۵۶]
- خانه نظامی گنجوی در روستای تاد[نیازمند منبع]
- قلعه سلطان محمود واقع در روستای کهلو سفلی، سده ۷ ه.ق
- امامزاده احمد (تفرش)، روستای کوهین، سده دهم[۵۷][۵۸]
- مسجد جامع شش ناو (دورهٔ سلجوقی)
- شهر زیرزمینی و دستکند تفرش (دورهٔ سلجوقی)
- مقبره میرعلام تفرشی، سده یازدهم هجری
- بقعهٔ آقامؤمن تفرشی (داعی انجدانی)، حکیم و عارف و شاعر سدهٔ یازدهم و دوازدهم
- بقعه ابوالعلی، دوره صفوی
- بقعه شاهزاده محمد، دوره صفوی
- کاروانسرای خانک در روستای خانک، دوره صفوی
- آرامگاه امامزاده قاسم (شاهوارق) (دورهٔ صفویه)
- قلعه مراد سلطان[۵۹] متعلق به دورة زندیه در بازرجان
- آب انبار بلور (دورهٔ قاجار)
- مقبره اسماعیل خان لشکر نویس تفرشی، سده سیزدهم هجری
- تکیه زاغرم شهر تفرش (دورهٔ قاجار)
- ویرانههای برج آقابیک[نیازمند منبع] در بازرجان
- بقایای قبرهای قدیمی با سنگ قبرهای سفالی[نیازمند منبع] در کبوران[۶۰]
- خانه میر فخرایی (دورهٔ قاجار)
- خانهٔ سرهنگ ضیائی (دورهٔ قاجار)
- خانه عباسقلی خان میرپنج، دورهٔ قاجار
- نمازخانه کهنه لو، دورهٔ قاجار
- غسالخانه نقوسان، دورهٔ قاجار
- قلعه باغکه[۶۱] (دوره قاجار)
- خانه و محل تولد محمود حسابی[۶۲]
- آرامگاه دکتر حسابی
صنایع دستی[۶۳]
گالری تصاویر
[ویرایش | اشتراکگذاری]- دیدی از تفرش، از گردنه خرازان
- میانده تفرش
- بند میر فرقان در روستای قدس
- سقف آبانبار بلور. تفرش
- دکور و فضای داخلی خانه ای روستایی در تفرش- روستای گوگسگرد
- امامزاده محمد تفرش
- تکیه تاریخی زاغرم تفرش
- صنایع دستی تفرش
- قلمزنی تفرش
- تزئینات داخلی امامزاده محمد
- امامزاده محمد
- تکیه ششناو
- سردر دانشگاه تفرش
جستارهای وابسته
[ویرایش | اشتراکگذاری]پانویس
[ویرایش | اشتراکگذاری]- ↑ «نسخه آرشیو شده». بایگانیشده از اصلی در ۴ اوت ۲۰۱۹. دریافتشده در ۴ اوت ۲۰۱۹.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ تاریخ اراک، جلد اول. اراک: چاپخانه موسوی اراک. ۱۳۲۹. ص. ۱۴۵.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ «البلدان، تأليف احمد بن ابى يعقوب، معروف به يعقوبى، سال 278 قمری، صفحه 85». دریافتشده در ۱ دسامبر ۲۰۲۵.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ «تاریخ قم، نوشته حسن بن محمدبن حسن سائب مالك اشعري قمی، صفحه 171». دریافتشده در ۱ دسامبر ۲۰۲۵.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ «نوبان، مهرالزمان/ 20 مقاله». noormags. دریافتشده در ۱ دسامبر ۲۰۲۵.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ مهرالزمان نوبان (۱۳۷۶)، نام مکانهای جغرافیایی در بستر زمان، تهران: انتشارات ما، ص. ۱۴۷، شابک ۹۶۴-۶۴۹۷-۰۰-۴
{{یادکرد}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ تاریخ بیهق تالیف ابوالحسن علی بن زید بیهقی. به سرمایه کتابفروشی فروغی در چاپخانه اسلامیه. ص. ۳۵۰ و ۳۵۱.
{{cite book}}: پارامتر|تاریخ بازیابی=نیاز به وارد کردن|پیوند=دارد (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ فمی تفرشی، سیری کوتاه در جغرافیای تاریخی تفرش و آشتیان، 13.
- ↑ «تحریر تاریخ وصاف، صفحه 105». دریافتشده در ۱ دسامبر ۲۰۲۵.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 «خلاصه ایستگاه سینوپتیک تفرش، اطلاعات بلندمدت (۲۰۰۲–۲۰۱۸)». سازمان هواشناسی کشور. بایگانیشده از اصلی در ۱۰ دسامبر ۲۰۱۶. دریافتشده در ۴ دسامبر ۲۰۲۵.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ سایت خبری شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور بایگانیشده در ۱۴ ژانویه ۲۰۱۲ توسط Wayback Machine، بازدید: ژانویه ۲۰۰۹.
- ↑ «تفرش ، شهرستان و شهری در استان مرکزی ». دریافتشده در ۳ دسامبر ۲۰۲۵.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ «سنگ نگاره های یازلی چای، گندم کوه و زاغرم». دیار. سال ۱ (۱): ۸۷–۸۸. ۱۳۹۵. دریافتشده در ۵ دسامبر ۲۰۲۵.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ «پرچم استاندارد بر فراز قله کوجه». دریافتشده در ۳ دسامبر ۲۰۲۵.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - 1 2 جعفری، ج ۱، ص ۲۵۸، ۴۰۱، ۴۸۲
- 1 2 3 سیفی فمی تفرشی، ص ۵۰
- ↑ درباره شهر تفرش[پیوند مرده]
- ↑ «فرهنگ آنند راج، جلد دوم، صفحه 665» (PDF). دریافتشده در ۵ دسامبر ۲۰۲۵.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ قمی، حسن بن محمد. تاریخ قم. ص. ۷۸–۷۹.
- ↑ «البلدان، ابوبكر احمد بن محمد بن اسحاق همدانى، معروف به ابن فقيه، سال 290 قمری، صفحه 417». دریافتشده در ۵ دسامبر ۲۰۲۵.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ قمی، حسن بن محمد. تاریخ قم. ص. ۹۱.
- ↑ موسوینیا، مهدی؛ شراهی، اسماعیل؛ مرتضایی، محمد (۱۴۰۱). «سنت تدفین زردشتیان در سدههای میانهٔ اسلامی براساس کاوش باستانشناسی در تپهٔ قلعهخلچان تفرش». پژوهشهای باستانشناسی ایران. ۱۲ (۳۳): ۲۹۳–۳۲۰. doi:10.22084/NB.2020.20657.2056.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ بلاذری، احمد بن یحیی. فتوح البلدان. ص. ۳۰۵–۳۰۶.
- ↑ قمی، حسن بن محمد. تاریخ قم. ص. ۲۶۳.
- ↑ قمی، حسن بن محمد. تاریخ قم. ص. ۲۶۳.
- ↑ راوندی، محمدبن علی. راحة الصدور. ص. ۳۹۵.
- ↑ «نزهةالقلوب، حمدالله مستوفی، 740 قمری، صفحه 111». دریافتشده در ۴ دسامبر ۲۰۲۵.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ امین احمد رازی، —. هفت اقلیم. ج. ۲. ص. ۴۹۰–۴۹۱.
{{cite book}}:|نام=نام عددی دارد (کمک) - ↑ امین احمد رازی، —. هفت اقلیم. ج. ۲. ص. ۴۹۰.
{{cite book}}:|نام=نام عددی دارد (کمک) - ↑ جهانگشای خاقان. ص. ۴۱۲.
- ↑ سیفی فمی تفرشی، —. نشاطالحدائق. ص. ۱۲۱.
{{cite book}}:|نام=نام عددی دارد (کمک)؛ اسکندر منشی، —. تاریخ عالمآرای عباسی. ج. ۲. ص. ۷۵۶.{{cite book}}:|نام=نام عددی دارد (کمک) - ↑ سرخوش، میرزا یحیی. تاریخ تفرش. ص. ۱۰–۱۲.
- ↑ اعتمادالسلطنه، محمدحسن. مرآتالبلدان. ج. ۱. ص. ۷۵۶.
- ↑ سرشماری سال 95 جمعیت برحسب سن، جنس و وضع سکونت (به تفکیک استان و شهرستان))
- ↑ «اخبار استان مرکزی». بایگانیشده از اصلی در ۲۲ ژوئن ۲۰۱۲. دریافتشده در ۱۲ اکتبر ۲۰۱۲.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ «نسخه آرشیو شده». بایگانیشده از اصلی در ۴ دسامبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۴ دسامبر ۲۰۱۳.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ «اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی شهرستان تفرش». بایگانیشده از اصلی در ۲۵ مه ۲۰۲۵. دریافتشده در ۲ دسامبر ۲۰۲۵.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ «زینت المجالس مجدی، سال 1004 ق، صفحه 773».
- ↑ مرآت البلدان، اثر محمدحسن خان مقدم مراغه ای (اعتمادالسلطنه)، در ۱۲۹۴ قمری، جلد اول. تهران: موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران. ۱۳۶۷. ص. ۷۵۵.
{{cite book}}: پارامتر|تاریخ بازیابی=نیاز به وارد کردن|پیوند=دارد (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - 1 2 3 4 «هفت اقلیم، امین احمد رازی،(متوفی اوایل قرن یازدهم قمری)، صفحه 491». دریافتشده در ۲ دسامبر ۲۰۲۵.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ شرح حال رجال ایران در قرن ۱۲ و ۱۳ و ۱۴ هجری، جلد ۴. کتابفروشی زوار. صص. ۱۶۴–۱۶۵.
{{cite book}}: پارامتر|تاریخ بازیابی=نیاز به وارد کردن|پیوند=دارد (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - 1 2 3 4 5 6 مرآت البلدان، اثر محمدحسن خان مقدم مراغه ای (اعتمادالسلطنه)، در ۱۲۹۴ قمری، جلد اول. موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران. ۱۳۶۷. ص. ۷۵۸.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ «میرزاحسینخان تفرشی». دریافتشده در ۱۲ دسامبر ۲۰۲۵.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - 1 2 آذرنگ، عبدالحسین. ص. ۲۴۱
- ↑ «معرفی دانشگاه تفرش». دانشگاه تفرش. بایگانیشده از اصلی در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۴. دریافتشده در ۲۰۲۵-۱۲-۰۳.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ «معرفی دانشگاه تفرش». دانشگاه صنعتی امیرکبیر. دریافتشده در ۲۰۲۵-۱۲-۰۳.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) [پیوند مرده] - ↑ «مراکز دانشگاه پیامنور استان مرکزی». دانشگاه پیامنور. دریافتشده در ۲۰۲۵-۱۲-۰۳.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ «واحدهای دانشگاه آزاد اسلامی استان مرکزی». دانشگاه آزاد اسلامی. بایگانیشده از اصلی در ۳۱ مارس ۲۰۲۱. دریافتشده در ۲۰۲۵-۱۲-۰۳.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ «کتابخانه عمومی تفرش». نهاد کتابخانههای عمومی کشور. دریافتشده در ۲۰۲۵-۱۲-۰۳.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ «چشمه"آب معدنی گراو" تفرش از جاذبه های طبیعی و درمانی استان مرکزی است». دریافتشده در ۳ دسامبر ۲۰۲۵.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ «یک کاوش باستان شناسی تاریخ تفرش را متحول کرد». دریافتشده در ۳ دسامبر ۲۰۲۵.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ تاریخ اراک، جلد اول. چاپخانه موسوی اراک. ص. ۱۴۶.
{{cite book}}: پارامتر|تاریخ بازیابی=نیاز به وارد کردن|پیوند=دارد (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ محبعلی، مریم؛ علیاری، احمد (۱۴۰۳). «تحلیل معنایی هنر صخرهای در روستاهای معینآباد، دربر، هفتان و قلعه گندمکوه شهرستان تفرش (فروردین ۱۴۰۳)». مطالعات باستانشناسی. ۱۶ (۱): ۲۷۷–۲۹۷.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ «نخستین دخمه زرتشتی دوره ساسانی تا قاجار در تفرش کشف شد». دریافتشده در ۳ دسامبر ۲۰۲۵.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ «سنت تدفین زردشتیان در سده های میانه اسلامی بر اساس کاوش باستان شناسی در تپه قلعه خلچان تفرش». نشریه پژوهش های باستان شناسی ایران (پیاپی ۳۳ (تابستان ۱۴۰۱)): ۲۹۳ تا ۳۲۰. ۱۴۰۱. دریافتشده در ۵ دسامبر ۲۰۲۵.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ تاریخ عصر جعفری یا زندگانی حضرت امام جعفر صادق علیه السلام، ابوالقاسم سحاب. کتابفروشی و چاپخانه دانش. ۱۳۲۸. ص. ۵۵.
{{cite book}}: پارامتر|تاریخ بازیابی=نیاز به وارد کردن|پیوند=دارد (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ ر. ک. سحاب، ابوالقاسم. تاریخ عصر جعفری یا زندگانی امام جعفر صادق (ع)، تهران: کتابفروشی و چاپخانهٔ دانش، 1328، ص 56 و 57.
- ↑ رجال و مشاهیر آشتیان نوشتهٔ صادق حضرتی، نشر الماس، چاپ اول 1382، صفحه 309.
- ↑ «۵ اثر تاریخی تفرش در خطر تخریب صد درصد قرار دارد». دریافتشده در ۳ دسامبر ۲۰۲۵.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ فرهنگ جغرافیائی آبادیها، ج ۴۸، ص ۴۲، ۱۳۹؛ سیفی فمی تفرشی، ص ۱۵
- ↑ «۵ اثر تاریخی تفرش در خطر تخریب صد درصد قرار دارد». دریافتشده در ۳ دسامبر ۲۰۲۵.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ وبگاه شهر تفرش. فهرست آثار ملی ثبت شدهٔ تفرش بایگانیشده در ۱۰ فوریه ۲۰۱۱ توسط Wayback Machine. بازدید در تاریخ ۱۶ مارس ۲۰۱۱.
- ↑ «میراث فرهنگی استان مرکزی». بایگانیشده از اصلی در ۱۲ مه ۲۰۱۳. دریافتشده در ۱۴ اوت ۲۰۱۲.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده)

