نیم‌واکه

نیم‌واکه یا نیم‌مصوت یا نیمه‌صدادار (به انگلیسی: semivowel) یا غلت (به انگلیسی: glide) در آواشناسی و واج‌شناسی صوتی همانند ‎/w/‎ یا ‎/j/‎ در انگلیسی است، که از نظر قواعد آواشناسی شبیه به یک واکه است اما به جای آنکه در هستهٔ هجا قرار گیرد در حاشیهٔ آن قرار می‌گیرد.

در آواشناسی و واج‌شناسی، یک نیم‌واکه، غلت یا نیم‌همخوان صدایی است که از نظر آوایی مشابه یک واکه است اما به جای اینکه هسته یک هجا باشد، به عنوان مرز هجا عمل می‌کند. نمونه‌هایی از نیم‌واکه‌ها در انگلیسی، حروف y و w در کلمات yes و west هستند. این حروف که در IPA به صورت ‎/j w/‎ نوشته می‌شوند، به واکه‌های «ای» (ee) و «او» (oo) در کلمات seen و moon نزدیک هستند که در IPA به صورت ‎/iː uː/‎ نوشته می‌شوند. اصطلاح «غلت» (glide) ممکن است به طور جایگزین به هر نوع صدای انتقالی اشاره داشته باشد و لزوماً به معنای نیم‌واکه نباشد.

رده‌بندی

غیرهجایی
◌̯
◌̑
تصویر
کدبندی
محتوا (اعشاری)	̯​̑
یونیکد (شانزدهتایی)	U+032F U+0311

نیم‌واکه‌ها زیرمجموعه‌ای از همخوان‌های ناسوده هستند. اگرچه گاهی اوقات «نیم‌واکه» و «ناسوده» به عنوان مترادف در نظر گرفته می‌شوند، اما اکثر نویسندگان اصطلاح «نیم‌واکه» را برای مجموعه محدودتری به کار می‌برند؛ هیچ تعریف مورد توافق جهانی وجود ندارد و جزئیات دقیق ممکن است از نویسنده‌ای به نویسنده دیگر متفاوت باشد. به عنوان مثال، لادفوجد و مدیسون (۱۹۹۶) همخوان ناسوده لبی‌دندانی [ʋ] را یک نیم‌واکه در نظر نمی‌گیرند.

در الفبای آوانگاری بین‌المللی، نشانه شکلی که به حروف واکه‌ای غیرهجایی متصل می‌شود، یک بروه معکوس است که در زیر نماد نشان‌دهنده واکه قرار می‌گیرد: U+032F ◌̯ combining inverted breve below. وقتی فضایی برای بروه معکوس در زیر نماد وجود نداشته باشد، ممکن است در بالای آن نوشته شود: U+0311 ◌̑ combining inverted breve. قبل از سال ۱۹۸۹، غیرهجایی بودن با U+0306 ◌̆ combining breve نشان داده می‌شد که اکنون نماد فوق کوتاه بودن است.

علاوه بر این، نمادهای اختصاصی برای چهار نیم‌واکه وجود دارد که با چهار واکه اصلی بسته مطابقت دارند:

نیم‌واکه (غیرهجایی)	واکه (هجایی)
[j] (همخوان ناسوده کامی)	[i] (واکه بسته پیشین ناگسترده)
[ɥ] (همخوان ناسوده لبی-کامی)	[y] (واکه بسته پیشین گرد)
[ɰ] (همخوان ناسوده نرم‌کامی)	[ɯ] (واکه بسته پسین ناگسترده)
[w] (همخوان ناسوده لبی-نرم‌کامی)	[u] (واکه بسته پسین گرد)

برخی از نویسندگان برای شناسایی نیم‌واکه‌های اضافی استدلال می‌کنند:

• ناسوده‌های رایی الگو:IPAalink و الگو:IPAalink، که به عنوان نیم‌واکه‌های متناظر با واکه‌های رایی مانند ⟨ɚ⟩ یا ⟨ɝ⟩ در نظر گرفته می‌شوند.
• ناسوده حلقی الگو:IPAalink، که به عنوان نیم‌واکه متناظر با واکه باز پسین الگو:IPAalink در نظر گرفته می‌شود، که دارای ویژگی‌های حلقی متمایز در تولید خود است.
• ناسوده‌های پس‌کامی، یا نیم‌واکه‌های مرکزی، که ممکن است به صورت ⟨j˗ ɥ˗ w̟⟩ (نشانه‌های شکلی برای پیشین و پسین‌شدگی)، ⟨ȷ̈ ɥ̈ ẅ⟩ (نشانه‌های شکلی برای مرکزی‌شدگی)، یا نمادهای پارا-IPA به صورت ⟨ɉ ɥ w⟩ نوشته شوند، و به ترتیب متناظر با واکه‌های مرکزی بسته الگو:IPAalink ناگسترده، الگو:IPAalink فشرده، و الگو:IPAalink برآمده در نظر گرفته می‌شوند.

تقابل با واکه‌ها

نیم‌واکه‌ها بنا به تعریف، با غیرهجایی بودن خود از واکه‌ها متمایز می‌شوند. علاوه بر این، آن‌ها معمولاً کوتاه‌تر از واکه‌ها هستند. در زبان‌هایی مانند امهری، یوروبا و زونی، نیم‌واکه‌ها با تنگی مجرای صوتی بیشتری نسبت به واکه‌های متناظرشان تولید می‌شوند. با این وجود، نیم‌واکه‌ها ممکن است از نظر واجی با واکه‌ها معادل باشند. به عنوان مثال، کلمه انگلیسی fly می‌تواند به عنوان یک هجای باز که به یک واکه مرکب [flai̯] ختم می‌شود، یا به عنوان یک هجای بسته که به یک همخوان [flaj] ختم می‌شود، در نظر گرفته شود.

برای یک زبان غیرمعمول است که بین یک نیم‌واکه و یک واکه مرکب حاوی واکه معادل تقابل ایجاد کند، اما رومانیایی بین واکه مرکب /e̯a/ و توالی ناسوده-واکه /ja/ که از نظر شنیداری مشابه هستند، تفاوت قائل می‌شود. واکه مرکب به عنوان یک تک‌واج (بخش واحد) و توالی ناسوده-واکه به عنوان دو تک‌واج مجزا تحلیل می‌شود.

علاوه بر توجیهات واج‌شناختی برای این تمایز (مانند تناوب واکه مرکب با /e/ در جفت‌های مفرد-جمع)، تفاوت‌های آوایی نیز بین این دو وجود دارد:

• /ja/ تداوم بیشتری نسبت به /e̯a/ دارد.
• انتقال بین دو عنصر برای /ja/ طولانی‌تر و سریع‌تر از /e̯a/ است، به طوری که اولی دارای آغازه F2 بالاتری است (تنگی بیشتر اندام‌های گویا).

اگرچه یک موازی واج‌شناختی بین /o̯a/ و /wa/ وجود دارد، اما تولید و درک تقابل‌های آوایی بین این دو بسیار ضعیف‌تر است.

تقابل با همخوان‌های سایشی و ناسوده‌های دمشی

طبق تعاریف استاندارد، نیم‌واکه‌ها (مانند [j]) با همخوان‌های سایشی (مانند [ʝ]) تفاوت دارند، زیرا سایشی‌ها آشفتگی صوتی (تلاطم) ایجاد می‌کنند، اما نیم‌واکه‌ها نه. مارتینز سلدران (۲۰۰۴) در بحث درباره اسپانیایی پیشنهاد کرد که دسته سومی از ناسوده‌های دمشی (مانند [ʝ̞]) ایجاد شود که با هر دو دسته نیم‌واکه‌های ناسوده و سایشی‌ها متفاوت باشد. بال و راهیلی (۲۰۱۱) اصطلاح «ممتد بدون سایش» (frictionless continuant) را احیا کردند تا این طبقه را متمایز کنند.

اگرچه ناسوده‌های دمشی تنگ‌تر هستند (دارای دامنه F2 کمتری هستند)، طولانی‌ترند و از نظر گرد بودن نامشخص هستند (مانند viuda [ˈbjuða] «بیوه» در مقابل ayuda [aˈʝʷuða] «کمک»)، اما همپوشانی توزیعی آن‌ها محدود است. ناسوده‌های دمشی فقط می‌توانند در آغازه هجا ظاهر شوند. این دو در توزیع بعد از /l/ و /n/ با هم همپوشانی دارند.

این تفاوت در همه گویش‌ها وجود ندارد. سایر گویش‌ها یا این دو را با هم ادغام می‌کنند، یا برعکس، با تغییر جایگاه تولید همخوان سایشی به جایگاهی دیگر (مانند [ʒ]، ویژگی‌ای که ژئیسمو نامیده می‌شود)، مانند اسپانیایی ریپلاتنسه، تضاد را تقویت می‌کنند.