پیشینه نیشابور: دوران باستان تا ساسانیان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
نیشابور
نام نیشابور
کشور  ایران
استان خراسان
شهرستان نیشابور
اطلاعات اثر
نام محلی نشابور
نام‌های قدیمی رَئِوَنْت، اَبَرْشَهْر
کاربری شهر و سکونتگاه
کاربری کنونی شهر و سکونتگاه
دیرینگی تاریخ باستان

نیشابور، در جایگاه یکی از شهرهای تاریخی خراسان در حوزهٔ تمدنی ایران در کالبد جای‌نام‌های رئونت و ابرشهر در تاریخ ایران باستان حضور داشته و سرانجام به عنوان یکی از کانون‌های تحولات سیاسی، اقتصادی و فرهنگی قلمروی گستردهٔ ایرانشهر ساسانی، نقش‌آفرینی نموده‌است. پایتخت موقت کشور در دورهٔ یزدگرد دوم؛ فعالیت نهاد ضرابخانه؛ میزبانی از آتشکده کشاورزان ایران معروف به بُرزین‌مِهر؛ برخاستن یا فعالیت شخصیت‌هایی همچون برزویه، مانی و مزدک؛ و استقرار سکوبای مسیحیان نسطوری در این ناحیه، از برجسته‌ترین نمودهای حیات تاریخی و فرهنگی ناحیهٔ نیشاپور (ابرشهر) در این دوران است.

هخامنشیان[ویرایش]

رَئِوَنْت، کهن‌ترین نام جغرافیایی در اطلاق به ناحیهٔ نیشابور که در اَوِستا -کهن‌ترین نبشتار ایرانی- از آن، یاد شده‌است.[۱] رئونت در دفتر یشت‌های کتاب اوستا؛ نام کوهی است که آتشکدهٔ نامدار آذر بُرزین‌مِهر بر آن، جای داشته‌است.[۲] آذران بُرزین‌مِهر، فرنبَغ و گُشنَسپ به پندار مری بویس؛ اگر نه پیش‌تر و در دوران هخامنشی، دست‌کم بایستی در اوایل دوران پارتیان نشانده شده باشند.[۳] ریچارد فرای، نام ابرشهر (= نام پیشین نیشاپور)[۴] را ریشه‌گرفته از نامی کهن، به مفهوم شهر بالای هخامنشیان یا شهربانی بالای سلوکیان دانسته‌است.[۵] یافته‌های باستان‌شناسی در محوطه تاریخی سه‌تپه در جنوب دشت نیشابور، نیز بیانگر حیات تاریخی این ناحیه، در دوران هخامنشی و اندکی پیش از آن؛ و ارتباط نیشابور با همدان (فلات ایران) و ترکمنستان (آسیای مرکزی) است.[۶][۷]

اشکانیان[ویرایش]

ابرشهر؛ نام قدیم‌تر نیشابور،[۸] به معنی شهر آپارناک (شهر اپارنی‌ها)[پاورقی ۱] است. اپارنی یا اپرنی‌ها برجسته‌ترین قبیله از سه قبیلهٔ داهه[پاورقی ۲] هستند که دولت پارتیان (یا اشکانیان) را بنیان گذاشتند.[۹] یادکرد این شهر در نسک کهن مزدیسنایی بندهش که ابرنک‌شهر نیز خوانده شده[۱۰] از شناخته‌شدگی و رونق ابرشهر در سرزمین پارت، نشان دارد.[۱۱] چنین به نظر می‌رسد که در این دوران؛ اشکانیان، خود را وقف این آتش مقدس بُرزین‌مهر (یکی از سه آتش مقدس کیش زرتشتی، و آتش خاص پارتیان) کرده بودند. آنان، زائران بی‌شماری را در سرتاسر دورهٔ پارتی به زیارت آذر برزین‌مهر به این ناحیه، سوق می‌دادند.[۱۲] همچنین؛ نام ابرشهر بر روی سکه‌ای از دوران فرهاد دوم اشکانی (حکومت: ۱۳۸–۱۲۸ پیش از میلاد) نقش بسته‌است[۱۳][۱۴] که حیات تاریخی این ناحیه را به عنوان محل استقرار ضرابخانه در دوران پارتیان، مستند می‌نماید.[۱۵] و مارکوارت در اشاره به پیشینهٔ نام کنارنگ در اطلاق به فرمانروای ابرشهر، چنین برداشت نموده که این فرمانروایی موروثی، به پیش از دوران ساسانیان (= پارتیان) بر می‌گردد که آنان، سرانجام؛ داوخواهانه، حکومت اردشیر ساسانی را پذیرا شده و در گسترهٔ قلمرو ساسانیان قرار گرفته بودند.[۱۶]

ساسانیان[ویرایش]

شهرستان‌های ایرانشهر؛ بند ۱۵ نویسه‌گردان فارسی: شَهْرِسْتانْ نیوْشابُوهْر، شابُوهْری اَرتَخْشیران کَرد؛ پَد آن گاه، کِیشْ پَهْلیزَکْ ای‌تُور؛ اُوزَد، اُوش هَم گیواگ، فَرْموُد کَرْدَن.

Transcription: šahrestān Ī nēwšābuhr šābuhr Ī *ardaxšĪrān kard pad ān gāh kē-š pablēzag [Ī] tūr ozād u-š pad hām-gyāg šahrestān framūd kardan.

توجمه فارسی: شهرستان نیشابور را شاپور پسر اردشیر ساخت. در آن زمان که پهلیزک تورانی را کُشت (شکست داد)، در همان‌جا فرمود شهرستانی بسازند.

English Translation: The city of Nēwšābuhr was built by Šābuhrr the son of ArdaxšĪr. At that time when he killed the Tūrānian PahlĪzag, he ordered to build the city in the same place.

«
»
Šahrestānīhā Ī Ērānšahr

نسک‌های ساسانی[ویرایش]

از نیشابور یا ابرشهر[۱۷] در شماری از نبشته‌های کهن هم‌پیوند با دوران ساسانی یاد شده، از این جمله‌اند:

  • کتیبهٔ شاپور یکم بر کعبهٔ زرتشت: در این سنگ‌نبشته که قدمت آن یه حدود سال ۲۶۲ میلادی می‌رسد؛ نام ابرشهر، به گونهٔ تمامِ اپارخشتر[پاورقی ۳] در جرگهٔ ۲۹ امارت و ایالت ایران دورهٔ شاپور یکم ساسانی یاد شده‌است.[۱۸][۱۹][۲۰]
  • سکه‌های ساسانی: ابرشهر در کنار شهرهای خراسانی مرو، بلخ، هرات و احتمالاً توس، خلم و سمرقند، محل استقرار ضرابخانه‌های ساسانی بوده[۲۱][۲۲] و نام این شهر بر سکه‌های پیروز، قباد، بهرام چوبین و خسرو اول نقش بسته‌است.[۲۳][۲۴]
  • متن ارمنی شهرستان‌های ایرانشر: در این متن که نوشتهٔ موسی خورنی (زادهٔ بین سال‌های ۴۰۵ تا ۴۱۰م) است؛ از ابرشهر به عنوان یکی از ۲۶ استانِ کوست خراسان -از کوست‌های چهارگانهٔ ایران- نام برده شده‌است.[۲۵]
  • متن پهلَوی شهرستانهای ایرانشهر: این متن پارسی میانه که در اواخر دوره ساسانی نگاشته شده؛ نیشابور را در شمار شهرستان‌های کوستِ خراسان ایرانشهر و شاپور پسر اردشیر را بنیانگذار این شهرستان، معرفی نموده‌است.[۲۶]
  • ادبیات مانوی: در متنی مانوی به پارسی میانه به‌دست آمده از تورفان، از اینکه مانی، شاگردش مارآمو[پاورقی ۴] به همراهی گروهی از نویسندگان و مینیاتورگران و شاهزادگان، برای تبلیغ دین به ابرشهر فرستاده، سخن رفته‌است.[۲۷][۲۸]

سیاست و حکومت[ویرایش]

قدیم‌ترین رویداد ثبت‌شدهٔ این ناحیه در دوران ساسانی؛ به نقل از تاریخ طبری، مرتبط با اردشیر بابکان (حکومت: ۲۲۶ تا ۲۴۱ میلادی) است چنین که او پس از به‌دست آوردن قدرت، شهرها و مناطق مختلف ایران از جمله ابرشهر را تحت سلطهٔ خویش درآورد.[۲۹] بنا به نوشتهٔ تاریخ الحاکم؛ شاپور پسر اردشیر، شهر نیشابور قدیم را در پیرامون کهندژ باستانی بنا کرده و از دفع حمله‌ها و مزاحمت اتراک بر این شهر، خبر داده‌است.[۳۰] در روایت متن پهلوی شهرستانهای ایرانشهر؛ پهلیزک تورانی،[پاورقی ۵] فرمانروای این مهاجمان است.[۳۱] و بر پایه روایت شاهنامه؛ شاپور پس از پیروزی بر قیصر روم، به بازسازی و گستردن شهرهای ایران می‌پردازد و بنیاد کردن دژی استوار بر نیشابور از این دست است:[۳۲]

کهندژ به شهر نشاپور کردکه گویند با داد، شاپور کرد

نیشاپور در ۴۳۰م، اسقف‌نشین نسطوریان بود.[۳۳] و در حدود ۴۲۲ تا ۴۴۹م؛[۳۴] یزدگرد دوم برای نزدیکی به مرزهای شمال خاوری کشور و رویارویی با تاخت و تاز و آزار اقوام کیدار و خیون (هون)؛ نیروی خود را در این ناحیه مستقر ساخت و پایتخت خود را از تیسفون به نیشابور منتقل کرد.[۳۵] همچنین در شماری از متون تاریخی رویدادهای: حضور قباد (حکومت: ۴۸۸–۴۹۸م) در ابرشهر و ازدواج وی با دختر یکی از بزرگان شهر؛ به دنیا آمدن انوشیروان در این ناحیه؛ سکه زدن بهرام چوبین (در حدود ۵۹۰ تا ۵۹۱م) به نام خود در این شهر (در زمان شورش بر هرمز)؛ و فرونشاندن شورش پادگان ابرشهر به دست سمبات باگراتونی، از مرزبانان خسروپرویز ثبت شده‌است.[۳۶] نیشابور (ابرشهر) در دوران ساسانی، مرکز ناحیه‌ای گسترده بود که ارغیجان، اسپراین، جوین، بیهک بیهق، باخرز، خواف، زوزن، زام و زاوه از رستاک‌های آن بودند.[۳۷] مرزبان یا فرمانروای این منطقه، دارای لقب اختصاصی کنارنگ بود.[۳۸] در این دوران، حاکمانی که از خانواده سلطنت بودند لقب شاه داشتند و نیشابور یکی از ولایت‌های ۲۶گانهٔ ایران بود که حاکم آن، شاه نامیده می‌شد.[۳۹] در نگاهی کلی؛ نیشابور (ابرشهر) این دوران، یکی از مراکز حکومتی و پایگاه‌های فرمانروایی کوست خراسان است[۴۰] که در دوره‌ای پایتخت کشور ایران گستردهٔ ساسانی نیز بوده‌است[۴۱][۴۲][۴۳]

اقتصاد و تجارت[ویرایش]

شاپور -که از وی به عنوان بانی شهر در دوره ساسانی، نام برده شده- به امور تجارت و اقتصاد، توجهی ویژه داشت؛ او در راستای نیرومندسازی موقعیت اقتصادی ابرشهر، نواحی شمال شرق ایران را -که در سیطرهٔ کوشان بود- تصرف نموده و فرمانروایانی -از جمله شاهزاده پیروز- را که پیرو وی بودند، بر این ناحیه نهاد.[۴۴] به‌طور کلی؛ موقعیت ویژهٔ جغرافیایی نیشابور که در چهارراه ارتباطی شرق به غرب و شمال به جنوب در بخش خاوری ایران قرار گرفته مورد توجه ساسانیان قرار گرفته و از آن به عنوان یکی از سنگرهای استوار در برابر یورش‌های بیگانگان شرق قلمرو امپراتوری و پایگاه برقراری امنیت در جبههٔ شرقی راه ابریشم بهره بردند. قرارگیری در این مسیر که شاهراه شرق به غرب قلمرو ساسانی به‌شمار می‌رفت؛ رونق شهر را در جایگاه یکی از مهم‌ترین منزلگاه‌ها و باراندازگاه‌های کاروان‌های تجاری فراهم نمود. به گونه‌ای که ساختارهای نظام توسعه‌یافتهٔ اقتصادی از جمله: نظام روشمند دریافت مالیات و نهاد رسمی ضرابخانه (در اندازهٔ یکی از ضرابخانه‌های عمدهٔ دوره ساسانی) در این شهر مستقر گردیدند.[۴۵][۴۶]

فرهنگ و جامعه[ویرایش]

آثار و میراث هنر و صنعت سفالگری برجای مانده در کهندژ نیشابور؛ افزون بر رونق اقتصادی، نشانگر پویایی زیستگاهی این شهر به عنوان یکی از مراکز عمدهٔ سفالگری شمال شرق ایران در نیمهٔ سده ۴ تا نیمه سدهٔ ۷ میلادی در دوران ساسانیان است.[۴۷] در این دوران؛ آذر برزین‌مهر، یکی از سه آتشکده بزرگ و زیارتگاه مشهور ایران ساسانی، در ناحیهٔ ریوند نیشابور شعله می‌کشید[۴۸] و این بوم، به عنوان یکی از مراکز فرهنگی-مذهبی ایران دوره مزدیسنایی نقش‌آفرینی می‌نمود[۴۹] و برآمدن شخصیت‌هایی همچون برزویه (پزشک نامدار ایرانی در دوره خسروپرویز و گردآورندهٔ مجموعهٔ کلیله و دمنه[۵۰] مزدک (آورندهٔ آیینی نو در دورهٔ قباد)[۵۱][۵۲] و آغاز دعوت مانی و حضور مسیحیان نسطوری نمودهایی از گونه‌گونی و پویایی فرهنگی و اجتماعی این ناحیه در دوران ساسانی است.[۵۳] آیین مانی، برگرفته از سه کیش زرتشتی، بودایی و مسیحی بود. مانی، شاگردش مارآرمو یا ماراَمّو را -که خط و زبان پارتی را خوب می‌دانست- برای گستردن دین؛ به همراه گروهی از نویسندگان، مینیاتورگران و یکی از شاهزادگان اشکانی به نام اردوان؛ به ابرشهر (نیشاپور) روانه داشت. این گروه، کتاب‌های مانی را که به زبان سریانی بود به زبان پارتی (زبان مردم خراسان) ترجمه کردند. در این دوران، سکوباهای بزرگ در شهرهای پرجمعیت قلمرو ساسانی دارای دستگاهی منظم، تحت ریاست پاتریارک مداین، بودند و نیشابور، مرو، و ماوراءالنهر شهرهای سکوبانشین[پاورقی ۶] شرق کشور بودند.[۵۴]

پانویس[ویرایش]

  1. آپارناک: Aparnak یا Aparnoie یونانی؛ شهر اپارنی یا اپرنی
  2. داهه: Dahae
  3. تمامِ ابرشهر یا همهٔ ابرشهر [hmk ’prhštr]: نیشابور و توابع آن
  4. مارآمّو: Mār Ammō
  5. پهلیزک تورانی: pablēzag [Ī] tūr
  6. سکوبا: دگرگون‌شدهٔ واژهٔ یونانی episkopos که در زبان فارسی، کاربرد یافته‌است. سکوبانشین: محل استقرار اُسقُف (کشیش ارشد منطقه)؛ اُسقف‌نشین

یادکرد منابع[ویرایش]

  1. محمدیوسف کیانی، پایتخت‌های ایران، ۳۲۷.
  2. دوستخواه، اوستا، کهن‌ترین سرودها و متنهای ایرانیان، ۲:‎ ۹۹۰.
  3. بویس، زردشتیان، باورها و آداب دینی آن‌ها، ١١٧.
  4. دهخدا، لغت‌نامه، ۱:‎ ۳۰۸، ۹۷۸.
  5. فرای، میراث باستانی ایران، ۲۹۰.
  6. خبرگزاری صدا و سیمای خراسان رضوی، «قدمت ۳هزار ساله سه‌تپه نیشابور»، وبگاه خبرگزاری صدا و سیما.
  7. سلیمی، «جای پای هخامنشیان در خشت‌های نیشابور؛ کشف نخستین آثار مربوط به دوره هخامنشیان در نیشابور»، وبگاه پایگاه خبری -تحلیلی قدس‌آنلاین.
  8. Koch، A HOARD OF COINS FROM EASTERN PARTHIA، 53.
  9. محمدحسین بن خلف تبریزی، برهان قاطع، ۷۹.
  10. فرنبغ دادگی، بندهش، ۱۵۱.
  11. نعمتی، «نام‌شناخت؛ ابرشهر، نیشابور»، خراسان‌پژوهی، ۱۹۲–۱۹۳.
  12. بویس، زردشتیان، باورها و آداب دینی آن‌ها، ١١٧.
  13. ملکزاده بیانی، تاریخ سکه؛ از قدیم‌ترین ازمنه تا دوران ساسانیان، ۲:‎ ۷۵.
  14. Hopkins، «Parthian Mints - Abarshahr»، The Parthian Empire.
  15. نعمتی، «نام‌شناخت؛ ابرشهر، نیشابور»، خراسان‌پژوهی، ۱۹۳.
  16. مارکوارت، ایرانشهر، بر مبنای جغرافیای موسی خورنی، ۱۵۰–۱۵۱.
  17. دهخدا، لغت‌نامه، ۱:‎ ۳۰۸، ۹۷۸.
  18. اکبری، «کعبه زرتشت و اهمیت تاریخی کتیبه شاپور اول ساسانی»، پژوهشنامه تاریخ، ۳۷.
  19. Frye، «THE INSCRIPTION OF SHAPUR I AT NAQSH-E RUSTAM IN FARS»، University of Colorado Boulder.
  20. ---، «The Inscription of Shapur I- SKZ- Chapter 3»، Parthian Sources Online.
  21. Mallon، «Sasanian Mints»، FORVM ANCIENT COINS.
  22. Oninas، «Art, War 7 Empire: 500 Bc -AD 600»، ATLAS OF WORLD ART، 81.
  23. یارشاطر، تاریخ ایران؛ از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان، ۳، قسمت اول:‎ ۴۴۴.
  24. The University of Birmingham، «Online Collections at University of Birmingham»، The University of Birmingham WebSite.
  25. مارکوارت، ایرانشهر، بر مبنای جغرافیای موسی خورنی، ۳۸.
  26. ---, Šahrestānīhā ī Ērānšahr: A Middle Persian Text on Late Antique Geography, Epic, and History, 14,18,23.
  27. اردستانی رستمی، «سخن‌گوی مرد شاهنامه و پیشینه مانوی زروانی آن»، کهن‌نامه ادب فارسی، ۸.
  28. Boyce, “Middle Persian and Parthian Manichæan Texts”, TITUS: Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien, Text h, M_2_I, Chapter 3 ,Paragraph 2.
  29. بته‌کن، «ابرشهر»، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۲:‎ ۵۵۵.
  30. حاکم نیشابوری، تاریخ نیشابور، ۱۹۸.
  31. ---, Šahrestānīhā ī Ērānšahr: A Middle Persian Text on Late Antique Geography, Epic, and History, 14,18,23.
  32. فردوسی، شاهنامه حکیم ابوالقاسم فرودسی؛ بر اساس نسخه چاپ مسکو، ۹۲۶.
  33. مارکوارت، ایرانشهر، بر مبنای جغرافیای موسی خورنی، ۱۵۱.
  34. پیگلوسکایا، تاریخ ایران؛ از دوران باستان تا پایان سده هجدهم میلادی، ۹۰–۹۱.
  35. زرین‌کوب، روزگاران؛ تاریخ ایران از آغاز تا سلطنت پهلوی، ۲۱۷.
  36. بته‌کن، «ابرشهر»، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۲:‎ ۵۵۵.
  37. قدیانی، تاریخ فرهنگ و تمدن ایران در دوره ساسانیان، ٢٥.
  38. کریستنسن، ایران در زمان ساسانیان، ٩٨.
  39. پیرنیا، تاریخ ایران باستان، ٢٨٤٨-٢٨٤٩.
  40. قدیانی، تاریخ فرهنگ و تمدن ایران در دوره ساسانیان، ۱۹، ۲۵.
  41. ---، تمدن ایرانی؛ اثر چند تن از خاورشناسان فرانسوی، ۲۶.
  42. وینتر، روم و ایران؛ دو قدرت جهانی در کشاکش همزیستی، ۲۶.
  43. میرزاوند، «تدابیر بازدارنده از جنگ در عصر ساسانی»، رشد آموزش تاریخ، ۷۵–۷۶.
  44. بهرامی، «شهرهای ساسانی»، مجله بررسی‌های تاریخی، ۲۴۵.
  45. لباف خانیکی، «تأثیرات متقابل نیشابور و راه ابریشم در دورهٔ ساسانی»، مطالعات باستانشناسی، ۹۰–۹۴.
  46. ---، «نیشابور»، پاژ، ۱۹۲.
  47. لباف خانیکی، «سفال‌های ساسانی شمال شرق ایران»، مجله علمی - پژوهشی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، ۱۴۶–۱۴۷.
  48. اوشیدری، دانشنامه مزدیسنا؛ واژه‌نامه توضیحی آیین زرتشت، ۷۰.
  49. طاهری، درآمدی بر تاریخ و جغرافیای نیشابور، ۵۳–۵۵.
  50. سجادی، «برزویه»، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۱:‎ ۷۰۶.
  51. سایکس، تاریخ ایران، ۱:‎ ۶۰۵.
  52. قدیانی، تاریخ فرهنگ و تمدن ایران در دوره ساسانیان، ٢٥.
  53. رئیس‌السادات، «تاریخ شهرهای خراسان؛ نیشابور»، مجله تحقیقات جغرافیائی، ۳۴۸.
  54. قدیانی، تاریخ فرهنگ و تمدن ایران در دوره ساسانیان، ۳۱۶، ۳۱۸، ۲۹۸.

منابع[ویرایش]

  • --- (۱۳۴۲). تمدن ایرانی؛ اثر چند تن از خاورشناسان فرانسوی. ترجمه توسط عیسی بهنام. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
  • --- (۱۳۴۲). زند وهومن‌یسن و کارنامه اردشیر پایکان. ترجمه توسط صادق هدایت. تهران: امیرکبیر.
  • --- (بهار و تابستان ۱۳۸۸). «نیشابور». پاژ (۵).
  • اردستانی رستمی، حمیدرضا (تابستان ۱۳۹۵). «سخن‌گوی مرد شاهنامه و پیشینه مانوی زروانی آن». کهن‌نامه ادب فارسی (۱۸).
  • اعتضادی، لادن (۱۳۷۴). «نیشابور (ابرشهر)؛ سیر تحول و اصول ساخت و سازمان شهری». مجموعه مقالات کنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران. اول. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.
  • اکبری، امیر (تابستان ۱۳۸۷). «کعبه زرتشت و اهمیت تاریخی کتیبه شاپور اول ساسانی». پژوهشنامه تاریخ (۱۱).
  • اوشیدری، جهانگیر (۱۳۸۶). دانشنامه مزدیسنا؛ واژه‌نامه توضیحی آیین زرتشت. تهران: نشر مرکز. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۳۰۵-۳۰۷-۹.
  • بته‌کن، علی (۱۳۶۸). «ابرشهر». دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. دوم. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  • بویس، مری (۱۳۸۹). زردشتیان؛ باورها و آداب دینی آن‌ها. ترجمه توسط عسکر بهرامی. تهران: ققنوس. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۳۱۱-۳۲۹-۲.
  • بهرامی، اکرم (خرداد و تیر ۱۳۵۶). «شهرهای ساسانی». مجله بررسی‌های تاریخی (۷۰).
  • پیگلوسکایا، نینا ویکتورونا (۱۳۵۳). تاریخ ایران؛ از دوران باستان تا پایان سده هجدهم میلادی. ترجمه توسط کریم کشاورز. آ.یو. یاکوبوسکی، ای.پ. پطروشفسکی، آ.م. بلینتسکی، ل.و. استوریا. تهران: پیام.
  • پیگلوسکایا، نینا ویکتورونا (۱۳۶۸). شهرهای ایران در روزگار پارتیان و ساسانیان. ترجمه توسط عنایت‌الله رضا. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
  • پیرنیا، حسن (١٣٧٥). تاریخ ایران باستان. تهران: دنیای کتاب. تاریخ وارد شده در |سال= را بررسی کنید (کمک)
  • حاکم نیشابوری، ابوعبدالله (۱۳۷۵). تاریخ نیشابور. ترجمه توسط محمد بن حسین خلیفه نیشابوری. مقدمه و تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی کدکنی. تهران: آگه. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۴۱۶-۰۲۰-۷ مقدار |isbn= را بررسی کنید: checksum (کمک).
  • دوستخواه، جلیل (۱۳۷۵). اوستا، کهن‌ترین سرودها و متنهای ایرانیان. تهران: مروارید. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۶۰۲۶-۱۷-۶ مقدار |isbn= را بررسی کنید: checksum (کمک).
  • دهخدا، علی‌اکبر (۱۳۷۷). لغت‌نامه. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
  • رئیس‌السادات، حسین (تابستان ۱۳۶۹). «تاریخ شهرهای خراسان؛ نیشابور». مجله تحقیقات جغرافیائی (۱۷).
  • زرین‌کوب، عبدالحسین (۱۳۹۴). روزگاران؛ تاریخ ایران از آغاز تا سلطنت پهلوی. تهران: انتشارات سخن.
  • زنگنه، ابراهیم (بهار و تابستان ۱۳۷۶). «شهرستان نیشابور و مهمترین وقایع تاریخی آن». مشکوة (۵۴–۵۵).
  • سایکی، سر پرسی (۱۳۶۲). تاریخ ایران. تهران: دنیای کتاب.
  • سجادی، صادق (۱۳۸۱). «برزویه». دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. ۱۱. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  • طاهری، علی (۱۳۸۴). درآمدی بر تاریخ و جغرافیای نیشابور. نیشابور: ابرشهر. شابک ۹۶۴-۹۶۰۷۶-۲-۵.
  • فرای، ریچارد (۱۳۶۸). میراث باستانی ایران. ترجمه توسط مسعود رجب‌نیا. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
  • فردوسی، ابوالقاسم (۱۳۸۵). شاهنامه حکیم ابوالقاسم فردوسی؛ بر اساس نسخه چاپ مسکو. تهران: انتشارات پیمان.
  • فرنبغ دادگی (۱۳۹۰). بندهش. ترجمه توسط مهرداد بهار. تهران: انتشارات توس. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۳۱۵-۲۹۲-۵.
  • قدیانی، عباس (١٣٨٥). تاریخ فرهنگ و تمدن ایران در دوره ساسانیان. تهران: اانتشارات فرهنگ مکتوب. تاریخ وارد شده در |سال= را بررسی کنید (کمک)
  • قلی‌زاده، خسرو (۱۳۹۲). فرهنگ اساطیر ایرانی بر پایه متون پهلوی. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۵۷۳۳-۴۱-۱ مقدار |isbn= را بررسی کنید: checksum (کمک).
  • کزازی، میرجلال‌الدین (۱۳۹۳). نامه باستان؛ ویرایش و گزارش شاهنامه فردوسی. تهران: سازمان مطالعه و تدوین علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
  • کریستنسن، آرتور (١٣٩٣). ایران در زمان ساسانیان. ترجمه توسط رشید یاسمی. تهران: صدای معاصر. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۶۴۹۴-۰۶-۰. تاریخ وارد شده در |سال= را بررسی کنید (کمک)
  • کیانی، محمدیوسف (۱۳۷۴). پایتخت‌های ایران. تهران: سازمان میراث فرهنگی و گردشگری کشور.
  • گرایلی، فریدون (۱۳۷۵). نیشابور؛ شهر فیروزه. تهران: مولف.
  • لسترنج، گای (۱۳۷۳). جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی. ترجمه توسط محمود عرفان. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
  • لباف خانیکی، میثم (بهار و تابستان ۱۳۹۳). «تأثیرات متقابل نیشابور و راه ابریشم در دورهٔ ساسانی». مطالعات باستانشناسی (۹).
  • لباف خانیکی، میثم (تابستان ۱۳۸۷). «سفال‌های ساسانی شمال شرق ایران». مجله علمی - پژوهشی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران (۱۸۶).
  • مارکوارت، یوزف (۱۳۷۳). جایرانشهر، بر مبنای جغرافیای موسی خورنی. ترجمه توسط مریم میراحمدی. تهران: انتشارات اطلاعات.
  • مجتبوی، سیدحسین (۱۳۹۲). فرهنگ جغرافیای تاریخی نیشابور. جواد محقق نیشابوری، حسن نظریان. نیشابور: دانشگاه آزاد اسلامی. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۱۰-۲۱۶۷-۴.
  • محمدحسین بن خلف تبریزی (۱۳۷۶). برهان قاطع. تهران: امیر کبیر. شابک ۷-۰۳۰۷-۰۰-۶۹۴.
  • ملکزاده بیانی، ملکه (۱۳۷۰). تاریخ سکه؛ از قدیم‌ترین ازمنه تا دوران ساسانیان. تهران: دانشگاه تهران.
  • میرزاوند، مسلم (زمستان ۱۳۹۴). «تدابیر بازدارنده از جنگ در عصر ساسانی». رشد آموزش تاریخ (۶۱).
  • نعمتی، بهزاد (پاییز و زمستان ۱۳۷۷). «نام‌شناخت؛ ابرشهر، نیشابور». خراسان‌پژوهی (۲).
  • یارشاطر، احسان (۱۳۶۸). تاریخ ایران؛ از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان. ترجمه توسط حسن انوشه. جان اندرو. تهران: امیر کبیر.
  • وینتر، انگلبرت (۱۳۸۶). روم و ایران؛ دو قدرت جهانی در کشاکش همزیستی. ترجمه توسط کیکاووس جهانداری. بئاته دیگناس. تهران: فرزان روز. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۳۲۱۲-۸۱-۰.
  • یاقوت حموی، شهاب‌الدین ابی عبدالله محمد (۱۹۰۶م). معجم البلدان. قاهره: مطبعة السعادة. تاریخ وارد شده در |سال= را بررسی کنید (کمک)
  • --- (2002). Šahrestānīhā ī Ērānšahr: A Middle Persian Text on Late Antique Geography, Epic, and History. Translated by Touraj Daryaee. Costa Mesa, California: Mazda Publishers, Inc. ISBN 1-56859-143-8. More than one of |کد زبان= and |زبان= specified (help)
  • --- (1999). Translated by Jake Nabel. Transliteration and transcription by Huyse. "The Inscription of Shapur I- SKZ- Chapter 3". Parthian Sources Online. Retrieved 30, August 2018. More than one of |کد زبان= and |زبان= specified (help); Check date values in: |تاریخ دسترسی= (help)
  • Bosworth, C. Edmund (September 2010, 17). "NISHAPUR i. Historical Geography and History to the Beginning of the 20th Century". [[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]]. Retrieved 30, January 2017. More than one of |کد زبان= and |زبان= specified (help); Check date values in: |تاریخ بازدید=, |تاریخ= (help); URL–wikilink conflict (help)
  • Boyce, Mary (7, October 2009). "Middle Persian and Parthian Manichæan Texts". TITUS: Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien. Retrieved 10, September 2018. More than one of |کد زبان= and |زبان= specified (help); Check date values in: |تاریخ دسترسی=, |تاریخ= (help)
  • Choksy, Jamsheed K. (2005). "ATESHGAH". In Lindsay Jones. Encyclopedia of Religion. Printed in the United States of America: Thomson Gale. ISBN 0-02-865734-9. Unknown parameter |[جلد= ignored (help); More than one of |کد زبان= and |زبان= specified (help)
  • Frye, Richard Nelson (1984). "THE INSCRIPTION OF SHAPUR I AT NAQSH-E RUSTAM IN FARS". University of Colorado Boulder. Retrieved 30, August 2018. More than one of |کد زبان= and |زبان= specified (help); Check date values in: |تاریخ دسترسی= (help)
  • Hopkins, Edward C. D. (17, April 2008). "A HOARD OF COINS FROM EASTERN PARTHIA". The Parthian Empire. Retrieved 30, August 2018. More than one of |کد زبان= and |زبان= specified (help); Check date values in: |تاریخ دسترسی=, |تاریخ= (help)
  • Hübschmann, Heinrich (1897). ARMENISCHE GRAMMATIK. LEIPZIG: Breitkopf & Härtel. More than one of |کد زبان= and |زبان= specified (help)
  • Koch, Heidemarie (1990). A HOARD OF COINS FROM EASTERN PARTHIA. New York & Malibu, California: THE AMERICAN NUMISMATIC SOCIETY & THE J.PAUL GETTY MUSEUM. More than one of |کد زبان= and |زبان= specified (help)
  • Mallon, T.K. (n.d). "Sasanian Mints". FORVM ANCIENT COINS. Retrieved 31, August 2018. More than one of |کد زبان= and |زبان= specified (help); Check date values in: |تاریخ دسترسی=, |تاریخ= (help)
  • Oninas, John (2004). "Art, War 7 Empire: 500 Bc -AD 600". In John Oninas. ATLAS OF WORLD ART. London: Laurence King Publishing. ISBN 1-85669-377-5. More than one of |کد زبان= and |زبان= specified (help)
  • The University of Birmingham (2013). "Online Collections at University of Birmingham - Abarshahr". The University of Birmingham WebSite. Retrieved 31, August 2018. More than one of |کد زبان= and |زبان= specified (help); Check date values in: |تاریخ دسترسی= (help)

پیوند به بیرون[ویرایش]