قهستان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
موقعیت قهستان (جنوب خراسان) در نقشه ایران در عصر خلفای عباسی برگرفته از کتاب جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی

قُهِسْتان (کهستان) نام سرزمینی است که در مرکز فلات ایران، در جنوب خراسان واقع شده و منطقه کوهستانی گسترده‌ایست که شهرهای فردوس، قاین، طبس، بیرجند، کاشمر، تربت حیدریه، خواف، گناباد و تایباد را در بر می‌گرفته‌است.

جغرافیای ایالت قهستان[ویرایش]

قهستان یا کوهستان نام خود را از رشته کوهی که از بجستان تا بیرجند ادامه دارد گرفته است این رشته کوه را کوه گنابدنیز نامیده اندمنطقه ای که امروزه بین خراسان جنوبی و خراسان رضوی واقع شده است به دلیل کوهستانی بودنش به نام کوهستان نامیده میشده است که تحریف شده و یا معرب آن در منابع دوره اسلامی قهستان مکتوب شده است که در اصل همان کوهستان و کهستان می باشد.

مسافرانی که از جنوب ایران به‌ویژه از ناحیه مکران به شمال شرقی مسافرت می‌کرده‌اند، اولین رشته‌کوه مهم و آبادی که با آن روبرو می‌شده‌اند، رشته کوه غربی - شرقی کوهستان شمال فردوس بوده‌است. این رشته کوه مرز بین جغرافیای گرمسیری (ناحیه جنوب ایران و طبس) و سردسیری است. به همین دلیل در دوره بعد از اسلام، همواره به نام ایالت کوهستان (قهستان) از آن نام برده شده‌است. در دوره‌های کهن‌تر، این ناحیه گاهی در قلمرو ولایت خراسان قرار داشته‌است. سابقه سکونت انسان در قهستان بیشتر از سه هزار سال است و این منطقه به‌دلیل آب و هوای مناسب، زودتر و قبل از شمال خراسان دارای سکونت و شهریت بوده‌است. منطقه غربی قهستان یعنی بجستان (بیستان)، گناباد و قاین به‌دلیل جغرافیای خاص خود همواره از تهاجمات بیگانگان به‌دور بوده‌است.[نیازمند منبع] اعراب و مغولان به این منطقه تهاجم نداشته‌اند و پذیرش اسلام در این سه شهر نزدیک به یکصد سال متأخرتر از طبس است.[۱]

کهستان در منابع تاریخی[ویرایش]

در جغرافیای حافظ ابرو در سال ۸۳۰ هجری قمری، قهستان چنین بیان شده‌است:

«ولایت قهستان عریض و طویل است. دور آن قریب صد فرسخ زیادت باشد. شرقی آن ولایت خواف است و غربی آن بیابانی است. غرب آن فارس و کرمان و شمال آن اعمال نیشابور و سبزوار است. جنوب سجستان و کرماتن. قهستان مشتمل بر چند قصبه و ناحیت بزرگ است از جمله قاین، تون (فردوس امروزی) جنابذ(گنابادبیرجند، زیرکوه قاین، بجستان، نهارجان، طبس گیلکی (شهرستان طبس)، رقه، شاخن، فشارود، مؤمن آباد، ترشیز، طبس مسینان و خوسف، قصبه بزرگ قهستان یکی قاین است».[۲]

تون (فردوس امروزی) و قائن، دو شهر بزرگ و مهم ایالت قهستان بوده‌اند و در سفرنامه مارکوپولو، قهستان را تحت عنوان «تونوکائن» نام برده‌است.[۲]

ناصرخسرو در بازگشت از سفر دور و دراز خود، در شهر تون و شهر قاین اقامت نموده و از اهمیت این منطقه سخن گفته‌است. در دوره صفوی، با منصوب شدن اسماعیل خان خزیمه به حکومت قهستان، این ایالت به تدریج تقسیم شده و ولایت قاینات شکل گرفت. [نیازمند منبع]در این دوران قاین مرکز این ایالت بود. از اواخر دوره صفوی و با استقرار خاندان خزیمه در بیرجند و تا به امروز این شهر مرکز ایالت قهستان و استان خراسان جنوبی کنونی گردید.[۱] در شاهنامه فردوسی از کوه قهستان با نام کوه گنابد و یا کوه کنابد نام برده شده است در کتابهایی از جمله تاریخ جهانگشای طبقات ناصری , طبقات ناصری .[۳] و حمد الله مستوفی در کتاب نزه القلوب و بلاذری در فتوح البلدان بدان اشاره شده است در كتاب طبقات ناصري از وقايع دوران غزنويان در مورد فتوحات قهستان مطالب مفصلی بیان شده از جمله : « در سال 601 كه سلطان غازي معزالدين لشكر به طرف خوارزم برد ملك علاء الدين از غور لشكر به طرف ملحدستان(اسماعیلیان) و قهستان رفت و به طرف جناباد گناباد) قهستان لشكر كشيد و قلعه كاخ{ كاخك } جناباد رافتح كرد وغزو و جهاد بيشمار به جاي آورد.» در لغت‌نامه دهخدا در سال ۱۳۴۵ در مورد قهستان چنین نوشته شده‌است:

قهستان. [ق ُ هََ] (اِخ) ولایتی است در خراسان. (برهان). این ولایت در جنوب خراسان واقع و شامل قائن، تون، گناباد و طبس العناب (تبس مسینا) و کهستان و طبس التمر (تبس گیلکی) و طریثیث (ترشیز) است. (از معجم البلدان) (حاشیهٔ برهان). شهرستانی است میان نیشابور و هرات و قصبهٔ آن قاین و طبس است. (از ناظم الاطباء).[۴]

نمونه‌هایی از واژه‌های گویشی منطقه قهستان: کلماتی مانند: گو (گاو)، خوو (خواب)، اوو (آب)، چالاک (فعال)، پییر (پدر)، مایر (مادر)، پیر (مرشد بزرگ)، پتوو (افتو، آفتاب)، نسر (سایه)، نزم (ژاله)، چاش (ناشتا)، مانده (درمانده، بیچاره)، دروستی (خوشی صحت و سلامتی)، خاش (مادر زن، مادر شوهر)، خسور (پدر زن، پدرشوهر) و…

برخی از مشاهیر و شخصیت‌های برجسته[ویرایش]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ «اقوام و اقلیتها در قهستان تاریخ کهن خراسان». اندیشکده پژوهشی. مطالعات ایرانی. 
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ «قهستان»(فارسی)‎. وبگاه قاین. بازبینی‌شده در دی ۱۳۸۷. 
  3. منهاج سراج، طبقات ناصری یا تاریخ ایران واسلام، به تصحیح عبدالحی حبیبی، دنیای کتاب، جلد۲، ص۳۶۸ص۷۰ ۳. همان، جلد ۱، ص۳. 
  4. «قهستان»(فارسی)‎. لغت‌نامهٔ دهخدا. بازبینی‌شده در دی ۱۳۸۷. 
  5. «حسین قاینی»(فارسی)‎. لغت‌نامهٔ دهخدا. بازبینی‌شده در دی ۱۳۸۷. 

منابع[ویرایش]

  • دهخدا، علی‌اکبر. لغت‌نامه دهخدا. دکتر محمد معین. تهران: سازمان لغت‌نامه، دانشگاه تهران، ۱۳۳۵. 
  • اقوام و اقلیتها در قهستان مرکز کهن خراسان [۱]
  • یکی از معروفترین ترانه‌های فلکلور قهستانی. زلفای یارم بی نظیر [۲]
  • [۳]
  • ترانه و آواز: بچه صیدم را نزن-خرگوش دشتم را نزن-خواب خرگوش به خواب یار می‌ماند ولهٔ
  • حماسه دوازده رخ، همشهری 25 اردیبهشت 1379 [۴]