گویش سبزواری

گویش سبزواری
زبان بومی در	ایران
منطقه	استان خراسان رضوی، استان سمنان، استان خراسان شمالی و استان گلستان
تبار	زبان‌های هندواروپایی هندوایرانی ایرانی ایرانی غربی جنوب غربی فارسی گویش سبزواری
سامانه نوشتاری	فارسی
کدهای زبان
ایزو ۳–۶۳۹	–

گویش سبزواری به دلیل قدمت و زنده بودن واژه‌ها، اصیل‌ترین گویش فارسی خراسانی است. زبان شناسان گویش سبزواری را عصاره زبان فارسی نو و تاثیرگذارترین گویشِ این زبان می‌دانند. با سپری شدن بیش از هزار سال از نگارش کتاب تاریخ بیهقی، بسیاری از اصطلاحات این کتاب همچنان توسط مردم سبزوار به کار می‌رود. دانش واژه‌های گویش سبزواری که در شهرستان‌های سبزوار، ششتمد، داورزن، خوشاب، جغتای، جوین، اسفراین، بام و صفی‌آباد، بخش بیارجمند شهرستان شاهرود، دهستان فرومد شهرستان میامی و روستای آبه سبزواری‌ها در شهرستان آزادشهر رواج دارد، بر گرفته از واژه‌های قدیمی زبان فارسی و زبان فارسی نو است. این گویش، تنها گویش فارسی خراسانی است که علاوه بر استان خراسان در سایر استان‌های ایران نظیر سمنان و گلستان نیز گویشور دارد. به دلایل تاریخی واژه‌های گویش سبزواری هنوز اصالت فارسی خود را حفظ کرده‌است و کمتر از لغات دخیل در آن استفاده شده‌است. این گویش زنده بوده و قدمت آن گاهی به دوران ایران باستان و گویش‌های رایج در آن زمان می‌رسد و اکنون نیز به‌طور روزمره در محاوره بین مردم به کار می‌روند در حال حاضر اقلیت‌های قومی ساکن شهر سبزوار نظیر ترک‌ها، کردها، عرب‌ها و بلوچ‌ها علاوه بر زبان مادری خود به گویش سبزواری نیز صحبت می‌کنند. گویش سبزواری در بین اقلیت‌های دینی سبزوار نظیر مسیحیان(ارامنه)، یهودیان و بهائیان نیز رواج داشته‌است. این گویش با گویش یزدی کمی شباهت دارد اما با آن تمایز دارد.

گویش بودگی

زبان شناسان گویش(dialect) را چنین تعریف کرده‌اند: «گونه ای زبانی که در سه سطح آوایی، نحوی و واژگانی، نسبت به هنجارهای گونه معیار یک زبان، انحراف و واگرایی از خود نشان دهد. بدیهی است در موقعیت‌های متفاوت، انحراف در هریک از این سطوح می‌تواند نسبت به دو سطح دیگر دارای درجه و برجستگی بیشتری باشد». براین اساس زبان شناسان سبزواری را گویش دانسته‌اند و نه لهجه(accent)

ثبت در فهرست میراث ناملموس سازمان میراث فرهنگی کشور

گویش سبزواری به عنوان اصیل ترین گویش‌ فارسی خراسانی، در سال ۱۴۰۰ در فهرست میراث ملی ناملموس سازمان میراث فرهنگی کشور ثبت گردیده‌است. این گویش تنها گویش فارسی خراسانی است که در فهرست یادشده به ثبت رسیده‌است.در جدول زیر اصطلاحات گرداوری شده گویش سبزواری آمده است.

اصطلاحات

فارسی معیار	گویش سبزواری	نحوهٔ تلفظ
آرایش کردن و لباس شیک پوشیدن	اَرا کردن	ara kerdan
آرزو	اِرمو	Ermoo
آرنج و سقلمه زدن	زِنگیچه	zengichah
آن طور (چنان)	چونو	choonoo
آنجاست	هُونَس	hownass
اخم وتَخم	وجِر وِقِر	vejer vegher
افسرده (گوشه‌نشینی)	گاشه نیشی	gasha nishi
ادرار	چُر	chor
از موقعی که	اِز مَلَّی که	Ez mallay ke
از روی استیصال به هر دری زدن	دِ تُو اِفتیَه	de tow efteya
اکنون	هِمال	hemal
ایراد گرفتن	عُللون بِدَر کِردن	olloon bedar kerdan
اینطور (چنین)	چینی	chini
باج وحق حساب و پول با تحقیر کسی دادن	کینه مُشتی	kine moshty
باد سرد	خُونُوکا	khonoka
باد گرم	نُوهورما	nohorma
باغچه (مزرعه کوچک)	خِوِر	khever
بشین	باخُسب	Ba khosb
بشین	بیشی	Beyshi
بدردنخور	اَخلَه	akhla
بی حس (عضو بدن)	کِلَر	kelar
پارچ/تنگ/ظرف نسبتا بزرگ مایعات	تُنگیلی	tongili
پاره شده/جر خورده	وادِرریَه	vaderreya
پارچه‌ای که بجای پوشک بچه استفاده می شد	شُونی (کهنه)	showni
پستونک	سینیموک	sinimook
پدر	پییَر	piyar
پدر بزرگ	باکلو	bakklu
پاره شد/سوراخ شد (پارچه،تیوب...)	بوکورچی	bokorchiyi
پریشب	پیرینَ	pirina
پذیرفتن اشتباه از روی عصبانیت	قاق	ghagh
پنهانی	خپنه	khepana
تاول	اُوله	Ovla
تره	گِندنای	Gendonay
تشَک	نِلیچَه/نِهِلی	neilicha
تنبلی (کاهلی)	کِیلی	keili
توالت	کُنار او	konar ov
تیپ/قیافه گرفتن/ژست گرفتن	قِوَرَه	ghevarah
جستجو کن/بگرد	واجای	vajay
جوی آب	راجوی	ra joy
چانه	چنَق	chenagh
چاق	گِمبو	gemboo
چاق شده	واجِرقیَه	vajergheya
چشم غره	چِشُم اَلَه	cheshom ala
چروک	پیرمچل	pir machal
چرخیدن	تُو خواردن	tow khardan
چربی (چسبیده به گوش در غذا)	شلحه	shelha
چه چیزی؟/چی؟	چیشی/چیش	chishi/chish
چوب کوچک وباریک	خلشه	khelasha
چوب	چوله، چو	choulah، chow
حیاط	حوالی	Havali
حوض	دِریَچه	deryacha
خار	زیر	zeer
خاطرخواه/درگیر/اسیر کاری یا چیزی شدن	کِلِوَنگ	Kelevangetom
ختنه‌سوری	دسته حلالی	daste halali
خیس(تر)	لیش	Lish
دفعه	کِرَت	kerat
دسته/نوع	بیله	beyla
دستبند	دیستِنَه	distena
دیگ کوچک	دگچه	degcha
دیگ بزرگ	غِلِفت	gheleft
دیوار کوتاه (گلی)	دای	dai
در را باز کن	دَرِواکِش	dar re vakesh
درست بودن چیزی/کاری	عَلِس	alles
دنده	قبرغَه	ghobarghe
داس بزرگ	بایتی	bayti
دهان	کلف	Kelaf
دیشب	دیشنَ	dishna
راه پله	رازینَ	razina
راست و محکم	ترخت	Terekht
رطیل	دلمک	Dalmak
زنبور	دند	dend
زرنگ	ترز و برز	terz o berz
زیرپوش لباس زیر	زرپرهنی	zer perheni
سایه	اِیاس	Ayass
سکسکه	اُکچَ	Okcha
سرگیجه و سر سنگین (مریضی)	کِلُو	keloo
سروصدا، آشوب	قِرقََشه	gherghasha
سنگینی	هِنگُوو	hen gow
سیلی	شِپات	sheppat
سیلی زدن (تو گوشی زدن)	خُو گوشی	khow goosh
سوپ (شوربا)	شِروا	sherva
سوت	فیتک	fitak
سهم/دنگ	داو	daw
شانه (عضو بدن )	لوک	lok
شبح	پِرهَو	per heaw
شخم زدن	شیار؛ کالش	shiar; kalesh
شعله (کشیدن)	اَلُو (گرفت)	alow geref
صندوق کوچک	مِجری	mejri
(صوت تعجب)	یووک- ایووک	yook
طناب برای آویزان کردن لباس	ریجه	rija
ظرف (نسبتا بزرگ) شیر/روغن	چلگ	chelag
عدس (چیز/مقدار کوچک)	مُوجی	mooji
عود کردن بیماری	واجگرد	vajgard
غذا/خوراکی با طبع گرم	گِرمیَنَ	germiana
غلتاند،غلتاندن	گِلاندَن	galand
غلیظ	زفت	zaft
(غذای محلی)	کمه جوش	kemeh joosh
(غذای محلی)	اِماج	emaj
(غذای محلی)	اُوجیج	ou jij
(غذای محلی)	روغن شیرَه	roghan shira
(غذای محلی)	گرماست	gor mast
فرار کردن	بگریختن	bogrikhtan
فرار کن	باگرِز	bagrez
فردی که بزرگ‌نمایی و اغراق می‌کند	پُرهِله‌باش	por hele bash
فردی که بیمار و از کار افتاده می‌شود	عَلِّتو	alletoo
فرد بسیار هیکل	غول تِشنگ	ghool teshang
فَک	زبک	zebak
فشار	خچار	khochar
قابلمه سنگی (برای دیزی)	هرکرَ	harkara
قصه و افسانه	اوسنه	owsana
کت	نیم تنه	nim tana
کثیف	نِشوی	nesshooy
کج ومعوج شده، ناموزون، بد ریخت	قَرنِه قِزی	gharne ghezi
کچل، بی مو	گِر رو	gerrov
کنج؛ گوشه	کینه	kina
کیسه/بق‌چه	سارُق	sarogh
کیسه پارچه ای (برای ماست و لبنیات)	خِلته	khelta
کوچک	خُردی	khordi
کوتاه (قد)	کالَه	kalah
کوتاه (لباس) ،کوچک	موتیلی	mootili
گشاد گشاد (راه رفتن)	قَچَه قَچَه	ghacha
گلو	خَسم	khasm
گلوله نخ / کاموا	گلاره	golarah
گردنبندی که از سکه طلا درست شده	خفتی	khefti
گرسنه	گوسنَه	gosna
گنجشک	چُغوک	choghok
گودال	گو	gav
گیج (آدم گیج و بی‌حواس)	گِچُّوْ	gechow
لاف زن	پوتو	pootoo
لاغر	سیخ لِنگ	sekh leng
لاغر اندام	گِرنِخ	gernekh
لپ (گونه)	بیک	bik
لگد	الیج	elij
لب و لوچه	لِفچ	lefch
لیسیدن/ته ظرف را انگشت کشیدن	والیشتن	valeshtan
لوچ/چسبناک	الفچ	elefch
مات زده/مبهوت	هَپَکَه	hapaka
مادر	مار	Mar
مادرشوهر	خاش	khash
مارمولک	کلپسه	kelpasa
مقدار کم	یک اَنجو	yak enjoo
مقدار کم، اندک، یک چیز بی ارزش	یَک هِله پیک	yak hele peeke
موهای بافته شده	گیله	gilah
میمون	هندینَ	handina
نفخ	دَم	demesh
نرم (خرد) کردن یا رشته رشته کردن	تی‌خیل‌تی‌خیل	ti khil ti khil
نیشگون	خُن چلک	khonchelek
نادان / پخمه	پِخ‌خُو	pekh khow
ناهموار (دارای پستی و بلندی) و نامنظم	کال کال	kal kal
نمی خواهم/میل ندارم	نَم مام	nam mam
نرده	مَعجَر	majar
نوک (پرنده)	چینگ	ching
نیش زد	دیگزی	degzi
نوعی فحش برای افراد منفور و زشت	هَندینَه	handina
هوو	اوسنی	oosni
یاکریم	موساتقی	mosatteghi
یواشکی	آرومشک	aroomeshak
یواشکی سرک کشیدن	کله کیشک	Kellekishak

ضرب‌المثل‌ها

سبزواری	فارسی	مورد استعمال
اِز جِغْن مَتِرس که او مَرَ بوم به بوم / اِز نرمَ بتِرس که او مِنَ کار تُمُوم	از جغد نترس که از این بوم به اون بوم می‌پرد از کبوتر بترس که کار را تمام می‌کند	در مورد افراد پرادعایی به کار می‌رود که برخلاف افراد کم ادعا در عمل کاری از پیش نمی‌برند
مِهمون غُروب موندِنیس	مهمانی که غروب وارد بشود حتماً شب ماندنی است	اظهارنظر افراد باتجربه و کهنسال است در مواقعی که سخن از مهمان بی وقت و مهمانی رفتن پیش می‌آید
مورچَه وِر رَد چِربی راه مَره	مورچه به دنبال چربی راه می‌رود	در مورد افراد سودجو و پول‌پرستی که هیچگونه تعهدی نسبت به اجتماعی و صفات عالی بشری ندارند. به کار می‌رود
مو اِز اِسیا میمُ ای مِگَه نوبَتِت نیس	من از آسیاب می‌آیم این شخص می‌گوید نوبت تو نیست	زبان حال کسی است که نسبت به امری یقین کامل دارد ولی دیگران با آگاهی کمی که دارند حرف او را نقض می‌کنند
نِه بِل مَزنَه نِه پَیَه اِنگور مُخرَه دِ سَیَه	نه بیل می‌زند نه پایه، انگور می‌خورد در سایه	در مورد افراد خوش گذران که از دست رنج دیگران استفاده می‌کنند، به کار می‌رود
وقتی فکر نون گُربَر مینی میش خَنَتِ خُراب مِنَ	وقتی فکر غذای گربه را می‌کنی موش خانه شما را خراب می‌کند	در مورد افرادی به کار می‌رود که باید در رابطه با کاری هزینه کنند اما از این کار خودداری می‌کنند در نتیجه در آینده ضمن پشیمانی مجبور می‌شوند چند برابر بیشتر هزینه کنند.
نون نَدَرَه باخرَه پیاز مُخرَه اِشتِها واگنِه	نان ندارد که بخورد پیاز می‌خورد تا اشتها باز کند	در مورد افراد پرتوقعی به کار می‌رود که سطح تمایلات و خواسته‌هایشان بسیار بالا ولی امکانات و توانایی شان بسیار کم است
نَوکِردَه قُبار نَمیشنَسَه بابارِ	نوکرده قبا را، نمی‌شناسد بابا را	در مورد افراد تازه به دوران رسیده که دوستان قدیم و ولینعمتان خود را به دیده تحقیر می‌نگرند به کار می‌رود
نِه دُزد باش نِه دُزد زییَه	نه دُزد باش نه دُزد زَده	در مورد افرادی که زیر بار ظلم می‌روند یا به حقوق دیگران تجاوز می‌کنند، به کار می‌رود
کِلی دِ زِرِ کلاهِ کوریس که وِر مُلاءِ	کچلی در زیر کلاه است و دیده نمی‌شود ولی کوری برکلا و آشکار است	در مذمت بی سوادی به کار می‌رود
کَم باخار کِلپورَه نَخار	کم بخور تا کلپور (داروی تلخ) را برای درمان نخوری	در نصیحت به کم خوری و مذمت پرخوری به کار می‌رود.
پیر رَفتی پیر مِش، اِز اَغَل بیری کَش	پیر شدی ای میش پیر، از آغل برو بیرون	همان "(برو به سلاخ خانه، دیگر نوبتت فرا رسیده)" می‌باشد.
بوم وِریت بِفْتِه، نوم وِریت نَفتِه	بام بر روی تو خراب شود ولی نام بد بر تو نیافتد	در اهمیت آبرو و اعتبار به کار می‌رود.
تِرمَه کُهنَه مَرَه، پِتَوَه نَمَرَه	ترمه کهنه می‌شود اما پیتوه (پارچه ارزان قیمت که زنان روستایی زیر دامن خود می‌پوشیدند) نمی‌شود	در مورد ارزش اصالت بکار می‌رود
به دِرَوْ نَمُبْرِنِتْ، هَشَرتِّ که وِنَمِسْتِنِنْ	ممکن است که تو رابه کار درو کردن نبرند، اما داسَت را که از تو نمی‌گیرند	شانست رو برای پیدا کردن کار (فرصت‌های زندگی) امتحان کن، ضرر نمی‌کنی.

ویژگی‌های منحصر به فرد

مهم ترین ویژگی‌های منحصر به فرد گویش سبزواری عبارت اند از:

۱- مصوت ها: برخلاف زبان فارسی که ۶ مصوت دارد، گویش سبزواری از ۱۴ مصوت برخوردار است . به‌طور مثال می‌توان به آی کشیده اشاره کرد که فقط در گویش سبزواری می‌توان آن را یافت. نکته درخور تأمل آنکه زبان اوستایی نیز ۱۴ مصوت داشته‌است. به عبارت دیگر اگر درصد شناخت زبان اوستایی باشیم باید به گویش سبزواری توجه کنیم و این امر از نکات بسیار مهم گویش سبزواری است.

۲- واو مجهول: از دیگر ویژگی‌های منحصر به فرد این گویش میتوان به واو مجهول اشاره کرد که تنها در گویش سبزواری وجود دارد. به‌طور مثال کلمه خواهر در همه کشور «خاهر» تلفظ می‌شود، اما هنوز در منطقه داورزن سبزوار این واو را تلفظ می‌کنند. این واو مجهول بازمانده ۲۵۰۰ سال قبل است و حتی تا دوره سعدی در قرن هفتم و هشتم وجود داشته‌است. این واو مجهول به جز داورزن سبزوار در نقاط مختلف کشور تقریباً در شرف ار بین رفتن است.

۳- یای مجهول: یکی دیگر از ویژگی‌های گویش سبزواری وجود یای مجهول در این گویش می‌باشد که حتی اندیشمندان ایرانی و غربی نظیر مرحوم ملک الشعرای بهار و ژیلبر لازار فرانسوی اذعان نموده‌اند که این یای مجهول در تمام کشور به جز سبزوار از بین رفته‌است. این یای مجهول در سبزوار به وفور پیدا می‌شود. به عنوان مثال در سبزوار به هیچ می‌گویند هِچ، یا به بیل می‌گویند بِل، یا در کتاب کلیدر محمود دولت‌آبادی به جای بیکار از واژه بِکار استفاده شده‌است. این مورد در زبان اوستایی (با قدمت ۲۳۰۰ تا ۲۷۰۰) نیز وجود داشته و به کار می‌رفته‌است. همچنین یای مجهول در شعر مولوی به کار رفته‌است:

کار پاکان را قیاس از خود مگیر *** گر چه ماند در نبشتن شر و شیر

هر دو مورد با شیر نوشته می‌شده‌است و در نتیجه تا قرن هفتم و هشتم این یای مجهول وجود داشته اما به مرور در زبان فارسی از بین رفته اما در سبزوار همچنان به قوت خود باقی است.

۴- مقاومت در برابر کلمات زبان های خارجی: از ویژگی‌های مهم دیگر گویش سبزواری می‌توان به مقاومت این گویش در برابر کلمات زبان‌های خارجی از جمله کلمات انگلیسی، عربی، روسی، ترکی و … اشاره کرد چرا که به ندرت می‌توان کلمات خارجی را در گویش سبزواری مشاهده نمود. دراین راستا تمام کلماتی که وارد این گویش شده‌است به صد مورد نمی‌رسد. در خصوص واج‌ها نیز باید بیان داشت که هیچ واجی وارد گویش سبزواری نشده‌است، به عبارت دیگر واج‌های گویش سبزوار بکر باقی مانده‌است. کلمات اوستایی در گویش سبزواری خیلی زیاد است. به‌طور مثال می‌توان به واژه دِو (دیو)، جام (کاسه) و یام و … یا کلمه کوف اشاره کرد که در هیچ نقطه از کشور وجود ندارد و فقط در حوزه سبزوار به ویژه داورزن وجود دارد.

۵- فعل های ساده و پیشوندی: یکی از ویژگی‌های دیگر این گویش این است که فعل‌های ساده و پیشوندی در گویش سبزواری بسیار زیاد است و در زبان فارسی این فعل‌ها در شرف از بین رفتن است؛ در این زمینه می‌توان به فعل‌های ساده انجیدن به معنی ریز ریز کردن (انجو انجو کو)، تیجیدن (بارا ای لباس بتیجو)، دِویستَن، وِرخِچِلوندن (فشار دادن)، دِندوختَن (شایعه کردن)، خوچوندن (فشار دادن)، وِرتِلِزگین (از جا پریدن)، وِراِمیَن، واکِشیَن (بستن در) و … اشاره نمود.

۶- نام آواها: در گویش سبزواری نام‌آواها و صوت‌های بسیار زیادی وجود دارد که تعداد زیادی از آن‌ها در شرف از بین رفتن است. به‌طور مثال می‌توان از جق‌جق (صدای ترشیده ماست)، لق‌لق (صدای جوشیدن آب)، کرکر، مس‌مس، زق‌زق، فش‌فش، هف‌هف (صدای سگ) و …. یاد کرد.

۷- از دیگر ویژگی‌های گویش سبزواری این است که در این گویش برای هر پدیده‌ای اسم مجزایی وجود دارد؛ مثلاً اگر چوب بزرگ باشد از کلمه کنده استفاده می‌شود یا اگر چوب خیلی کوچک باشد از کلمه خِلَشَه مثل خِلَشِه کبریت استفاده می‌شود، همین‌طور اگر چوب تازه باشد و از درخت کنده شده باشند آن را شوش می‌گویند، یا اگر چوب درخت انار باشد، آن را ترکه می‌گویند یا مثلاً وقتی چیزی را باد می‌کند برحسب مورد از فعل‌های مختلفی همچون وِرتِلِزگییَن، وِرقُلُپییَن، وِرسُلُمبییَن و … استفاده می‌شود.

منابع

• لغت نامه لهجه شیرین سبزواری-اسرار نامه
• لهجه سبزواری بایگانی‌شده در ۱۸ ژانویه ۲۰۱۵ توسط Wayback Machine
• اصطلاحات لهجه سبزواری - سبزوار نگار