مدینه الرضا

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
کتیبه کاشی‌کاری شده متن حدیث سلسلة الذهب (۱۳۸۸ ش) در نیشابور؛ این حدیث، در پی درخواست مردم و محدثان نیشابور در سال ۲۰۰ هجری، توسط علی بن موسی الرضا روایت گردید.

مَدینَةُالرِّضا [Madina-to-Rezā]؛ نام آیینی و یادمانی است برای نیشابور که به واقعه تاریخی حضور امام هشتم شیعیان در سال ۲۰۰ هجری قمری در این شهر و رویدادهای مرتبط با آن، اشاره می‌نماید. در دوران معاصر، پیشینه حضور علی بن موسی الرضا در نیشابور، مورد توجه ویژه قرار گرفته و این نام، در یادکرد و معرفی این پیشینه و نیز جایگاه این شهر در تاریخ و مذهب تشیع، در منابع اطلاع‌رسانی و گزارش‌های خبری، مورد استفاده قرار می‌گیرد. در این راستا، در روز دهم تیرماه به عنوان سالروز ورود امام رضا به نیشابور و خراسان، آیین ویژه‌ای برگزار می‌شود. دهم تیرماه، بر پایه مصوبه ۶۳ شورای فرهنگ عمومی استان خراسان رضوی، با عنوان روز ملی خراسان نامگذاری شده است.

نام‌شناخت[ویرایش]

مَدینَةُالرِّضا؛ نام آیینی و یادمانی است برای نیشابور که به واقعه تاریخی حضور امام هشتم شیعیان در سال ۲۰۰ هجری قمری در این شهر و رویدادهای مرتبط با آن، اشاره می‌نماید. المدینة الرضا (al-Madīna-tu ar-Rezā) که به معنی شهر رضا می‌باشد، جنبه افتخاری داشته و یادآور اهمیت و ابعاد حضور علی بن موسی‌الرضا در این شهر می‌باشد.[۱][۲][۳]

کتاب تاریخ نیشابور نوشته ابوعبدالله حاکم نیشابوری؛ یکی از منابع تاریخی قدیمی رویدادهای زمان حضور رضا در نیشابور

پیشینه[ویرایش]

در سال ۲۰۰ هجری؛ علی بن موسی الرضا، در پی درخواست مأمون، خلیفه عباسی، که در مرو حکومت می‌کرد، از شهر مدینه به مرو رهسپار گردید.[۴] مسیر حرکت او و کاروان همراهش از مدینه به مرو را راهی دانسته‌اند که از شهرها و مناطقی همچون مدینه، نباج، بصره، اهواز، شوشتر، دزفول، دیمی، کهنک، ارجان (بهبهان)، ابرکوه (ابرقو)، ده‌شیر (فراشاه)، خرانق (مشهدک)، رباط پشت بام، نیشابور، قدمگاه نیشابور (اسپریس)، ده‌سرخ، توس، سرخس و مرو عبور می‌کند.[۵] نیشابور، از شهرهای مهمی بود که رضا در آنجا توقف کرد. در آن زمان، نیشابور، پس از مرو، مهم‌ترین و بزرگترین شهر خراسان بود و یکی از مراکز مهم و بزرگ علمی و اقتصادی جهان اسلام به شمار می‌آمد.[۶] ورود رضا به نیشابور در گزارش‌های متعددی در منابع و تذکره‌ها ثبت شده است.[۷] رویداد تاریخی حضور رضا در نیشابور را ابوعبدالله حاکم نیشابوری، نویسنده کتاب مشهور تاریخ نیشابور، با عبارت مفاخر نیسابور قدیم که برکت آن تا اَبد بر سُکّان این بلد [شهر] فایض و باقی است[۸]؛ و فریدون گرایلی، تاریخ‌نگار معاصر نیشابور، با عبارت خاک پایی که سرمه چشم نیشابور شد[۹] توصیف نموده‌اند.

قرن دوم هجری[ویرایش]

به عقیده شیعیان در هنگام ورود رضا؛ هزاران تَن از مردم، عالمان دینی و دانشمندان به همراهی ابویعقوب اسحاق راهویه مروزی، از بزرگان شهر و مجتهدان طراز اول زمان، تا قریه مویدیه به پیشواز وی رفتند. رضا پس از ورود به شهر نیشابور، در محلهٔ فز در ناحیهٔ غربی شهر و در خانه شخصی به نام پسنده، واقع در کوچه بلاش‌آباد، اقامت گزید.[۱۰] منابع مختلف، رویدادهای همزمان با حضور رضا در این شهر را به شرح زیر بازگو نموده‌اند:

نمایی از بنای آرامگاه امامزاده محمد محروق در جنوب شرقی شهر نیشابور؛ علی بن موسی‌الرضا در زمان حضور در نیشابور، در سال ۲۰۰ هجری، مقبره محمد محروق را زیارت نمود.
  • روایت و بیان حدیث معروف و مشهور سلسلة الذهب
  • روایت حدیث التَّعْظِیم لِأَمْرِ اللَّهِ و الشفقة علی خلق‌الله
  • احیای چشمه و حمام کهلان
  • کاشتن دانه بادامی در خانه پسنده نیشابوری[۱۱]
  • درس عملی اخلاق در ماجرای صُفّه
  • نشان دادن باب کعبه (جهت قبله)
  • زیارت آرامگاه امامزاده محمد محروق در محله تلاجرد[۱۲]
  • طبابت در رباط سعد نیشابور
  • اقامت کوتاه در قدمگاه نیشابور[۱۳]

در هنگام کوچ امام از نیشابور؛ عالمان و محدثان شهر، از او خواستند تا حدیثی از پدرش را برای آنها بگوید و آنگاه رضا، حدیث مشهور سلسلةالذهب را گفت.[۱۴]

نقطه عطف[ویرایش]

منابع تاریخی، شمار مردمان بدرقه‌کننده رضا، دانشمندان و حدیث‌نویسان را هزاران تَن، ذکر کرده‌اند[۱۵]؛ محمدرضا حکیمی، نویسنده و اندیشمند اسلامی، در این باره گفته است: روزی که شاید در همه اروپا ۱۲ تن یافت نمی‌شدند که نوشتن و خواندن بدانند در نیشابور، ۱۲۰۰۰ قلمدان مرصع بیرون می‌آمد تا یک حدیث را از زبان فرزند پیامبر بنویسند.[۱۶] چنان‌که نوشته‌اند؛ حضور رضا در این شهر، موجب شد تا تشیع و شیعیان در نیشابور، مشهد و بیهق پایگاهی پایدار یافته و خاندان‌های چندی از سادات علوی در این منطقه سکونت گزیدند و این شهر را که در آن گرایش‌های فکری و مذهبی دیگر رایج در ایران آن زمان؛ همچون کرامیان، شافعیان، حنفیان، اسماعیلیان، مسیحیان، صوفیان، زرتشتیان و … نیز فعالیت داشتند؛ پایگاه خود قرار دادند.[۱۷] از این روی، حضور رضا در نیشابور را نقطه عطفی در تاریخ تشیّع این منطقه و به دنبال آن در ایران دانسته‌اند.[۱۸][۱۹][۲۰]

نام یادمانی و یادمان‌ها[ویرایش]

مدینةالرضا[ویرایش]

نمایی از آیین روز ملی خراسان (دهم تیرماه)

در دوران معاصر، پیشینه حضور امام رضا در نیشابور، توسط دولتمردان این شهر مورد توجه قرار گرفته؛ چنان‌که در چهارمین نطق پیش از دستور مجلس ایران در ۲۰ شهریور ۱۳۸۷، توسط یکی از نمایندگان مردم این شهر و شهرستان، بر پیشینه و انتساب نام مدینةالرضا به نیشابور، تأکید گردیده است[۲۱] و همچنین این نام، در یادکرد و معرفی پیشینه حضور امام رضا در نیشابور و جایگاه این شهر در تاریخ و مذهب تشیع، منابع اطلاع‌رسانی و گزارش‌های خبری، مورد استفاده قرار می‌گیرد.[۲۲][۲۳][۲۴][۲۵]

روز ملی خراسان[ویرایش]

طبق مصوبه ۶۳ شورای فرهنگی عمومی استان خراسان رضوی؛ دهم تیرماه به عنوان سالروز ورود امام رضا به نیشابور؛ روز ملی خراسان نام‌گذاری شده است. این نام‌گذاری سالروز ورود رضا به خراسان را یادآور می‌شود.[۲۶][۲۷] آیین بزرگداشت دهم تیرماه سالروز ورود علی‌بن موسی الرضا به نیشابور و روز ملی خراسان، از مجموعه برنامه‌های ویژه جشنواره بین‌المللی امام رضا است که هر ساله در نیشابور برگزار می‌شود.[۲۸]

یادمان‌جای‌ها[ویرایش]

نمایی از بقعه قدمگاه رضوی در ۲۴ کیلومتری شهر نیشابور؛ این محل، یکی از توقف‌گاه‌های امام هشتم شیعیان در قرن دوم هجری است.

افزون بر رویدادها و حکایت‌هایی که در زمینه واقعه تاریخی حضور رضا در نیشابور، در منابع گوناگون ثبت شده[۲۹][۳۰][۳۱] دو بنای آرامگاهی در دورن شهر نیشابور و یک بنای یادمانی در بیرون شهر وجود دارند که در زمره یادمان‌های رضوی این دیار به شمار می‌آیند.

  • آرامگاه امامزاده محروق: بنا بر کتاب تاریخ الحاکم، رضا در یکی از روزهای حضور در نیشابور به زیارت مقبره امامزاده محمد محروق که در قبرستان تلاجرد مدفون بود، رفت.[۳۲] بقعه امامزاده محمد محروق، در باغی پیوسته به باغ آرامگاه خیام نیشابوری، در جنوب شرقی شهر امروز نیشابور، قرار گرفته است.[۳۳]
  • آرامگاه پسنده نیشابوری: پسنده، شخصی است که رضا در زمان حضورش در نیشابور، در منزل وی، اقامت گزید.[۳۴] بقعه و آرامگاه پسنده نیشابوری، در فاصله‌ای از شمال آرامگاه بی‌بی شطیطه، در انتهای خیابان امام خمینی، در غرب شهر نیشابور امروزی، واقع شده است.[۳۵]
  • بقعه قدمگاه رضوی: قدمگاه یا اسپریس، یکی از توقفگاه‌های رضا پس از کوچ از نیشابور است که با آب چشمه‌ای که در آن محل است وضو ساخته و نماز گزارد.[۳۶] قدمگاه در ۲۴ کیلومتر شرق شهر نیشابور و در مسیر جاده نیشابور به مشهد، قرار گرفته است در کنار این بقعه، مجموعه‌ای از بناهای تاریخی دیگر وجود دارد که شاخص‌ترین آن‌ها، کاروان‌سرای شاه‌عباسی قدمگاه است.[۳۷]

پانویس[ویرایش]

  1. یعقوب‌زاده، «تجلی آموزه‌های ادبی و اخلاقی در هنر اسلامی»، کتاب ماه هنر، ۸۷.
  2. خبرگزاری مجلس شورای اسلامی، «نماینده نیشابور: سند چشم‌انداز باید به فرهنگ و باور عمومی تبدیل شود»، خانه ملت: خبرگزاری مجلس شورای اسلامی.
  3. مجمع عالی خادمین سلسلةالذهب، «سالروز ورود امام رضا (ع) به نیشابور»، وبگاه خادمین سلسةالذهب.
  4. نقدی، قدمگاه‌های امام رضا در نیشابور، ده‌سرخ و مشهد، ۱۵–۱۸.
  5. عرفان‌منش، جغرافیای تاریخی هجرت امام رضا از مدینه تا مرو.
  6. نقدی، قدمگاه‌های امام رضا در نیشابور، ده‌سرخ و مشهد، ۱۵.
  7. عرفان‌منش، جغرافیای تاریخی هجرت امام رضا از مدینه تا مرو، ۱۲۶.
  8. حاکم نیشابوری، تاریخ نیشابور، ۲۰۷.
  9. گرایلی، نیشابور؛ شهر فیروزه، ۴۸.
  10. نقدی، قدمگاه‌های امام رضا در نیشابور، ده‌سرخ و مشهد، ۱۵.
  11. عرفان‌منش، جغرافیای تاریخی هجرت امام رضا از مدینه تا مرو، ۱۲۵–۱۳۳.
  12. حاکم نیشابوری، تاریخ نیشابور، ۲۰۸–۲۱۱.
  13. عرفان‌منش، جغرافیای تاریخی هجرت امام رضا از مدینه تا مرو، ۱۳۳–۱۳۵.
  14. نقدی، قدمگاه‌های امام رضا در نیشابور، ده‌سرخ و مشهد، ۱۸.
  15. بهرامی، «بررسی سندی حدیث سلسله الذهب»، پژوهشنامه علوم حدیث تطبیقی، ۱۲۷.
  16. حکیمی، دانش مسلمین، ۳۲.
  17. بدری، «نیشابور در قرن سوم و چهارم هجری»، تاریخ در آینه پژوهش، ۱۶، ۱۵–۱۹.
  18. پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، «تشیع در ایران»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه؛ دانشنامه.
  19. بدری، «نیشابور در قرن سوم و چهارم هجری»، تاریخ در آینه پژوهش، ۱۶.
  20. ایسنا، «آثار حضور و برکات امام رضا بر تحولات فرهنگی ایران»، خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا).
  21. خبرگزاری مجلس شورای اسلامی، «نماینده نیشابور: سند چشم‌انداز باید به فرهنگ و باور عمومی تبدیل شود»، خانه ملت: خبرگزاری مجلس شورای اسلامی.
  22. ایرنا، «نگاهی به نیشابور؛ سرزمین حدیث سلسله‌الذهب و قلمدان‌های مرصع»، خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا).
  23. غلامپور، «نیشابور؛ دیار فیروزه‌ای بی‌همتا»، هفته‌نامه تعطیلات نو، ۸.
  24. مجمع عالی خادمین سلسلةالذهب، «سالروز ورود امام رضا به نیشابور»، وبگاه خادمین سلسةالذهب.
  25. عسکری، «شیخ شهید عطار نیشابوری»، وبگاه معاونت پارلمانی دانشگاه آزاد اسلامی.
  26. ایسنا، «دبیرخانه دائمی برگزاری مراسم روز ملی خراسان ایجاد می‌شود»، خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا).
  27. ایرنا، «برگزاری مراسم سالروز ورود امام رضا به نیشابور»، خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا).
  28. فرهنگ‌نیوز، «بزرگداشت سالروز ورود امام رضا به نیشابور»، پایگاه خبری فرهنگ.
  29. عرفان‌منش، جغرافیای تاریخی هجرت امام رضا از مدینه تا مرو، ۱۲۴–۱۳۶.
  30. نقدی، قدمگاه‌های امام رضا در نیشابور، ده‌سرخ و مشهد، ۱۵–۱۸.
  31. حاکم نیشابوری، تاریخ نیشابور، ۲۰۷–۲۱۲.
  32. نقدی، قدمگاه‌های امام رضا در نیشابور، ده‌سرخ و مشهد، ۱۷.
  33. طاهری، درآمدی بر جغرافیا و تاریخ نیشابور، ۱۷.
  34. عرفان‌منش، جغرافیای تاریخی هجرت امام رضا از مدینه تا مرو، ۱۲۶.
  35. طاهری، درآمدی بر جغرافیا و تاریخ نیشابور، ۱۱۵–۱۱۶.
  36. نقدی، قدمگاه‌های امام رضا در نیشابور، ده‌سرخ و مشهد، ۲۹–۳۴.
  37. طاهری، درآمدی بر جغرافیا و تاریخ نیشابور، ۱۲۳–۱۲۴.

منابع[ویرایش]

جستارهای وابسته[ویرایش]