ترک‌های خراسان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
ترک‌های خراسان
North khorasanTurkic
کل جمعیت

حدود چهارصد هزار تا یک میلیون نفر[۱][۲]

نواحی با بیشترین جمعیت
خراسان شمالی، خراسان رضوی و گلستان و برخی هم در ترکمنستان و فرارود
زبان‌های رایج
ترکی خراسانی و فارسی
ادیان و مذاهب
اسلام شیعه
حاجی بکتاش ولی
نادر شاه افشار از ایل بزرگ ترکهای افشار

ترک‌های خراسان بخشی از مردمان ترک‌زبان ساکن خراسان و نواحی همسایه از ترکمنستان تا فراتر از آمودریا هستند[۳] که به زبان ترکی خراسانی سخن می‌گویند و پیرو مذهب شیعهٔ دوازده‌امامی هستند. جمعیت این گروه در درون ایران و نواحی همسایه با استناد به دانشنامه ايرانيكا بیش از یک میلیون نفر است[۴]

ترک‌های خراسان شامل ترک‌های قوچانی، درگزی، بجنوردی، بغایری، شیروانی، بیات، سبزواری، جوینی جغتائی کلاتی و... است. دیرینگی سکونت آن‌ها در خراسان به چند سده می‌رسد و در کنار زبان مادری، به فارسی نیز سخن میگویند.

پیشینه[ویرایش]

درباره تاريخ حضور اقوام ترك در خراسان اقوال مختلفى وجود دارد.

ايوانوف (1926، ص 154) تركهاى خراسان را بازمانده مهاجمان تركى دانسته كه در قرن سوم از تركستان به خراسان حمله كردند.[۵]

فراى و صاييلى (ص 315) تاريخ حضور تركان در خراسان و ماوراءالنهر را به قبل از ورود اسلام به ايران نسبت داده‌اند.[۶]

در منابع جغرافيايى قرون اوليه هجرى نيز درباره حضور تركان خلج در مناطقى از خراسان بزرگ مطالبى آمده است.[۷][۸]. به نظر يوهانسون (1998، ص 325)، قسمت اعظم تركهاى ايران از اخلاف سلجوقيان‌اند. سلجوقيان از قبايل غز بودند و تركهاى خراسان در اصل بازمانده دسته‌اى از اين تركان غز محسوب مى‌شوند.[۹]


ترک‌های خراسان را پروفسور دورفر از نسل ترکان سلجوقی می‌داند. اگر چه قبل ار سلجوقیان گروهی دیگر از ترکان اغوز در زمان سلطان محمود غزنوی به خراسان کوچ کردند ولی انبوه ترکان با فرزندان سلجوف یعنی طغرل و چاغری به خراسان آمدند.
بعدها با آمدن ترکان اّیغور همراه مغول‌ها همچنین بعد از قرن ۱۶ میلادی در اثر استیلای ترکمانان با آنان کم و بیش مخلوط شدند.[۱۰][۱۱]


ایل های ترک خراسان[ویرایش]

در خراسان بدلیل ورود ترکها در تاریخ های مختلف,ایل ها و طوایف متعددی وجود دارد. بر اساس منطقه ای و شهری به قرار زیر میباشد:

افشارهای خراسان‌[ویرایش]

منابع‌تاريخى‌زمان‌مهاجرت‌ نخستين‌گروههاي‌ ايل‌ افشار به‌ خراسان‌ را در آغاز دورة صفوي‌ گزارش‌ مى‌دهند. استرابادي‌ در جهانگشاي‌ نادري‌ به‌ مهاجرت‌ ايل‌ قرقلو از آذربايجان‌ به‌ خراسان‌ در زمان‌ شاه‌ اسماعيل‌ اول‌، و سكنى‌ گزيدن‌ آن‌ ايل‌ در شمال‌ خراسان‌ اشاره‌ مى‌كند و مى‌نويسد: نواحى‌ سرچشمة مياب‌ كوبكان‌ در كوهستانهاي‌ جنوبى‌ محال‌ ابيورد ييلاق‌، و اتك‌، شمالى‌ترين‌ ناحية كوبكان‌ يا كوپكان‌، و دستجرد و درّه‌ جَز (دره‌ گز) قشلاق‌ طايفه‌هاي‌ ايل‌ افشار بود.[۴۸][۴۹][۵۰]


ایل های ترک افشار در خراسان[ویرایش]

برخى‌ طايفه‌هاي‌ كنونى‌ افشار ساكن‌ در خراسان‌: اِمبِرْلو يا ايمرلو,ارشلو، اوتانلو، اَيَدلو، ايمانلو (معروف‌ به‌ عبدالملكى‌)، پاپالو، تكللو يا تَكه‌لو، زَنگانلو، سَروَرلو، قِرقلو يا قِرخِلو ياد كرده‌اند كه‌ در نواحى‌ دره‌ گز خراسان‌ پراكنده‌اند.[۵۱] اوبرلينگ‌ به‌ نقل‌ از بروگ‌ به‌ اقامت‌ برخى‌ طايفه‌هاي‌ افشار در جنوب‌ بجنورد، قوچان‌، و نواحى‌ ميان‌ سبزوار و نيشابور اشاره‌ مى‌كند.

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. Iranicaonline
  2. http://www.ethnologue.com/language/kmz
  3. Iranicaonline
  4. Iranicaonline
  5. Vladimir Ivanov, "Further notes on gypsies in Persia", J[R]ASB, new series, vol.16, no.7.1920
  6. Richard N. Frye and A. M. Sayili, "The Turks in Khurasan and Transoxania at the time of the Arab conquest", The Moslem world, XXXV, no.4 (Oct.1945)
  7. ابن‌حوقل، ص 419
  8. اصطخرى، ص 253
  9. idem, "Irano-Turkic", in Turkic-Iranian contact areas: historical and linguistic aspects, ed. Lars Johanson and Christiane Bulut, Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2006
  10. سیری در تاریخ زبان و لهجه‌های ترکی. دکتر جواد هیئت
  11. Gerhard Doerfer, "Iran'da Turkler", Turk dili, no.431 (Kasim 1987
  12. میرنیا.سیدعلی.ایل ها و طایفه های عشایری خراسان.تابستان1369.نشر دانش
  13. میرنیا.سیدعلی.ایلات و طوایف درگز چاپ دوم.ص40
  14. محمد کاظم مروی.عالم آرای نادری.چاپ عکسی مسکو 1965 .نشر دانش.ج2 ص 499
  15. – اسکندر بیک.عالم آرای عباسی شاهرودی.تهران-1364 ج1 ص40
  16. - قدوسی.محمد حسین.نادرنامه.انجمن آثار ملی خراسان 1339 .مشهد ص22
  17. سعیدی.محمد علی.تاریخ رامیان و فندرسک تهران.1364.ص30
  18. میرنیا.سیدعلی.ایل ها و طایفه های عشایری خراسان.تابستان1369.نشر دانش
  19. اسکندر بیگ ترکمن.عالم آرای عباسی.ج2.ص795
  20. قدوسی.محمد حسین.نادرنامه.انجمن آثار ملی خراسان 1339 .مشهد ص77
  21. کلنل ییت,سفرنامه خراسان و سیستان,ترجمه قدرت الله روشنی و مهرداد,نشر یزدان.تهران-1365 ص139
  22. قدوسی.محمد حسین.نادرنامه.انجمن آثار ملی خراسان 1339 .مشهد ص22
  23. میرنیا.سیدعلی.ایل ها و طایفه های عشایری خراسان.تابستان1369.نشر دانش
  24. کلنل ییت,سفرنامه خراسان و سیستان,ترجمه قدرت الله روشنی و مهرداد,نشر یزدان.تهران-1365 ص 341
  25. سعیدی.محمد علی.تاریخ رامیان و فندرسک تهران.1364.ص30
  26. میرنیا.سیدعلی.ایل ها و طایفه های عشایری خراسان.تابستان1369.نشر دانش
  27. سعیدی.محمد علی.تاریخ رامیان و فندرسک تهران.1364.ص30
  28. میرنیا.سیدعلی.ایل ها و طایفه های عشایری خراسان.تابستان1369.نشر دانش
  29. قدوسی.محمد حسین.نادرنامه.انجمن آثار ملی خراسان 1339 .مشهد ص229
  30. کلنل ییت,سفرنامه خراسان و سیستان,ترجمه قدرت الله روشنی و مهرداد,نشر یزدان.تهران-1365 ص343
  31. میرنیا.سیدعلی.ایل ها و طایفه های عشایری خراسان.تابستان1369.نشر دانش
  32. کلنل ییت,سفرنامه خراسان و سیستان,ترجمه قدرت الله روشنی و مهرداد,نشر یزدان.تهران-1365 ص 341
  33. سعیدی.محمد علی.تاریخ رامیان و فندرسک تهران.1364.ص30
  34. میرنیا.سیدعلی.ایل ها و طایفه های عشایری خراسان.تابستان1369.نشر دانش
  35. سعیدی.محمد علی.تاریخ رامیان و فندرسک تهران.1364.ص30
  36. میرنیا.سیدعلی.ایل ها و طایفه های عشایری خراسان.تابستان1369.نشر دانش
  37. خسروی.محمدرضا.جغرافیای تاریخی زاوه.آستان قدس الله.1366 ص61
  38. میرنیا.سیدعلی.ایل ها و طایفه های عشایری خراسان.تابستان1369.نشر دانش
  39. اسکندر بیگ ترکمن.عالم آرای عباسی.ج2.ص973
  40. میرنیا.سیدعلی.ایل ها و طایفه های عشایری خراسان.تابستان1369.نشر دانش
  41. سعیدی.محمد علی.تاریخ رامیان و فندرسک تهران.1364.ص30
  42. میرنیا.سیدعلی.ایل ها و طایفه های عشایری خراسان.تابستان1369.نشر دانش
  43. میرنیا.سیدعلی.ایل ها و طایفه های عشایری خراسان.تابستان1369.نشر دانش
  44. اسکندر بیگ ترکمن.عالم آرای عباسی.ج2.ص340 و366
  45. میرنیا.سیدعلی.ایل ها و طایفه های عشایری خراسان.تابستان1369.نشر دانش
  46. اسکندر بیگ ترکمان.عالم آرای عباسی.برادران شاهرودی.تهران1364.ج2.ص973
  47. کلنل ییت,سفرنامه خراسان و سیستان,ترجمه قدرت الله روشنی و مهرداد,نشر یزدان.تهران-1365 ص 34
  48. جهانگشاي‌ نادري‌.ص‌ 26-27
  49. نيز نك: لاكهارت‌، نادرشاه‌، 17
  50. مينورسكى‌، 9؛ قدوسى‌، 15
  51. (نك: ميرنيا، ۲۵ به‌ بعد)

منابع[ویرایش]

  • فصل‌نامهٔ تحقیقات جغرافیایی، سال سوم شماره ۲، پاییز ۱۳۷۶، دکتر محمدحسین پاپلی یزدی.
  • The Khorasani Turks of Iran
  • Turks of Iran
  • kalafat_horasan
  • سیری در تاریخ زبان و لهجه های ترکی
  • [ميرنيا، على‌، ايلها و طايفه‌هاي‌ عشايري‌ خراسان‌، تهران‌، 1369ش‌]
  • [ استرابادي‌، محمدمهدي‌، جهانگشاي‌ نادري‌، تهران‌، 1368ش‌]
  • [مينورسكى‌، ولاديمير، تاريخچة نادرشاه‌، ترجمة رشيد ياسمى‌، تهران‌، 1313ش‌]
  • [نيز نك: مينورسكى‌، 8 -9؛ لاكهارت‌، نادرشاه‌.]
  • [Vladimir Ivanov, "Further notes on gypsies in Persia", J[R]ASB, new series, vol.16, no.7 (1920]
  • [Richard N. Frye and A. M. Sayili, "The Turks in Khurasan and Transoxania at the time of the Arab conquest", The Moslem world, XXXV, no.4 Oct.1945]
  • [idem, "Irano-Turkic", in Turkic-Iranian contact areas: historical and linguistic aspects, ed. Lars Johanson and Christiane Bulut, Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2006]
  • [Gerhard Doerfer, "Iran'da Turkler", Turk dili, no.431 .Kasim 1987]
  • [ابن‌حوقل]
  • [اسکندر بیگ ترکمان.عالم آرای عباسی.برادران شاهرودی.تهران1364.ج2]
  • [سعیدی.محمد علی.تاریخ رامیان و فندرسک تهران.1364]
  • [محمد کاظم مروی.عالم آرای نادری.چاپ عکسی مسکو 1965 .نشر دانش.ج2]
  • [میرنیا.سیدعلی.ایلات و طوایف درگز چاپ دوم.۱۳۶۱]
  • [قدوسی.محمد حسین.نادرنامه.انجمن آثار ملی خراسان 1339]

پیوند به بیرون[ویرایش]