ترک‌های خراسان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
ترک‌های خراسان
North khorasanTurkic
کل جمعیت

حدود چهارصد هزار تا یک میلیون نفر[۱][۲]

نواحی با بیشترین جمعیت
خراسان شمالی، خراسان رضوی و گلستان و برخی هم در ترکمنستان و فرارود
زبان‌های رایج
ترکی خراسانی و فارسی
ادیان و مذاهب
اسلام شیعه
نادر شاه افشار از ایل بزرگ ترکهای افشار

ترک‌های خراسان بخشی از مردمان ترک‌زبان ساکن خراسان و نواحی همسایه از ترکمنستان تا فراتر از آمودریا هستند[۱] که به زبان ترکی خراسانی سخن می‌گویند و پیرو مذهب شیعهٔ دوازده‌امامی هستند. جمعیت این گروه در درون ایران و نواحی همسایه با استناد به دانشنامه ایرانیکا بیش از یک میلیون نفر است[۱]

ترک‌های خراسان شامل ترک‌های قوچانی،فاروجی، درگزی، بجنوردی، بغایری، شیروانی، بیات، سبزواری، جوینی جغتائی کلاتی و... است. دیرینگی سکونت آن‌ها در خراسان به چند سده می‌رسد و در کنار زبان مادری، به فارسی نیز سخن می‌گویند.

پیشینه[ویرایش]

دربارهٔ تاریخ حضور اقوام ترک در خراسان اقوال مختلفی وجود دارد.

ایوانوف (۱۹۲۶، ص ۱۵۴) ترکهای خراسان را بازمانده مهاجمان ترکی دانسته که در قرن سوم از ترکستان به خراسان حمله کردند.[۳]

فرای و صاییلی (ص ۳۱۵) تاریخ حضور ترکان در خراسان و ماوراءالنهر را به قبل از ورود اسلام به ایران نسبت داده‌اند.[۴]

در منابع جغرافیایی قرون اولیه هجری نیز دربارهٔ حضور ترکان خلج در مناطقی از خراسان بزرگ مطالبی آمده است.[۵][۶] به نظر یوهانسون (۱۹۹۸، ص ۳۲۵)، قسمت اعظم ترکهای ایران از اخلاف سلجوقیان‌اند. سلجوقیان از قبایل غز بودند و ترکهای خراسان در اصل بازمانده دسته‌ای از این ترکان غز محسوب می‌شوند.[۷]

ترک‌های خراسان را پروفسور دورفر از نسل ترکان سلجوقی می‌داند. اگر چه قبل ار سلجوقیان گروهی دیگر از ترکان اغوز در زمان سلطان محمود غزنوی به خراسان کوچ کردند ولی انبوه ترکان با فرزندان سلجوف یعنی طغرل و چاغری به خراسان آمدند.
بعدها با آمدن ترکان اّیغور همراه مغول‌ها همچنین بعد از قرن ۱۶ میلادی در اثر استیلای ترکمانان با آنان کم و بیش مخلوط شدند.[۸][۹]

ایل‌های ترک خراسان[ویرایش]

در خراسان به دلیل ورود ترکها در تاریخ‌های مختلف، ایل‌ها و طوایف متعددی وجود دارد. بر اساس منطقه‌ای و شهری به قرار زیر می‌باشد:

افشارهای خراسان[ویرایش]

منابع‌تاریخی‌زمان‌مهاجرت نخستین‌گروه‌های ایل افشار به خراسان را در آغاز دورة صفوی گزارش می‌دهند. استرابادی در جهانگشای نادری به مهاجرت ایل قرقلو از آذربایجان به خراسان در زمان شاه اسماعیل اول، و سکنی گزیدن آن ایل در شمال خراسان اشاره می‌کند و می‌نویسد: نواحی سرچشمة میاب کوبکان در کوهستانهای جنوبی محال ابیورد ییلاق، و اتک، شمالی‌ترین ناحیة کوبکان یا کوپکان، و دستجرد و درّه جَز (دره گز) قشلاق طایفه‌های ایل افشار بود.[۲۸][۲۹][۳۰]

ایل‌های ترک افشار در خراسان[ویرایش]

برخی طایفه‌های کنونی افشار ساکن در خراسان: اِمبِرْلو یا ایمرلو، ارشلو، اوتانلو، اَیَدلو، ایمانلو (معروف به عبدالملکی)، پاپالو، تکللو یا تَکه‌لو، زَنگانلو، سَروَرلو، قِرقلو یا قِرخِلو یاد کرده‌اند که در نواحی دره گز خراسان پراکنده‌اند.[۳۱] اوبرلینگ به نقل از بروگ به اقامت برخی طایفه‌های افشار در جنوب بجنورد، قوچان، و نواحی میان سبزوار و نیشابور اشاره می‌کند.

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ Iranicaonline
  2. http://www.ethnologue.com/language/kmz
  3. Vladimir Ivanov, "Further notes on gypsies in Persia", J[R]ASB, new series, vol.16, no.7.1920
  4. Richard N. Frye and A. M. Sayili, "The Turks in Khurasan and Transoxania at the time of the Arab conquest", The Moslem world, XXXV, no.4 (Oct.1945)
  5. ابن‌حوقل، ص 419
  6. اصطخری، ص 253
  7. idem, "Irano-Turkic", in Turkic-Iranian contact areas: historical and linguistic aspects, ed. Lars Johanson and Christiane Bulut, Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2006
  8. سیری در تاریخ زبان و لهجه‌های ترکی. دکتر جواد هیئت
  9. Gerhard Doerfer, "Iran'da Turkler", Turk dili, no.431 (Kasim 1987
  10. ۱۰٫۰۰ ۱۰٫۰۱ ۱۰٫۰۲ ۱۰٫۰۳ ۱۰٫۰۴ ۱۰٫۰۵ ۱۰٫۰۶ ۱۰٫۰۷ ۱۰٫۰۸ ۱۰٫۰۹ ۱۰٫۱۰ ۱۰٫۱۱ ۱۰٫۱۲ میرنیا. سیدعلی. ایل‌ها و طایفه‌های عشایری خراسان. تابستان1369. نشر دانش
  11. میرنیا. سیدعلی. ایلات و طوایف درگز چاپ دوم. ص40
  12. محمد کاظم مروی. عالم آرای نادری. چاپ عکسی مسکو 1965. نشر دانش. ج2 ص 499
  13. – اسکندر بیک. عالم آرای عباسی شاهرودی. تهران-1364 ج1 ص40
  14. - قدوسی. محمد حسین. نادرنامه. انجمن آثار ملی خراسان 1339. مشهد ص22
  15. ۱۵٫۰ ۱۵٫۱ ۱۵٫۲ ۱۵٫۳ ۱۵٫۴ ۱۵٫۵ سعیدی. محمد علی. تاریخ رامیان و فندرسک تهران. ۱۳۶۴. ص30
  16. اسکندر بیگ ترکمن. عالم آرای عباسی. ج2. ص795
  17. قدوسی. محمد حسین. نادرنامه. انجمن آثار ملی خراسان 1339. مشهد ص77
  18. کلنل ییت، سفرنامه خراسان و سیستان، ترجمه قدرت‌الله روشنی و مهرداد، نشر یزدان. تهران-1365 ص139
  19. قدوسی. محمد حسین. نادرنامه. انجمن آثار ملی خراسان 1339. مشهد ص22
  20. ۲۰٫۰ ۲۰٫۱ کلنل ییت، سفرنامه خراسان و سیستان، ترجمه قدرت‌الله روشنی و مهرداد، نشر یزدان. تهران-1365 ص 341
  21. قدوسی. محمد حسین. نادرنامه. انجمن آثار ملی خراسان 1339. مشهد ص229
  22. کلنل ییت، سفرنامه خراسان و سیستان، ترجمه قدرت‌الله روشنی و مهرداد، نشر یزدان. تهران-1365 ص343
  23. خسروی. محمدرضا. جغرافیای تاریخی زاوه. آستان قدس الله.1366 ص61
  24. اسکندر بیگ ترکمن. عالم آرای عباسی. ج2. ص973
  25. اسکندر بیگ ترکمن. عالم آرای عباسی. ج2. ص340 و366
  26. اسکندر بیگ ترکمان. عالم آرای عباسی. برادران شاهرودی. تهران1364. ج2. ص973
  27. کلنل ییت، سفرنامه خراسان و سیستان، ترجمه قدرت‌الله روشنی و مهرداد، نشر یزدان. تهران-1365 ص 34
  28. جهانگشای نادری. ص 26-27
  29. نیز نک: لاکهارت، نادرشاه، 17
  30. مینورسکی، 9؛ قدوسی، 15
  31. (نک: میرنیا، ۲۵ به بعد)

منابع[ویرایش]

  • فصل‌نامهٔ تحقیقات جغرافیایی، سال سوم شماره ۲، پاییز ۱۳۷۶، دکتر محمدحسین پاپلی یزدی.
  • The Khorasani Turks of Iran
  • Turks of Iran
  • kalafat_horasan
  • سیری در تاریخ زبان و لهجه های ترکی
  • [میرنیا، علی، ایلها و طایفه‌های عشایری خراسان، تهران، ۱۳۶۹ش]
  • [ استرابادی، محمدمهدی، جهانگشای نادری، تهران، ۱۳۶۸ش]
  • [مینورسکی، ولادیمیر، تاریخچة نادرشاه، ترجمة رشید یاسمی، تهران، ۱۳۱۳ش]
  • [نیز نک: مینورسکی، ۸ -۹؛ لاکهارت، نادرشاه.]
  • [Vladimir Ivanov, "Further notes on gypsies in Persia", J[R]ASB, new series, vol.16, no.7 (1920]
  • [Richard N. Frye and A. M. Sayili, "The Turks in Khurasan and Transoxania at the time of the Arab conquest", The Moslem world, XXXV, no.4 Oct.1945]
  • [idem, "Irano-Turkic", in Turkic-Iranian contact areas: historical and linguistic aspects, ed. Lars Johanson and Christiane Bulut, Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2006]
  • [Gerhard Doerfer, "Iran'da Turkler", Turk dili, no.431 .Kasim 1987]
  • [ابن‌حوقل]
  • [اسکندر بیگ ترکمان.عالم آرای عباسی.برادران شاهرودی.تهران۱۳۶۴.ج۲]
  • [سعیدی.محمد علی.تاریخ رامیان و فندرسک تهران.۱۳۶۴]
  • [محمد کاظم مروی.عالم آرای نادری.چاپ عکسی مسکو ۱۹۶۵ .نشر دانش.ج۲]
  • [میرنیا.سیدعلی.ایلات و طوایف درگز چاپ دوم.۱۳۶۱]
  • [قدوسی.محمد حسین.نادرنامه.انجمن آثار ملی خراسان ۱۳۳۹]

پیوند به بیرون[ویرایش]