ترک‌های خراسان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
ترک‌های خراسان
North khorasanTurkic
کل جمعیت

حدود چهارصد هزار تا یک میلیون نفر[۱][۲]

نواحی با بیشترین جمعیت
خراسان شمالی، خراسان رضوی و گلستان و برخی هم در ترکمنستان و فرارود
زبان‌های رایج
ترکی خراسانی و فارسی
ادیان و مذاهب
اسلام شیعه
نادر شاه افشار از ایل بزرگ ترکهای افشار

ترک‌های خراسان بخشی از مردمان ترک‌زبان ساکن خراسان و نواحی همسایه از ترکمنستان تا فراتر از آمودریا هستند[۱] که به زبان ترکی خراسانی سخن می‌گویند و پیرو مذهب شیعهٔ دوازده‌امامی هستند. جمعیت این گروه در درون ایران و نواحی همسایه با استناد به دانشنامه ایرانیکا بیش از یک میلیون نفر است[۱]

ترک‌های خراسان شامل ترک‌های قوچانی، درگزی، بجنوردی، بغایری، شیروانی، بیات، سبزواری، جوینی جغتائی کلاتی و... است. دیرینگی سکونت آن‌ها در خراسان به چند سده می‌رسد و در کنار زبان مادری، به فارسی نیز سخن میگویند.

پیشینه[ویرایش]

درباره تاریخ حضور اقوام ترک در خراسان اقوال مختلفى وجود دارد.

ایوانوف (1926، ص 154) ترکهاى خراسان را بازمانده مهاجمان ترکى دانسته که در قرن سوم از ترکستان به خراسان حمله کردند.[۳]

فراى و صاییلى (ص 315) تاریخ حضور ترکان در خراسان و ماوراءالنهر را به قبل از ورود اسلام به ایران نسبت داده‌اند.[۴]

در منابع جغرافیایى قرون اولیه هجرى نیز درباره حضور ترکان خلج در مناطقى از خراسان بزرگ مطالبى آمده است.[۵][۶]. به نظر یوهانسون (1998، ص 325)، قسمت اعظم ترکهاى ایران از اخلاف سلجوقیان‌اند. سلجوقیان از قبایل غز بودند و ترکهاى خراسان در اصل بازمانده دسته‌اى از این ترکان غز محسوب مى‌شوند.[۷]

ترک‌های خراسان را پروفسور دورفر از نسل ترکان سلجوقی می‌داند. اگر چه قبل ار سلجوقیان گروهی دیگر از ترکان اغوز در زمان سلطان محمود غزنوی به خراسان کوچ کردند ولی انبوه ترکان با فرزندان سلجوف یعنی طغرل و چاغری به خراسان آمدند.
بعدها با آمدن ترکان اّیغور همراه مغول‌ها همچنین بعد از قرن ۱۶ میلادی در اثر استیلای ترکمانان با آنان کم و بیش مخلوط شدند.[۸][۹]

ایل های ترک خراسان[ویرایش]

در خراسان بدلیل ورود ترکها در تاریخ های مختلف,ایل ها و طوایف متعددی وجود دارد. بر اساس منطقه ای و شهری به قرار زیر میباشد:

افشارهای خراسان‌[ویرایش]

منابع‌تاریخى‌زمان‌مهاجرت‌ نخستین‌گروههای‌ ایل‌ افشار به‌ خراسان‌ را در آغاز دورة صفوی‌ گزارش‌ مى‌دهند. استرابادی‌ در جهانگشای‌ نادری‌ به‌ مهاجرت‌ ایل‌ قرقلو از آذربایجان‌ به‌ خراسان‌ در زمان‌ شاه‌ اسماعیل‌ اول‌، و سکنى‌ گزیدن‌ آن‌ ایل‌ در شمال‌ خراسان‌ اشاره‌ مى‌کند و مى‌نویسد: نواحى‌ سرچشمة میاب‌ کوبکان‌ در کوهستانهای‌ جنوبى‌ محال‌ ابیورد ییلاق‌، و اتک‌، شمالى‌ترین‌ ناحیة کوبکان‌ یا کوپکان‌، و دستجرد و درّه‌ جَز (دره‌ گز) قشلاق‌ طایفه‌های‌ ایل‌ افشار بود.[۲۸][۲۹][۳۰]

ایل های ترک افشار در خراسان[ویرایش]

برخى‌ طایفه‌های‌ کنونى‌ افشار ساکن‌ در خراسان‌: اِمبِرْلو یا ایمرلو,ارشلو، اوتانلو، اَیَدلو، ایمانلو (معروف‌ به‌ عبدالملکى‌)، پاپالو، تکللو یا تَکه‌لو، زَنگانلو، سَروَرلو، قِرقلو یا قِرخِلو یاد کرده‌اند که‌ در نواحى‌ دره‌ گز خراسان‌ پراکنده‌اند.[۳۱] اوبرلینگ‌ به‌ نقل‌ از بروگ‌ به‌ اقامت‌ برخى‌ طایفه‌های‌ افشار در جنوب‌ بجنورد، قوچان‌، و نواحى‌ میان‌ سبزوار و نیشابور اشاره‌ مى‌کند.

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ Iranicaonline
  2. http://www.ethnologue.com/language/kmz
  3. Vladimir Ivanov, "Further notes on gypsies in Persia", J[R]ASB, new series, vol.16, no.7.1920
  4. Richard N. Frye and A. M. Sayili, "The Turks in Khurasan and Transoxania at the time of the Arab conquest", The Moslem world, XXXV, no.4 (Oct.1945)
  5. ابن‌حوقل، ص 419
  6. اصطخرى، ص 253
  7. idem, "Irano-Turkic", in Turkic-Iranian contact areas: historical and linguistic aspects, ed. Lars Johanson and Christiane Bulut, Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2006
  8. سیری در تاریخ زبان و لهجه‌های ترکی. دکتر جواد هیئت
  9. Gerhard Doerfer, "Iran'da Turkler", Turk dili, no.431 (Kasim 1987
  10. ۱۰٫۰۰ ۱۰٫۰۱ ۱۰٫۰۲ ۱۰٫۰۳ ۱۰٫۰۴ ۱۰٫۰۵ ۱۰٫۰۶ ۱۰٫۰۷ ۱۰٫۰۸ ۱۰٫۰۹ ۱۰٫۱۰ ۱۰٫۱۱ ۱۰٫۱۲ میرنیا.سیدعلی.ایل ها و طایفه های عشایری خراسان.تابستان1369.نشر دانش
  11. میرنیا.سیدعلی.ایلات و طوایف درگز چاپ دوم.ص40
  12. محمد کاظم مروی.عالم آرای نادری.چاپ عکسی مسکو 1965 .نشر دانش.ج2 ص 499
  13. – اسکندر بیک.عالم آرای عباسی شاهرودی.تهران-1364 ج1 ص40
  14. - قدوسی.محمد حسین.نادرنامه.انجمن آثار ملی خراسان 1339 .مشهد ص22
  15. ۱۵٫۰ ۱۵٫۱ ۱۵٫۲ ۱۵٫۳ ۱۵٫۴ ۱۵٫۵ سعیدی.محمد علی.تاریخ رامیان و فندرسک تهران.1364.ص30
  16. اسکندر بیگ ترکمن.عالم آرای عباسی.ج2.ص795
  17. قدوسی.محمد حسین.نادرنامه.انجمن آثار ملی خراسان 1339 .مشهد ص77
  18. کلنل ییت,سفرنامه خراسان و سیستان,ترجمه قدرت الله روشنی و مهرداد,نشر یزدان.تهران-1365 ص139
  19. قدوسی.محمد حسین.نادرنامه.انجمن آثار ملی خراسان 1339 .مشهد ص22
  20. ۲۰٫۰ ۲۰٫۱ کلنل ییت,سفرنامه خراسان و سیستان,ترجمه قدرت الله روشنی و مهرداد,نشر یزدان.تهران-1365 ص 341
  21. قدوسی.محمد حسین.نادرنامه.انجمن آثار ملی خراسان 1339 .مشهد ص229
  22. کلنل ییت,سفرنامه خراسان و سیستان,ترجمه قدرت الله روشنی و مهرداد,نشر یزدان.تهران-1365 ص343
  23. خسروی.محمدرضا.جغرافیای تاریخی زاوه.آستان قدس الله.1366 ص61
  24. اسکندر بیگ ترکمن.عالم آرای عباسی.ج2.ص973
  25. اسکندر بیگ ترکمن.عالم آرای عباسی.ج2.ص340 و366
  26. اسکندر بیگ ترکمان.عالم آرای عباسی.برادران شاهرودی.تهران1364.ج2.ص973
  27. کلنل ییت,سفرنامه خراسان و سیستان,ترجمه قدرت الله روشنی و مهرداد,نشر یزدان.تهران-1365 ص 34
  28. جهانگشای‌ نادری‌.ص‌ 26-27
  29. نیز نک: لاکهارت‌، نادرشاه‌، 17
  30. مینورسکى‌، 9؛ قدوسى‌، 15
  31. (نک: میرنیا، ۲۵ به‌ بعد)

منابع[ویرایش]

  • فصل‌نامهٔ تحقیقات جغرافیایی، سال سوم شماره ۲، پاییز ۱۳۷۶، دکتر محمدحسین پاپلی یزدی.
  • The Khorasani Turks of Iran
  • Turks of Iran
  • kalafat_horasan
  • سیری در تاریخ زبان و لهجه های ترکی
  • [میرنیا، على‌، ایلها و طایفه‌های‌ عشایری‌ خراسان‌، تهران‌، 1369ش‌]
  • [ استرابادی‌، محمدمهدی‌، جهانگشای‌ نادری‌، تهران‌، 1368ش‌]
  • [مینورسکى‌، ولادیمیر، تاریخچة نادرشاه‌، ترجمة رشید یاسمى‌، تهران‌، 1313ش‌]
  • [نیز نک: مینورسکى‌، 8 -9؛ لاکهارت‌، نادرشاه‌.]
  • [Vladimir Ivanov, "Further notes on gypsies in Persia", J[R]ASB, new series, vol.16, no.7 (1920]
  • [Richard N. Frye and A. M. Sayili, "The Turks in Khurasan and Transoxania at the time of the Arab conquest", The Moslem world, XXXV, no.4 Oct.1945]
  • [idem, "Irano-Turkic", in Turkic-Iranian contact areas: historical and linguistic aspects, ed. Lars Johanson and Christiane Bulut, Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2006]
  • [Gerhard Doerfer, "Iran'da Turkler", Turk dili, no.431 .Kasim 1987]
  • [ابن‌حوقل]
  • [اسکندر بیگ ترکمان.عالم آرای عباسی.برادران شاهرودی.تهران1364.ج2]
  • [سعیدی.محمد علی.تاریخ رامیان و فندرسک تهران.1364]
  • [محمد کاظم مروی.عالم آرای نادری.چاپ عکسی مسکو 1965 .نشر دانش.ج2]
  • [میرنیا.سیدعلی.ایلات و طوایف درگز چاپ دوم.۱۳۶۱]
  • [قدوسی.محمد حسین.نادرنامه.انجمن آثار ملی خراسان 1339]

پیوند به بیرون[ویرایش]