قالی‌شویان

آیین سنتی و مذهبی قالی شویان که همه ساله در دومین جمعه مهرماه در مشهد اردهال در ۴۲ کیلومتری غرب کاشان برگزار می‌شود تنها آیین مذهبی اسلامی است که به تقویم خورشیدی برپا می‌شود. در این مراسم شرکت‌کنندگان که از اطراف برای برگزاری این مراسم آمده‌اند در حالی که چوب‌هایی به دست دارند، قالی‌ای را به نماد شستن خون علی بن محمد باقر در چشمه می‌شویند. این مراسم در فهرست میراث معنوی کشور ثبت شده است.

آیین قالیشویان مشهد

یکی از مشهودات تاریخ که هیچ شک و شبهه ای در آن راه ندارد سنت قالی شویان اهالی کاشان است که همه ساله در دومین جمعه مهرماه (نزدیکترین جمعه به 11مهرماه که سالروز کشته‌شدن سلطانعلی بن محمدباقر است) برگزار می گردد. شهرت و معروفیت این سنت به اندازه ای است که نیاز به ادلّه و اثبات ندارد. در کتابهای متعددی مانند امامزادگان معتبر، زندگانی سلطان بن علی و هلال بن علی نوشته آیت ا... امامت، تاریخ کاشان نوشته کلانتر ضرابی و غیره به این مراسم اشاره شده است. با این وجود سلطانعلی که یکی از چهار امامزاده واجب التعظیم و دارای تاریخ مستند در ایران می باشد، برای بسیاری هنوز ناشناخته مانده اند؛ قرار گرفتن بارگاه او در یک مسیر فرعی که مرکزیت شهری ندارد و همچنین عدم ارایه آثار علمی و تحقیقی مستند در این باره از دلایل ناشناخته ماندن سلطانعلی و مراسم قالی شویان می باشد.

هرسال در روز سیزدهم مهرماه هر سال (امروزه در دومین آدینه مهرماه)، اهالی روستای «فیـن» کاشان یکی از قالی‌های درون بنای امامزاده، به عنوان قالی‌ای که به هنگام مرگ در تابوت او بوده و پیکر امامزاده را در آن پیچیده بوده‌اند، به صورت لوله‌شده بر دوش جوانان قرار می‌گیرد و آنان آنرا به سوی چشمه‌ای که در حدود چند صد متری شرق بنا واقع است، می‌برند.

به دنبال این دسته، گروهی دیگر که هر یک چوبدستی بلندی را بر دست دارند، حرکت می‌کنند و با تکان دادن چوبدستی در هوا به نبردی نمادین با قاتل امامزاده می‌پردازند. قالی بر کنار چشمه به زمین می‌آید و آب چشمه را به نشانه غسل دادن امامزاده بر آن می‌افشانند و آنگاه دوباره آنرا با شور و هیجان به سوی بنا باز می‌گردانند. پیش از ورود قالی به آرامگاه، چوب بدستان با دویدن و تکان دادن چوب‌ها و فریاد و شعارهای مهیج، نبرد با قاتل امامزاده را دنبال می‌کنند. رسیدن حاملان قالی به درگاه ورودی امامزاده و سپردن آن به گروهی دیگر که می‌باید آنرا به درون ببرند، همراه با تشریفات خاصی است.

این مراسم منحصراً توسط اهالی روستای «فیـن» کاشان برگزار می‌شود و دیگران حق شرکت در آنرا نداشته و تنها تماشاچی هستند.

سایر روایات تاریخی

با ظهور دین اسلام، برخی از آیین‌های نیک ایرانیان همچون جشن نوروز در میان مسلمانان نیز رواج پیدا کرد و برخی از آیین‌ها در قالب سنتهای اسلامی ظهور کرد. واقعه کشته‌شدن علی بن محمدباقر هم‌زمان با دومین هفتهٔ مهرماه سال شمسی بوده که آیین جشن و پایکوبی مهرگان در ایران برپا می‌شده است و همچنین مردم فین آیین خاصی به نام جشن آبریزان برگزار می‌کردند و به نظر می‌رسد به هنگام کشته‌شدن او، مردم سرگرم برگزاری جشن بودند ولی به محض شنیدن خبر مرگ او سراسیمه خود را به مشهد اردهال می‌رسانند و از آن سال به بعد همه ساله در همان تاریخ (دومین جمعه مهرماه) به احترام فرزند محمد باقر مراسم قالیشویان را که شباهتی با جشن آبریزان و آیین مهرگان دارند برگزار می‌کنند. هنگامی که در سال 116ه.ق مردم فین و دوستان علی بن محمدباقر خبر مظلومیت و محاصره او را توسط عمال حکومت بنی امیه شنیدند بلافاصله چوب به دست – که سلاح مبارزه با دشمن آن زمان بوده – به سمت اردهال حرکت کردندو با دشمنان علی بن محمدباقر کارزار نموده، اما زمانی رسیدند که او کشته‌شده بود. لذا بدن بی سر او را که جراحات فراوانی به آن وارد شده بود، در قالی قرار داده و به صورت چوب به دست و حسین حسین گویان بدن را تشییع و در چشمه آبی غسل داده و سپس به همان مکانی که خود او وصیت کرده بود منتقل کردندو به خاک سپردند. این سنت تا امروزه ادامه دارد. در مراسم قالی شویان اهالی فین به یاد حوادث و رویدادهای مربوط به کشته‌شدن و جنگ و گریزهای مربوط به نحوه ی خاکسپاری جنازه او، چوب دستی های خود را حسین حسین گویان در هوا تکان می دهند و قالیچه ای- را به عنوان نماد قالی غرقه در خونی که امامزاده درآن پیچیده شده بود - را در نهر آبی که از داخل صحن امامزاده حسین ( از فرزندان زین العابدین) می گذرد - به نهر شاهزاده حسین معروف می باشد- شست و شو می دهند. طبق مشاهدات و آنچه در کتابها مذکور است این سنّت مهم تاریخی فقط مربوط به اهالی فین علیا و سفلی و روستای خاوه اردهال است که بیش از سیزده قرن است که اجرا می شود و اشخاص دیگر نمی توانند اقدام به اجرای این سنت بکنند

شرکت کنندگان و نحوه اجرای مراسم

خبرگزاری ایرنا در سال ۱۳۸۴ تعداد شرکت‌کنندگان در مراسم را ۲۰۰ هزار نفر بر می‌شمارد. نحوه اجرای مراسم بدین صورت است که کلیه اهالی فین، هرکدام چوبی به دست دارند و در صحن اصلی و مرکزی بنام صحن صفا اجتماع می کنند و عده ای هم در صحن شاهزاده حسین با آداب خاصی به چوب به دستان صحن صفا می پیوندند و پس از روضه خوانی و سینه زنی و سخنرانی متولیان امامزاده، نمایندگان روستای خاوه اردهال قالی مقدس را به معتمدین و اهالی فین تحویل می دهند که این لحظات، لحظاتی با شکوه است به طوری که کمتر کسی است که مراسم تحویل قالی را شاهد باشد و تحت تاثیر زیبایی های آن قرار نگیرد. کسانی که قالی را تحویل می گیرند، آن را از ایوان صفا به داخل صحن صفا می آورند و چوب دستی هایشان را در هوا تکان می دهند و حسین حسین گویان، قالی مقدس را در یک مسیر مشخص به سوی نهر آب شاهزاده حسین می برند و آن را شست و شو می دهند. پس از شست و شوی قالی مقدس، اهالی فین، آن را از مسیر دیگری به داخل صحن فینی ها آورده، با تشریفات خاصی مجددا تحویل معتمدین و خادمان امامزاده می دهند و پس از چندین بار دور زدن در اطراف صحن و سینه زنی و گفتن حسین حسین در صحن فینی ها، مراسم تا سال بعد خاتمه می پذیرد. شست وشوی قالی فقط به وسیله اهالی چوب به دست فین و با اجتماع مردم و زوّار در کنار نهر آب تاریخی باریکرسف، در دومین جمعه مهرماه، حوالی ظهر انجام می شود. جالب اینجاست که همه وقایع و اتفاقات مذهبی در ایران اسلامی با سالشمار قمری حساب و منظور می شوند اما مراسم قالی شویان اردهال طبق ماه شمسی برگزار می گردد. انجام این مراسم با تقویم مخصوص، به خاطر آن است که مراسم قالی شویان با اینکه مراسمی مذهبی است، در حقیقت رگه هایی از چندین آیین ملی را با خود همراه دارد که خاطرنشان می سازد در کلیه مراحل حمل قالی، غیر از اهالی روستای خاوه اردهال و فین، هیچ فردی در هر مقام و موقعیتی که باشد حق ندارد به گروه چوب به دستان قالی مقدس داخل شود.

در آثار دیگران

• جلال آل احمد در کتاب ارزیابی شتاب زده در مقالهٔ «مهرگان در مشهد اردهال» مراسم را آن گونه خود از نزدیک شاهد بوده است تعریف می‌کند.
• علی حاتمی در فیلم طوقی (۱۳۴۹) به مراسم قالی شویان اشاره می‌کند که البته در آن زمان زیر تیغ سانسور قرار می‌گیرد و حتی کلمه مشهد اردهال از دیالوگ بازیگران حذف می‌شود.
• فیلم مستند «مشهد قالی» ساخته ناصر تقوایی، ۱۳۵۰.

جستارهای وابسته

• مشهد اردهال
• سلطانعلی
• جارزنان
• جمعه نشلجی‌ها
• عامر بن ناصر فینی
• فین

پیوند به بیرون

• وب‌گاه قالی شویان مشهد اردهال
• تصاویر معماری امامزاده سلطانعلی در مشهد اردهال

حضرت سلطانعلی ابن امام محمد باقر (ع)- مشهد اردهال کاان

مراسم قالیشویان در مشهد اردهال کاشان