گاهشماری هجری قمری
گاهشماری هجری قمری، گاهشماری براساس چرخش ماه است که توسط مسلمانان و نیز در بسیاری از کشورهای اسلامی به عنوان سالنمای مذهبی یا در مواردی سالنمای مدنی استفاده میشود. از این سالنمای در بسیاری از آیینهای اسلامی، از قبیل روزه، حج، تعیین ماههای حرام، و عزاداری استفاده میشود. در زمان خلافت عمر بن خطاب خليفه دوم مسلمين به توصیه علی بن ابیطالب هجرت پيامبر اسلام از مكه به مدينه مبدأ اين تقويم قرار گرفت و مدون شد.
قبل از جهانی شدن گاهشماری میلادی در بسیاری از کشورهای اسلامی و رسمی شدن گاهشماری هجری خورشیدی در ایران و افغانستان، سالنمای هجری قمری سالنمای اصلی سرزمینهای اسلامی بود و وقایع تاریخی در اکثر قریب به اتفاق موارد با این گاهشماری ثبت میشد.
محتویات |
[ویرایش] تاریخچه
در ابتدا ماهی به نام نسی وجود داشته است که هر سه سال در تقویم قمری حضور مییافته است، و در نتیجه ماهها در زمان مشخصی از سال قرار میگرفتند. مانند ربیعالاول در اول بهار. در سال ۱۰ هجری پس آمدن آیهٔ ۳۶ و ۳۷ سورهی توبه این ماه نهی میشود.
گاهشماری هجری قمری از همان ابتدای مهاجرت مسلمانان از مکه به مدینه معمول نشده است بلکه ۱۵ سال بعد از تاریخ هجرت محمد و در زمان خلافت عمر بن خطاب، خلیفهٔ دوم به رسمیت شناخته شد. به این صورت که چون عمر احساس کرد که برای تقسیم ثروت و پرداخت حوالهها، تاریخی لازم است که بتواند آینده و گذشته را بداند، از یکی از ایرانیان، رسم معمول را در این خصوص پرسید و متوجه شد که ایرانیان برای دانستن سن، مبدأ تاریخی را برگزیده بودند. عمر بعد از مشورت با صحابهاش تاریخ هجرت محمد را آغاز تاریخ اسلام قرار داد. اگرچه محمد در هشتم ربیعالاول به مدینه رسیده بود، اما اول محرم را اول سال هجری قرار دادند.[۱]
[ویرایش] مبدأ گاهشماری
مبدأ گاهشماری هجری قمری مانند گاهشماری هجری خورشیدی، سال هجرت پیامبر اسلام، محمد، سال ۶۲۲ میلادی از مکه به مدینه می باشد. آغاز هجرت پیامبر اسلام از مکه روز دوشنبه (۱ ربیعالاول/ ۲۴ شهریور سال ۱ هجری) برابر با ۱۳ سپتامبر ۶۲۲ میلادی قدیم (ژولیانی) و ۱۶ سپتامبر ۶۲۲ میلادی جدید (گرگوری) و ورود پیامبر به مدینه روز ۸ ربیعالاول همان سال میباشد.
[ویرایش] سرآغاز گاهشماری
سرآغاز گاهشماری هجری قمری روز جمعه «۱ محرم سال ۱ هجری قمری» (۲۷ تیر سال ۱ هجری شمسی) برابر با ۱۶ ژوئیه ۶۲۲ میلادی قدیم (ژولیانی) و ۱۹ ژوئیه ۶۲۲ میلادی جدید (گرگوری) است.[۲]
[ویرایش] سال، ماهها و روزها
در این گاهشماری هر سال ۱۲ ماه دارد که هر کدام باتوجه به ماه هلالی ۲۹روزه یا ۳۰روزه هستند. ماه هلالی یکدور چرخش کره ماه بر مدار خود مابین فاصله زمانی مشاهده دو هلال ماه است که طول متوسط آن ۲۹,۵۳۰۵۹ روز (۲۹روز و ۱۲ساعت و ۴۴دقیقه و ۲,۷۸ثانیه) میباشد. باتوجه به طول سال قمری حقیقی (مجموع ۱۲ماه هلالی) برابر ۳۵۴,۳۶۷۰۸ روز (۳۵۴روز و ۸ساعت و ۳۵,۷۱۲ثانیه)، سال تقویمی آن ۳۵۴روزه (در سالهای عادی) یا ۳۵۵روزه (در سالهای کبیسه) است.[۳]
ماههای این گاهشماری بهترتیب عبارتند از: محرم، صفر، ربیعالاول، ربیعالثانی، جمادیالاول، جمادیالثانی، رجب، شعبان، رمضان، شوال، ذیقعده، و ذیحجه. شعری از ابونصر فراهی از کتاب نصابالصبیان برای کمک به حفظ کردن نام ماههای قمری وجود دارد:[۴]
| ز محرم چو گذشتی برسد ماه صفر | دو ربیع و دو جمادی ز پی یکدیگر | |
| رجب است از پی شعبان، رمضان و شوال | پس به ذیقعده و ذیالحجه بکن نیک نظر |
روز اول هر ماه در این گاهشماری معمولا بر اساس مشاهده یا پیشبینی مشاهدهپذیری هلال ماه نو در شامگاه روز ۲۹ یا ۳۰ ماه قبل، که آن را استهلال مینامند، تعیین میشود. این گاهشماری باتوجه به شیوههای مختلف تعیین اول ماه و تعداد روزهای ماه هر سال با عناوین گاهشماری هجری قمری هلالی، قراردادی و امالقری شناخته میشود.
[ویرایش] گاهشماری هجری قمری هلالی
گاهشماری هجری قمری هلالی معمولترین شیوه محاسبه ماهها در تقویم قمری است که در کشورهای اسلامی به منظور تعیین اعیاد و مناسبتهای مذهبی استفاده میشود، که روز اول هر ماه در این گاهشماری بر اساس مشاهده یا پیشبینی مشاهدهپذیری هلال ماه نو در شامگاه روز ۲۹ یا ۳۰ ماه قبل، که آن را استهلال مینامند، تعیین میشود. این نوع روش آغاز ماه، پیش از اسلام به ویژه در بین اقوام سومری، بابلی و یهودی نیز رایج و سابقه طولانی داشته است. پیشبینی وضعیت رؤیت هلال ماههای قمری به مقادیر مشخصههای ماه و خورشید و موقعیت جغرافیایی رصدگر در لحظه غروب خورشیدِ روز بیستونهم ماه قبل بستگی دارد. در واقع در این تقویم کارشناسان با محاسبه مشخصههای ماه و خورشید در زمان غروب خورشید روز بیستونهم ماه قمری و مقایسه آن با معیارها و رکوردها، وضعیت رؤیتپذیری هلال ماه را پیش بینی میکنند. این امکان وجود دارد که هلال ماه نو در مکانی بر روی کره زمین، دقایقی بعد از غروب خورشید روز بیستونهم رؤیت شود و در مکان دیگری رؤیت نشود که این اختلافِ یک شبانهروزی در رؤیت هلال ماههای قمری، اختلاف یک شبانهروزی را در گاهشماری هجری قمری هلالی محلی کشورهای اسلامی سبب میشود. مطابق حکم شرعی اگر هلال ماه در شامگاه بیستونهم ماه رؤیت شود، آن ماه به پایان رسیده و فردا اول ماه بعد است؛ ولی اگر هلال ماه در شامگاه روز بیستونهم رویت نشد، ماه ۳۰ روزه میشود. در تقویم هجری قمری هلالی، برای توالی ماههای ۲۹ و ۳۰ روزه نظم و قاعده مشخصی وجود ندارد. از این رو ممکن است چند ماه متوالی ۲۹ روزه یا ۳۰ روزه وجود داشته باشد.[۵]
[ویرایش] گاهشماری هجری قمری قراردادی
گاهشماری هجری قمری قراردادی یا رسمی بهعنوان گاهشماری قمری یکنواخت در سطح جهان شناخته شدهاست. در این گاهشماری از روش محاسباتی خطی و غیر تجربی برای تقریب زدن طول ماههای قمری استفاده میشود. ماههای قمری در آن به طور متناوب ۳۰ روزه (ماههای فرد) و ۲۹ روزه (ماههای زوج) در نظرگرفته میشود و در هر سیسال، ۱۱ سال، با ۳۰ روزه کردن آخرین ماه (ذیحجه) کبیسه میشود. بر اساس کبیسهگیری رایج در یک دوره سیساله، سالهای ۲، ۵، ۷، ۱۰، ۱۳، ۱۶، ۱۸، ۲۱، ۲۴، ۲۶، ۲۹ طول سال بصورت کبیسه (۳۵۵ روزه)میباشد، یعنی چنانچه باقیمانده حاصل تقسیم سال قمری به عدد ۳۰ یکی از اعداد مذکور باشد آن سال کبیسه است. و در نوزدهسال دیگر طول سال عادی (۳۵۴ روزه) میباشد.[۶] باتوجه به خطی و قراردادی بودن محاسبه این گاهشماری نسبت به سال قمری حقیقی (برابر ۳۵۴,۳۶۷۰۸ روز) طی حدود ۲۴۱۹ سال یکبار به اندازه یک روز نیاز به تصحیح دارد.[۷]
این گاهشماری برای کاربردهای محلی و مذهبی که آغاز ماه براساس مشاهده یا محاسبه استهلال واقعی میباشد، ملاک قرار نمیگیرد و با تقویم هجری قمری هلالی در بعضی ماهها یک و یا دو روز متغیر است، ولی بعلت خطی بودن در گاهشماری تطبیقی کاربرد دارد.
[ویرایش] کبیسهگیریهای قراردادی
| سالهای کبیسه شیوه |
اول | دوم | سوم | چهارم | پنجم | ششم | هفتم | هشتم | نهم | دهم | یازدهم |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| روش رایج | ۲ | ۵ | ۷ | ۱۰ | ۱۳ | ۱۶ | ۱۸ | ۲۱ | ۲۴ | ۲۶ | ۲۹ |
| روش بیرشک | ۲ | ۵ | ۷ | ۱۰ | ۱۳ | ۱۵ | ۱۸ | ۲۱ | ۲۴ | ۲۶ | ۲۹ |
| حبش مروزی | ۲ | ۵ | ۸ | ۱۱ | ۱۳ | ۱۶ | ۱۹ | ۲۱ | ۲۴ | ۲۷ | ۳۰ |
در ایران معروفترین شیوه کبیسهگیری شیوه احمد بیرشک است. که با شیوه رایج جهانی، دریکی از سالها متفاوت است. ذبیح بهروز روش کبیسهگیری زیج حبش مروزی که بسیار متفاوت از دو شیوه دیگر است را به عنوان روش درست توصیه کرده است. بسته به اینکه از چه روشی برای حساب کردن سالهای کبیسهی قمری استفاده شود در بعضی سالها یک روز اختلاف در تقارن روزهای شمسی و قمری قراردادی پیش میآید.[۸]
تاریخ امروز بر اساس کبیسهگیری گاهشماری قمری قراردادی رایج جهانی: ۱۱ ربیعالثانی ۱۴۳۳ قمری میباشد.
[ویرایش] گاهشماری هجری قمری امالقری
گاهشماری هجری قمری اُمُّالقُری، گاهشماری رسمی کشور عربستان سعودی است. این تقویم سال ۱۳۴۶ قمری آغاز شد و از سال ۱۴۰۰ قمری زیر نظر گروه نجومی استخراج میشد و از سال ۱۴۲۰ قمری، روز اول هر ماه براساس محاسبه نجومی تولد ماه (مقارنه ماه)، باتوجه به غروب خورشید قبل از افول ماه، طبق موقعیت و افق کعبه در شهر مکه تعیین میگردد. این تقویم ممکن است در بعضی ماهها یکروز از تقویم هجری قمری هلالی جلوتر باشد. گاهشماری هجری شمسی نیز ضمیمه آن است که عنوان ماههای آن برجی است.[۹]
[ویرایش] محاسبه تبدیل گاهشماریها[۱۰]
- تبدیل هجری قمری به هجری خورشیدی: سال قمری را در ۱۱ ضرب کرده، حاصل را بر ۳۶۵ تقسیم میکنند. سپس نتیجه را از همان سال قمری تفریق میکنند.
- تبدیل هجری قمری به گاهشماری میلادی (گرگوری): سال قمری را در ۳۲ ضرب کرده و نتیجه را بر ۳۳ تقسیم میکنند. سپس عدد حاصل را با ۶۲۲ جمع میکنند.
- تبدیل هجری خورشیدی به هجری قمری : سال خورشیدی را در ۱۱ ضرب کرده بر ۳۴۵ تقسیم میککند و نتیجه را با همان سال خورشیدی جمع میکنند.
- تبدیل گاهشماری میلادی (گرگوری) به هجری قمری : سال میلادی را از ۶۲۲ کم کرده و نتیجه را در ۳۳ ضرب میکنند. سپس حاصل را بر ۳۲ تقسیم میکنند.
[ویرایش] سالنماهای دیگر
- گاهشماری هجری
- گاهشماری هجری خورشیدی
- گاهشماری میلادی (گاهشماری گرگوری)
- گاهشماری پادشاهی ایران
- گاهشماری قمری چینی
- گاهشماری بودایی
[ویرایش] جُستارهای وابسته
[ویرایش] پانویس و منابع
- ↑ اقبال آشتیانی، عباس. تاریخ ایران: پس از اسلام. تهران: انتشارات نگاه، ۱۳۸۸. ۳۲۴.
- ↑ گاهشماری ایرانی، موسی اکرمی، تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، چاپ اول (۱۳۸۰)، صفحه ۷۵.
- ↑ گاهشماری ایرانی، موسی اکرمی، تهران دفتر پژوهشهای فرهنگی (۱۳۸۰)، ص ۳۳.
- ↑ به نقل از مشیری، محمد. تبدیل تاریخ سالهای میلادی به هجری و بالعکس، بانضمام رسالهٔ تطبیقیهٔ مرحوم استاد عبدالغفار نجمالدوله. چاپ تابان.
- ↑ عاشورا سهشنبه بود، ۲۰ مهر ۵۹ هجری شمسی سایت خبرآنلاین| زمان انتشار: ۲۱ آذر ۱۳۸۹| بازدید: ۱۱ شهریور ۱۳۹۰
- ↑ کبیسهگیری قمری به شیوه رایج تقویم تطبیقی
- ↑ گاهشماری ایرانی، موسی اکرمی، تهران دفتر پژوهشهای فرهنگی (۱۳۸۰)، ص ۴۲.
- ↑ سالهای کبیسه قمری تقویم تطبیقی رجایی
- ↑ سایت تقویم امالقرى
- ↑ مرادی غیاث آبادی، اسماعیل
- مرادی غیاث آبادی، اسماعیل. تقویم تطبیقی یکصد ساله قرن چهاردهم. تهران: انتشارات نوید شیراز، ۱۳۸۶.
- گاهشماری ایرانی، موسی اکرمی، تهران دفتر پژوهشهای فرهنگی (۱۳۸۰).
[ویرایش] پیوند به بیرون
- صفحهٔ تبدیل تاریخ: این یک صفحهٔ اینترنتی است که تمام تاریخهای متداول جهان (از جمله خورشیدی، قمری و میلادی) را با دقت روز به یکدیگر تبدیل میکند و کوچکترین خطایی ندارد. این صفحه به زبان انگلیسی است و به صورت نابرخط (آفلاین) نیز کار میکند.
- برنامهٔ تبدیل تاریخ: این برنامه تاریخهای خورشیدی، قمری و میلادی را با ذکر روز به یکدیگر تبدیل میکند. طرز کار با آن آسان است و فایل دانلود آن ۱،۵۸ مگابایت حجم دارد.
- رویت هلال ماه و علل اختلاف در تقاویم هجری قمری کشورهای اسلامی
- گزارش رئیس مرکز سالنمای موسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران
- محاسبه تاریخ هجری قمری بر اساس میزان رویت ماه در هر نقطه از جهان
- تقويم خورشيدی - قمری قراردادی - ميلادی پنج هزار سالی تقویم تطبیقی رجایی
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
 |
این یک نوشتار خُرد گاهشماری است. با گسترش آن به ویکیپدیا کمک کنید. |
