گاه‌شماری بهیزکی

گاه‌شماری بهیزکی یا گاه‌شماری ویهیژکیک یکی از انواع گاه‌شماری‌های ایران باستان بود. درگاه‌شماری اوستایی نو سال سیار ایرانی درست ۳۶۵ روز حساب می‌شد و هر سال یک چهارم روز یعنی شش ساعت اضافه را محسوب نمی‌کردند. بدین ترتیب ایرانیان پس از ۱۲۰ سال (در برخی منابع هر ۱۱۶ سال) یک ماه سیزدهم را به سال می‌افزودند که در واقع تکرار یکی از ماه‌های سال بود. این یک ماه کبیسه در نوشته‌های قدیم بهیزک بزرگ و چنین سالی را که یک ماه اضافه داشت وهگیک می‌نامیدند و این نوع گاه شماری گاه‌شماری بهیزکی یا گاه‌شماری ویهیژکیک نامیده می‌شد. این سالی است که منجمان اسلامی سال ناقصه نامیدند. در مثل در ۱۲۰ سال نخست، دو ماه فروردین و در ۱۲۰ دوم، دو ماه اردیبهشت تا آخر برقرار می‌کردند. روزهای این ماه هم همان نام روزهای عادی را داشتند.

دلایل ایجاد گاه‌شماری بهیزکی

این که چرا به جای کبیسهٔ چهار ساله و افزودن یک روز پس از ۱۲۰ سال با افزودن یک ماه کبیسه می‌گرفتند نزد ایرانیان توجیه دینی داشت. به موجب کتاب دینکرد کبیسه گرفتن کمتر از یک ماه جایز نیست هم چنین زیاده از ۵ ماه نیز روا نمی‌باشد. ابوریحان بیرونی می گوید که ایرانیان می‌گفتند کبیسه بر ماه واقع می‌شود نه بر روز زیرا زیاد شدن شمار روزها را نیک نمی‌دانستند. بیرونی علت دیگری هم برای این کار می‌آورد وی نوشته‌است که ایرانیان برای هر روز آیین‌های خاصی داشتند از جمله ذکر نام ایزدی که روز به نام اوست و پادشاهان ساسانی نیز برای هر روز یک نوع گل و شراب و نغمه داشتند و از این رو افزوده شدن بر تعداد روزها ترتیب را برهم می‌زد. برخی نویسندگان دلایل دیگری هم آورده‌اند از جمله اینکه چون ایرانیان برای روزها سعد و نحس قایل بودند نمی‌خواستند با جابه‌جا شدن، روزهای سعد به روزهای نحس منتقل شوند و نوروز در اولین روز ماه نباشد.
اگر به هنگام کبیسه اوضاع کشور آشفته بود این کار را به وقت دیگری موکول می‌کردند. یا ممکن بود که کبیسه را پیش از موعد بگیرند. در مورد اجرای آخرین کبیسه اطلاعات دقیقی در دسترس نیست احتمالاً در زمان یزدگرد یکم کبیسهٔ هفتم توأم با کبیسهٔ هشتم گرفته‌شده و دو ماه به سال افزوده شده است. الحقاق یک ماه اضافه به آخر آبان ماه (ماه هشتم) قرینهٔ آنست که از ابتدای اجرای گاه‌شماری بهیزکی تا آن موقع هفت بار این عمل انجام شده و از اولین کبیسه‌گیری به این روش هفت دورهٔ کامل ۸۴۰ سال گذشته‌است.

توقف کبیسه‌گیری

ابوریحان بیرونی آورده است که در زمان یزدگرد یکم کبیسه بیشتر از حد معمول انجام شد و از آن پس کبیسه‌ای دیگر گرفته نشد.

جستارهای وابسته

• تاریخچه تقویم ایرانی
• گاه‌شماری در ایران باستان
• گاه‌شماری اوستایی نو
• گاه‌شماری اوستایی کهن
• بهیزک بزرگ
• جشن‌های ایران باستان
• بهیزک

منابع

• تقی‌زاده، سید حسن. مقالات تقی‌زاده، جلد اول. زیر نظر ایرج افشار. تهران، ۱۳۴۹. 
• بهرامی، عسکر. جشن‌های ایرانیان. چاپ اول. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، ۱۳۸۳. ISBN 964-379-030-4. 
• هاشم، رضی. گاه‌شماری و جشن‌های ایران باستان. چاپ اول. تهران: انتشارات فروهر، ۱۳۵۸.