گاه‌شماری پارسی قدیم

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

گاه‌شماری پارسی قدیم به گاه‌شماری‌ای گفته می‌شود که در زمان هخامنشیان در قسمت‌های جنوب غربی ایران رایج بوده‌است. آثار این گاه شماری در کتیبه بیستون باقی مانده‌است و اسامی فارسی هفت ماه و اسم عیلامی یک ماه (جمعاً هشت ماه) در آن کتیبه ذکر شده و بعدها اسامی باقی ماه‌ها نیز به تلفظ عیلامی آنها از لوح‌های گلی تخت جمشید مربوط به اوایل هخامنشیان از داریوش یکم تا اردشیر یکم پیدا شده‌است. ظاهراً شکی نیست که این گاه‌شماری مطابق با گاه‌شماری بابلی بوده و شاید هم مستقیماً و یا به توسط گاه‌شماری عیلامی از همان گاه‌شماری بابلی اقتباس شده‌است. این سال قمری شمسی بوده و ماه اول آن که اسم آن ادوکنش است مطابق نیسان ماه بابلی است و ماه دوازدهم ویخن (ظاهراً به معنی بی یخ) معادل ماه ادارو بابلی (اذار) بوده‌‌است. این گاه‌شماری محتمل است که تا اواخر پادشاهی هخامنشیان در دوائر درباری و محافل رسمی جاری بوده و مداومت داشته‌است. اگر چه دلایل قطعی برای اثبات این مطلب موجود نمی‌باشد و برخی از محققان بر این نظر هستند که در اواخر دورهٔ هخامنشیان گاه‌شماری اوستایی نو استعمال می‌شده‌است.[۱]

سرآغاز[ویرایش]

در خصوص اینکه سرآغاز تقویم فرس قدیم از چه زمانی و متکی بر چه واقعه‌ای بوده‌است, اطلاع دقیقی در دست نیست. ولی بر اساس قرائن می‌توان گفت: چون آغاز سلطنت هر پادشاهی, مبدا تاریخی آن زمان محسوب میشده و در دولت بابل نیز چنین می‌کردند پس مادها و پارسها که چیزهای زیادی را از بابل و آشور اخذ و اقتباس کرده بودند, به احتمال زیاد این امر نیز از آنان گرفته شده‌است. همچنان که متون گلی پارسه تخت جمشید این احتمال را مقرون به حقیقت ساخته‌است.

آغاز سال[ویرایش]

در تقویم فرس قدیم آغاز سال با آغاز پاییز مقارن و اولین ماه سال «باکیادئیس» با برگزاری جشن میتراکانا یا «باگایادی» توام بود. جشن مهرگان بعد از برقراری تقویم زرتشتی به جای این جشن برگزار می‌شده‌است.

فصل‌ها[ویرایش]

در تقویم فرس قدیم, سال به چهار فصل سه ماهه تقسیم می‌شد و به کاربردن کلماتی همچون وهار به جای بهار و وهامین به جای تابستان و پاتیژ به جای پاییز که در زبان پهلوی معمول بوده مبین همین امر است. این واژه‌های باستانی امروزه در زبان کردی به راحتی قابل مشاهده‌است. کردهای ایرانینژاد هنوز این واژه‌ها را حفظ کرده‌اند و به بهار امروزی همان وههار می‌گویند یا به تابستان پارسی امروزی همان واژه پهلوی ایران باستان یعنی هامین را به کار می‌برند.

شمارش روزها[ویرایش]

در تقویم فرس قدیم, مانند عصر حاضر, روزهای هر ماه را با شمارش اعداد مشخص می‌کردند و هر ماه دارای ۳۰ روز بوده‌است. نمونه آن را در کتیبه بیستون می‌خوانیم:

چهارده روز از ماه ویخن گذشته بود که... نه روز از ماه گرم پد گذشته بود که...

ماههای گاهشماری پارسی باستان[ویرایش]

ماه‌های گاهشماری هخامنشی (پارسی باستان) ماه‌هایی دوازده‌گانه و هم‌ارز ماه‌های بابلی و عیلامی هستند که در زمان هخامنشیان استفاده می‌شده است. نام این ماه‌ها عبارتند از:

  1. آدوکنیشه (آدوکَنَیشه)
  2. ثور واهر (ثُورَ واهَرَ)
  3. ثایگرچش (ثایگرَچِش)
  4. گرم‌پده (گَرمَ‌پَده)
  5. درن‌ باجیش (دَرَن‌ باجیش)
  6. کارباشیش
  7. باگیادش (باگیَادِش)
  8. ورکزنه (ورکَزَنه)
  9. آثریادیه
  10. انامکه (اَنامَکَه)، هم‌ارز ماه دی است. بیشتر پژوهشگران بر این باروند که «اَ-نام-که» به چم «بی-نام» است.[۲]
  11. ثویووا
  12. وییخنه (وییَخنَه)




جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. مقالات تقی زاده، جلد اول، تاریخ زمان (تقویم)، ص ۲۰۰
  2. دی ماه ماه ِ بی نام یا ماه ِ روزه؟

منابع[ویرایش]