رصدخانه الغ‌بیگ

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

مختصات: ۳۹°۴۰′۳۰″ شمالی ۶۷°۰′۱۸″ شرقی / ۳۹.۶۷۵۰۰° شمالی ۶۷.۰۰۵۰۰° شرقی / 39.67500; 67.00500

رصدخانه الغ‌بیگ در سمرقند
رصدخانه الغ‌بیگ در سمرقند در زمان اُلُغ‌بیگ دیوارهای مجاور با سنگ مرمر سیقلی شده سنگ‌فرش شده بودند
تمبر یادبود الغ‌بیگ و رصدخانه وی- انتشار در سال ۱۹۸۳ - ترکیه

رصدخانه اُلُغ‌بیگ در سمرقند توسط الغ‌بیگ امیر تیموری ساخته شد. این رصد خانه بنا به عقیده بسیاری از کارشناسان یکی از بهترین رصدخانه‌های جهان اسلام و بزرگترین آنها در آسیای میانه بوده است.[۱] بزرکترین ستاره شناسان آن عهد از جمله غیاث‌الدین جمشید کاشانی و علی قوشچی در این رصدخانه به تحقیق پرداخته‌اند.

تاریخچه[ویرایش]

تصویر ورودی دانشگاه الغ‌بیگ
داخل قوس رصدخانه الغ‌بیگ

الغ‌بیگ ستاره‌شناس بزرگ دانشگاهی در سال ۱۴۲۰ میلادی در سمرقند به اسم مدرسه الغ‌بیگ ایجاد نمود. این دانشگاه تبدیل به یک مرکز بزرگ علمی شد. الغ بیگ تنها از دانشمندان مشهور زمان و کسانی که خود در سطح اعلای علمی آنها اطلاع داشت برای تحقیق در این مدرسه دعوت کرد. در پر رونق‌ترین زمان، حدود ۶۰ تا ۷۰ محقق در این مدرسه مشغول تدریس بودند. در سال ۱۴۲۴، ایشان رصدخانه را جهت  کمک به رشته ستاره‌شناسی تاسیس نمود که ساخت آن بعد از پنج سال تکمیل شد. بیگ دانشمند و دستیار خود علی قوشچی را به مسئولیت رصدخانه انتصاب نمود. قوشچی تا کشته شدن الغ بیک مسئول این رصدخانه بود.[۲] از محققین دیگر این مرکز، غیاث‌الدین جمشید کاشانی و قاضیزاده رومی بود که مسئول دانشگاه و رصدخانه بعد از علی قوشچی شد. رصد خانه از اواسط قرن پانزدهم رو به ویرانی نهاد و در حفاری‌ها بخشی از پی‌ها و بخش مدفون شدهٔ زاویه یاب را کشف شد.[۳]

رصدخانه در سال ۱۴۴۹ توسط متعصبین مذهبی تخریب گشت و در سال ۱۹۰۸ بود که توسط یک باستان شناس روسی ویاتکین از طریق وقفنامه‌ای که محل دقیق رصدخانه را ذکر نموده بود کشف شد.[۴]

در حین کاوشهای باستانشناسی ویاتکین یکی از وسایل نجومی رصدخانه را پیدا کرد، که قوسی برای معین نمودن ظهر است.[۵]

معماری رصد خانه الغ بیگ[ویرایش]

این بنا به صورت مدور دو طبقه‌ای به قطر ۴۸ متری است که محورهای میانی آن دقیقاً با چهار جهت اصلی جغرافیایی روی نصف النهار سمرقند تطبیق می‌کند. تالارها ی کار در طبقه همکف و زاویه یاب فخری برای رصد خورشید و ماه روی محور شمال-جنوب قرار دارد. نیمی از ساختار کمانی زاویه یاب در حفره‌ای در زیر زمین و نیم دیگر روی زمین و رو به جنوب قرار داشته. صفحه خورشیدی (اعتدال) روی محور شرقی غربی ساخته شده بود که زاویه یاب حکم عقربه آن را داشته. در هر دو طبقه اسطرلاب‌های عظیمی وجود داشته که برای رصد ستارگان و سیارات استفاده میشده و به این منظور درجه بندی‌های ۳ درجه به ۳ درجه روی شعاع‌ها و محیط دایره کف که ابزارها و نشانه‌ها روی آن قرار میگرفته وجود داشته است. این درجه بندی روی دیوار داخلی استوانه‌ای که از توالی دو طبقه پنجره‌های طاق دار تشکیل شده بوده نیز وجود دارد.

تمامی مجموعه از آجر پخته ساخته شده بوده و با نقشهای هندسی از آجر ولعاب و معرق‌های کاشی تزیین شده بوده است. به گفته عبدالرزاق سمرقندی احتمالاً باید سطح دیوارهای زاویه یاب و صفحه خورشیدی با طرح‌هایی از نه آسمان هفت سیاره و تعیین درجه دقیقه ثانیه و دهم ثانیه ستارگان ثابت و کرهٔ خاکی با هفت اقلیم کوهستان‌ها و دریاها و صحراهایش پوشیده شده بوده است.[۶]

منابع[ویرایش]

  1. "Samarkand". Foundation for Science, Technology and Civilization. Retrieved November 1, 2009. 
  2. Osmanlı imparatorluğunun doruğu 16. yüzyıl teknolojisi, Editor Prof. Dr. Kazım Çeçen, Istanbul 1999, Omaş ofset A. Ş.
  3. شاهکارهای معماری آسیای میانه
  4. "Samarqand". Raw W Travels. Retrieved November 1, 2009. 
  5. "Observatories in Islamic History". Islamonline.net. Retrieved November 1, 2009. 
  6. شاهکارهای معماری آسیای میانه