اسطرلاب
این اسطرلاب در موزه تاریخ علم کمبریج نگهداری میشود.
اُسطُرلاب (به یونانی: اَسْترُلابُن (ἁστρολάβον)؛ اَسْترُن (ἄστρον)، ستاره + لامبانِئین (λαμβάνω)، گرفتن)[۱]، (گونههای دیگر: اُسترلاب، اُصطرلاب، سُتُرلاب، سُطُرلاب، صُلاّب)، از ابزارهای قدیم نجوم و طالعبینی است. اسطرلاب وسیله بسیار کارآمدی در نجوم رصدی بوده و اکنون بیشتر برای کاربردهای آموزشی بکار میرود.
این ابزار برای سنجش ارتفاع، سمت، بعد و میل خورشید و ستارگان، تعیین وقت در ساعات روز و شب، قبله و زمان طلوع و غروب آفتاب و بسیاری کاربردهای دیگر بهکار میرفتهاست.
محتویات |
[ویرایش] نام
نام آن را مشتق از کلمه یونانی استرلابوس نوشتهاند و برخی در معنی آن به غلط «ترازوی ستارگان» را ذکر کردهاند. حمزه اصفهانی واژه «اسطرلاب» را معرب ترکیب فارسی «ستارهیاب» میداند.
[ویرایش] تاریخ
بسیاری از منابع تاریخی اختراع اسطرلاب را به هیپارخوس نسبت میدهند اما به نظر میرسد ابزارهای مشابه با تواناییهای مختلف در بین ستارهشناسان آشور و بابل رایج بوده و نمونههای یونانی نتیجه تکمیل این ابزارها بوده است. از اسطرلابهای یونانی نمونهای در دست نیست.
از قرن نهم میلادی تا قرن نوزدهم اسطرلابهای بسیاری در ایران و دیگر کشورهای جهان اسلام ساخته شد. به گفتهای نخستین سازنده اسطرلاب در میان مسلمانان محمد فزاری پسر ابراهیم فزاری بوده است. تا چندی پیش احتمال میرفت که کهنترین اسطرلابی که تاکنون باقی مانده، در ۳۷۴ق/۹۸۴م به دست دو برادر اصفهانی به نامهای احمد و محمد بن ابراهیم در اصفهان ساخته شده باشد. اما ظاهراً کهنترین نمونه شناخته شده که نام سازنده و تاریخ ساخت برآن حک شدهاست اسطرلابی است که به گواهی کتیبه کوفی پشت کرسی آن به دست «بسطلس» در تاریخ ۳۱۵ هجری قمری ساخته شدهاست.
[ویرایش] نوشتههای قدیمی در مورد اسطرلاب
در ایران و جهان اسلام دانشمندان بسیاری رسالهها و کتابهایی در باره مبانی نظری و نحوه کار با اسطرلاب نوشتهاند از جمله:
- العمل بالاسطرلاب، یا صنعه الاسطرلاب و العمل به، از ماشاءالله یهودی.
- العمل بالاسطرلاب المسطح، از ابراهیم بن حبیب.
- العمل بالاسطرلاب، از محمد بن موسی خوارزمی.
- العمل بالاسطرلاب، از احمد بن عبدالله مروزی
- العمل بالاسطرلاب، از علی بن عیسی منجم.
- برهان صنعه الاسطرلاب، از محمد بن صباح و ابراهیم بن صباح.
- رساله فی عمل الاسطرلاب، از محمد بن موسی بن شاکر.
- رساله فی العمل بالاسطرلاب، از حامد بن علی واسطی.
- رساله فی الاسطرلاب، از ابراهیم بن سنان.
- العمل بالاسطرلاب، از عبدالرحمان صوفی.
- رساله فی صنعه الاسطرلاب و العمل بها، از مسلمه بن احمد مجریطی.
- رساله فی عمل الاسطرلاب، از ابوسعید سجزی.
- رساله فی الاسطرلاب، از کوشیار گیلانی.
- رساله دوائر السماوات فی الاسطرلاب و رساله فی الاسطرلاب، هر دو از ابونصر منصور بن عراق.
- رساله فی صنعه الاسطرلاب بالطریق الصناعی، از همو.
- مقاله فی منازعه اعمال الاسطرلاب، از همو.
- کتاب فی العمل بالاسطرلاب، از ابن سمح.
- العمل بالاسطرلاب و ذکر آلاته و اجزائه، از ابن صفار.
- اختصار علم الاسطرلاب، از ابن مشاط سرقسطی.
- رساله فی علم الاسطرلاب، از بیرونی.
- استیعاب الوجوه الممکنه فی صنعه الاسطرلاب، از همو.
- الدرر فی سطح الاکر، از همو.
- معرفةالاسطرلاب معروف به شش فصل، تألیف محمد بن ایوب طبری
- عمل والالقاب، تألیف محمد بن ایوب طبری
- بیست باب در معرفت اسطرلاب، از نصیرالدین طوسی.
- رساله در ساختن اسطرلاب، از غیاثالدین جمشید کاشانی
همچنین در برخی کتابهای نجومی در فصل یا فصلهایی به اسطرلاب و چگونگی کار با آن پرداخته شده است. از این جملهاند:
- المدخل الی علم احکام النجوم از ابونصر قمی،
- افراد المقال فی امر الظلال از بیرونی،
- التفهیم لاوائل صناعه التنجیم از همو،
- روضه المنجمین از شهمردان بن ابی الخیر رازی
- جامع المبادی´ و الغایات فی علم المیقات از ابوعلی مراکشی.
درباره انواع ویژه اسطرلاب نیز رسالههایی نوشته شده است، از جمله:
- رساله فی الاسطرلاب المسرطن، از ابوسعید سجزی.
- الاسطرلاب الزورقی، از همو.
- رساله فی الاسطرلاب السرطانی المجنح، از ابونصر عراق.
- رساله فی الاسطرلاب السرطانی المجنح، از محمد بن نصر بن سعید.
- رساله فی عمل الاسطرلاب المسرطن، از ابونصر احمد بن زریر.
- کتابالزیج، از بتانی
اروپائیان در قرن ۱۱ میلادی از راه اندلس اسپانیا و آثار اسلامی اسطرلاب را شناختند.
[ویرایش] اجزای اسطرلاب
- حلقه
- عروه
- کرسی
- اُم
- حجره
- صفایح
- عنکبوتیه + شذیه
- عِضاده + انبویه
- محور (قطب)
- فرس یا اسبک
[ویرایش] محاسبات
در شکل روبرو، زیر محاسبه صفحه مُقَنطَرات که در مقیاس سدسی است، نشان داده شده است.
[ویرایش] مواد مورد استفاده در ساخت
معمولاً اسطرلاب را از برنج میسازند ولی بعضاً هم از مس استفاده شده است.
[ویرایش] کاربردهای اسطرلاب
طالع بینی معروفترین کاربرد استاریاب (اسطرلاب) بوده تعیین روز و ساعت خوش یمن برای ازدواجها و تصمیمات مهم و اینکه چه موقع قمر در عقرب است و ... اما کاربرد عملی این ابزار برای تعیین ظهر شرعی بوده است. برای این ابزار بیش از ۳۰۰ کاربرد مطرح کرده اند. از کاربردهای زمان اسلامی آن میتوان به قبله یابی و تعیین ساعات اذانها اشاره کرد. به برخی از کاربردهای نجومی آن در زیر اشاره شدهاست:
- نمایش آسمان در لحظه دلخواه
- محاسبه زمان طلوع و غروب اجرام آسمانی در زمان دلخواه
- اندازی گیری فواصل و ارتفاعات با روشهای هندسی و مثلثاتی
- محاسبه مکان اجرام آسمانی در آسمان
- تعیین زمان از طریق مشاهده اجرام آسمانی
- تعیین طول روز و طول شب
- یکی دیگر از کاربردهای اسطرلاب در زمانهای گذشته طالع بینی بودهاست.قدماء اعتقاد داشتند که صورت فلکیای که در لحظهٔ تولد هر کس، در حال طلوع است، صورت فلکی طالع آن فرد است. آنها برای هر یک از آن صورت فلکیها خصوصیاتی را در نظر گرفته بودند که همان خصوصیات فرد بودند. اما آنها فقط از صورت فلکیهای دایرهالبروجی برای این کار استفاده میکردند که این صورت فلکیها در اسطرلاب نشان داده شدند و به کمک اسطرلاب به راحتی میتوان صورت فلکی طالع هر فرد را، با دانستن موقعیت خورشید در آن لحظه، مشخص کرد.
[ویرایش] جستارهای وابسته
[ویرایش] منابع
- ↑ لغتنامه دهخدا، سرواژهٔ "اسطرلاب"
[ویرایش] پیوند به بیرون
 |
در ویکیانبار منابعی در رابطه با اسطرلاب موجود است. |
- وبگاه جام جمشید اطلاعات و تصویرهای خوب به فارسی غریب.
- وبگاه اسطرلاب مختصر و مفید.
- مدرسه مطالعات شرقی و آفریقایی-لندن کهنترین اسطرلاب امضادار
- [http://mahajyotish.org مرجع آسترولوژی هندو و اسلامی(فارسی)
