التفهیم

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

التفهیم لاوائل صناعة التنجیم کتابی به زبان فارسی از ابوریحان بیرونی است که در آغاز سده پنجم در دانش‌های هندسه و حساب و اخترشناسی نوشته شده است. وی این کتاب را به نام ریحانه دختر حسین خوارزمی نوشته‌است (حدود ۴۲۰ هجری قمری). این کتاب، نخستین و مهم‌ترین کتاب فارسی است که ویژه دانشهای اخترشناسی و هندسه و حساب نوشته شده و از باب آن که نویسندهٔ آن یکی از دانشوران سرشناس گیتی است، اهمیت دارد.

ابوریحان کوشیده‌است در این کتاب تا آنجا که ممکن است از واژگان موجود فارسی استفاده کند. غالب این واژگان عینأ اصطلاحاتی است که از اواخر روزگار ساسانی در اخترشناسی و ریاضیات وجود داشته‌است، مانند: «پُری» یا «پُرماهی» برای حالت امتلاء نور قمر، «بهر» و «بهره» به معنی قسمت و بخش.

هرچند کتاب التفهیم در دوره‌ای نوشته شده‌است که آغاز دگردیسی ادبی و طلیعه سبک دوره غزنوی و سلجوقی است، لکن بخوبی پیدا است که ابوریحان زیر بارِ نوگرایی عصر نرفته و کتاب خود را به سبک و طرز قدیم یعنی به همان سادگی و استحکام و پربودن از واژگان فارسی و کاربرد افعال کامل و تمام قدیم بنا کرده و نگاشته‌است.

شیوایی تعبیر، استواری اسلوب، زیبایی و رسایی الفاظ و عبارات، پختگی و سختگیِ معانی، سند اعتبار و استواریِ مطالب کتاب در تاریخ و آداب و رسوم و روزهای معروف و طرزِ گاهشماریِ ایرانیان می‌باشد.

[ویرایش] برگرفته از

• تحلیل نثر فارسیِ ابوریحان بیرونی و برخی از فواید لغوی التّفهیم، اسماعیل حاکمی